विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)

( ९४ )
च्चतमभागाः ( बुर्जिया इतिलोके प्रसिद्धाः ) तेषां माला पंक्तितस्तया विलासेनाऽ-
प्रयासेन सुगन्धिमञ्जनेन वा धोता क्षालितामत एव शुभ्रा दन्तानां रदानां
मण्डली समूहम्मम्बरमेवाऽऽकाशमेव केलिदर्पणस्तस्मिन्नवलोकयतीव पश्यतीव ।
आकाशरूपदर्पणे वप्रस्य स्वकीयशीर्षरूपदन्तानामवलोकनमुत्प्रेक्ष्यते । अत
उत्प्रेक्षालङ्कारः ।
भाषा
जिस कल्याण नगरी की स्फटिक की चट्टानों से बनी दीवारों की कतार,
उन्नत श्वेत गुम्बजों के बहाने से मानो सुगन्धित मञ्जन से अप्रयास से ही दतुवन
किए हुए अपने श्वेत दांतों को आकाशरूपी क्रीडादर्पण में देखती हैं ।
पुराङ्गनावक्त्रसहस्रकान्तिभिस्तिरोहिते रात्रिषु तारकापतौ ।
क्व रौप्यकर्पूरकरण्डपाण्डुरः शशीति यत्र भ्रममेति रोहिणी ॥८॥
अन्वयः
यत्र रात्रिषु रोहिणी तारकापतौ पुराङ्गनावक्त्रसहस्रकान्तिभिः तिरोहिते
(सति) रौप्यकर्पूरकरण्डपाण्डुरः शशी क्व इति भ्रमम् एति ।
व्याख्या
यत्र रात्रिषु निशासु 'निशा निशीथिनी रात्रिस्त्रियामा क्षणदा क्षपा'
इत्यमरः । रोहिणी चन्द्रप्रिया तारकाणां ताराणां 'नक्षत्रमृक्षं भं तारा तारकाऽ-
प्युडु वा स्त्रियाम्' इत्यमरः । पतिश्चन्द्रस्तस्मिन् पुरस्य कल्याणपुरस्याङ्गना
ललनास्तासां वक्त्राणि मुखानि तेषां सहस्राणि तेषां कान्तिभिरत्युत्कटप्रभाभिरित-
रोहिते पिहिते सति रूपेण रजतेन निर्मितो रौप्यो यः कर्पूरकरण्डः कर्पूराधानपात्र-
मिनेवस्तद्वत्पाण्डुरः शुभ्रः शशी चन्द्रः क्व कुत्र गर्तत इति भ्रमं भ्रान्तिमर्या-
त्सन्देहमेति समासादयति । अङ्गनामुखानां चन्द्रसादृश्यातिशयमूलकचन्द्रा-
भेवप्रतीत्या पार्थक्येन चन्द्रप्रतीतिरेव नास्तीति भावः । अथवा पुराङ्गना
मुखचन्द्रसहस्रकान्तिभिस्तिरोहिते चन्द्रेऽस्मत्पतिश्चन्द्रः क्वेति रोहिणी भ्रममेति ।
अत्रसन्देहालङ्कारो व्यङ्ग्यः । मीलितारङ्कारश्च । 'मीलितं वस्तुनो गुप्तिः
केनचित्तुल्यलक्ष्मणा ।'
भाषा
जिस पुर में रात को हजारों स्त्रियों के मुखों की कान्ति से चन्द्रमा के न