१०८ उपनिषद् (साधना खण्ड - भाग ३)

४५६ ] [ गायत्री रहस्योपनिषत्
CC0. In Public Domain. Digitization by eGangotri
सा च किंगोत्रा कत्यक्षरा कतिपादा। कति कुक्षयः ।
कानि शीर्षाणि । सांख्यायनगोत्रा सा चतुर्विंशत्यक्षरा गायत्री
त्रिपादा चतुष्पादा । पुनस्तस्याश्चत्वारः पादाः षट् कुक्षिकाः
पञ्च शीर्षाणि भवन्ति । के च पादाः काश्च कुक्षयः कानि
शीर्षाणि । ऋग्वेदोऽस्याः प्रथमः पादो भवति । यजुर्वेदो द्वितीयः
पादः । सामवेदस्तृतीयः पाद । अथर्ववेदश्चतुर्थः पादः । पूर्वा
दिक् प्रथमा कुक्षिर्भवति । दक्षिणा द्वितीया कुक्षिर्भवति ।
पश्चिमा तृतीया कुक्षिर्भवति । उत्तरा चतुर्थी कुक्षिर्भवति । ऊर्ध्वं
पञ्चमी कुक्षिर्भवति । अधः षष्ठी कुक्षिर्भवति । व्याकरणोऽस्याः
प्रथमः शीर्षो भवति । शिक्षा द्वितीयः । कल्पस्तृतीयः । निरुक्तश्च-
तुर्थः । ज्योतिषामयनमिति पञ्चमः । का दिक् को वर्णः किमाय-
तनं कः स्वरः किं लक्षणं कान्यक्षरदैवतानि क ऋषयः कानि
छन्दांसि काः शक्तयः कानि तत्त्वानि के चावयवाः । पूर्वादां भवतु
गायत्री । मध्यमायां भवतु सावित्री । पश्चिमायां भवतु सर-
स्वती । रक्ता गायत्री । श्वेता सावित्री । कृष्णा सरस्वती ।
पृथिव्यन्तरिक्षं द्यौरायतनानि ।
वह किस गोत्र वाली, कितने अक्षर वाली, कितने पाद वाली,
कितनी कुक्षि वाली है तथा उसके शीर्षं मूर्धादिस्थान कौन हैं ?
उत्त - वह सांख्यायन गोत्र वाली, चौबीस अक्षर वाली गायत्री
तीन पाद तथा चार पाद की है । फिर उसके चार पाद, छः कुक्षियाँ
तथा पाँच शिर हैं ।
कौन पाद हैं ? कुक्षियाँ कौन हैं ? शिर कौन हैं ?
ऋग्वेद इसका प्रथम पाद है । यजुर्वेद दूसरा, सामवेद तीसरा
तथा अथर्ववेद चौथा पाद है । पूर्व दिशा प्रथम कुक्षि, दक्षिण दिशा
दूसरी कुक्षि, पश्चिम तीसरी तथा उत्तर दिशा चौथी कुक्षि है । ऊर्ध्वं
देश ( आकाश ) पाँचवीं कुक्षि तथा नीचे की भूमियां छठी कुक्षि हैं ।
Sri Sri Anandamayee Ashram Collection, Varanasi