१०८ उपनिषद् (साधना खण्ड - भाग ३)
108 Upanishads Part 3 - Sadhana Khand
पण्डित श्रीराम शर्मा आचार्य द्वारा
स्रोत: संस्कृति संस्थान बरेली · संस्कृति संस्थान बरेली (उद्गम)
पृष्ठ 537, कुल 572 में से
संदर्भ में पढ़ेंतुलस्युपनिषत्
अथ तुलस्युपनिषदं व्याख्यास्यामः । नारद ऋषिः ।
अथर्वाङ्गिरश्छन्दः । अमृता तुलसी देवता । सुधा बीजम् । वसुधा
शक्तिः । नारायणः कीलकम् । श्यामां श्यामवपुर्धरां ऋक्स्वरूपां
यजुर्मनां ३[?] ब्रह्माथर्वप्राणां कल्पहस्तां पुराणपठितां अमृतो-
द्भवां अमृतरसमञ्जरीं अनन्तां अनन्तरसभोगदां वैष्णवीं विष्णु-
वल्लभां मृत्युजन्मनिबर्हणीं दर्शनात्पापनाशिनीं स्पर्शनात्पावनीं
अभिवन्दनाद्रोगनाशिनीं सेवनान्मृत्युनाशिनीं बैकुण्ठार्चनाद्विप-
द्धन्त्रीं भक्षणात् वयुनप्रदां प्रादक्षिण्याद्दारिद्र्यनाशिनी मूलमृल्ले-
पनान्महापापभञ्जिनीं घ्राणतर्पणादन्तर्मलनाशिनीं य एवं वेद
स वैष्णवो भवति । वृथा न छिन्द्यात् । दृष्ट्वा प्रदक्षिणं कुर्यात् ।
यां न स्पृशेत् । पर्वणि न विचिन्वेत् । यदि विचिन्वति स विष्णु-
हा भवति । श्रीतुलस्यै स्वाहा । विष्णुप्रियायै स्वाहा । अमृतायै
स्वाहा । श्रीतुलस्यै विद्महे विष्णुप्रियायै धीमहि । तन्नो अमृता
प्रचोदयात् ॥
अब तुलस्युपनिषद् का विवेचन करते हैं । इस उपनिषद् का
ऋषि नारद, छन्द अथर्वाङ्गिर, अमृतस्वरूप तुलसी देवता, सुधा बीज,
वसुधा शक्ति, कीलक नारायण है । इस कृष्ण वर्ण वाली, श्यामसुन्दर
प्रिय ऋग्वेद स्वरूप, यजुर्वेद चित्त वाली, ब्रह्माथर्ववेद प्राण वाली, कल्प
(वेदाङ्ग) की हाथ रूप, पुराण में विख्यात, अमृत से उत्पन्न होने वाली
अमृत रस की मंजरी के समान अनन्तरूप असंख्य रस तथा भोग देने
वाली वैष्णवी विष्णु सम्बन्धी वस्तु विष्णुप्रिया, मृत्यु तथा जन्म को
समाप्त करने वाली, देखने से पाप नाशिनी, छूने से पवित्र करने वाली,