वापी-कूप-तड़ाग-प्रतिष्ठा पद्धति (प्राचीन भारतीय बावड़ी, कूप व जलाशय निर्माण स्थापत्य)

हं वृतोऽस्मि ॥ यथा चतुर्मुखो ब्रह्मा सर्वशास्त्रविशारदः
तथा त्वं मम यज्ञेऽस्मिन्ब्रह्मा भव द्विजोत्तम ॥ प्राचां
ष्ठीदीनोवरणांजंप्रवरं प्राचार्यो भव सुव्रत ऋत्वि
जां वरणं यथावत् गंधाद्यर्चन भूषा आचार्या ऋत्वि
जां कुंडल मुद्रिका वासांसि प्रियं ॥ यथादानेषु मानं ब्र
ह्मणा भोजनं ब्रह्माचार्य ऋत्विजां ग्रन्नादानं तर्पणं च
सुप्रतिष्ठादिकरणं ॥ अथ विसर्जनमुदधेः ऋग्वेदेन हरि
दधिवैदनपाकलीनीतिकलंकटिग्रहणं कांडात्को
डात् इति दुर्वामार्जनं ॥ ॐ उपागायत इति मंत्रपाठः
प्रतिष्ठितादिकरणं एतत्सुकृतमसु स्वशाखोक्तविधि
ना कंडिकाकरणम् तत्र पंचभूःसंस्काराः कृत्वा
लौकिकाग्निस्थापनं तत्र पूर्वमपचरूश्रपणं ईशान्ये चक्रा

[रु २]

अथ प्रयोगः । प्राचम्य ।। प्राणायामः देशकालौ स्मृत्वा पुण्ये
तिथौ मम सर्वपापक्षयपूर्वकं रुद्राद्युपगमनानेकक-
ल्पावच्छिन्नस्वर्गलोकहर्षपरार्द्धद्वयावच्छिन्नम-
हस्तपःप्रभृतिलोकाभिगमनासहितभोगपूर्वकना-
कसहितविष्णुपदप्राप्तिकामः अमुकतडागादिजला-
शयं वरुणदैवतं जलाशय[...][व]ोत्सर्गकर्मप्रारंभनि-
मित्तं ब्रह्माचार्य्यऋत्विजावरणमहंकरिष्ये
इति संकल्पः ।। यत्फलं कपिलादानात्कृत्तिका ज्येष्ठपु-
ष्करे तत्फलं पांडवश्रेष्ठ विप्राणां पादसेचने ।। विप्र-
पादतलघृष्टो द्वितीयप्राणसुपःकरौ सकषायवि-
तेषां शेषाणां कर्मकराणां ब्राह्मणानां पादप्रक्षालनं
तडागादिजलोत्सर्गाख्यकर्मणोङ्गभूतं रङ्गमण्डपनिर्वर्त्तयितृत्वेन त्वाम्
वृ[णोमि]

ॐ स त्वं नो ऽग्नये ॥ ॐ इमं मे वरुण ॥ ॐ तत्त्वा यामि ब्रह्मणा वंदमा
नादाशास्ते ऽ प्रहेडमानो वरुण ह बोध्युरुशंस मान आयुः प्रमो
षीः ॥ ॐ ये ते शतं ॥ ॐ अयाश्चाग्ने ऽ ॐ उदुत्तमं ॥ ॐ उरु ष्यं
णिरा वरु ॐ आकार हृदी पपं या मन्यवे तं वा ऽव देवा दप्रति
धानवे करुनोपवक्ता हृद्वा विप्रो प्रिता ॥ ॐ वरुणस्योतं
इति ॥ ॐ प्रचेतसे त्र्यृचं हुत्वा ॥ ततः स्थालीपाकस्य
जुहोति ॥ ॐ अग्नये स्वाहा ॐ सोमाय स्वाहा ॐ यमाय
स्वाहा ॐ वरुणाय स्वाहा ॐ भीमाय स्वाहा ॐ उग्राय स्वा
हा ॐ शतक्रतवे स्वाहा ॐ बुधैः स्वाहा ॐ स्वर्गाय स्वाहा
ततः प्रधानमंत्रैर्जुहोति ॐ तत्त्वा यामि ब्रह्मणा वंदमान
दाशास्ते त्वन्नो ऽग्न सुप्रहेड मानो ह वो ध्युरुशंस मान
आयुः प्रमोषी

यहाँ पाण्डुलिपि के पृष्ठ का मूल देवनागरी में पंक्तिबद्ध लिप्यन्तरण प्रस्तुत है:

[शीर्षक/ऊपरी हाशिए का पाठ] ... शि० ग्रु० ८ जलाशयनाम संस्कारः ...

एवं कलशस्थापनं तत्र ग्रहशांतिकृत्वा नैऋते वास्तुदेवतास्था-
पनं तत्र वास्तुशांतिकृत्वा सर्वतोभद्रमंडपं विरच्य तन्म-
ध्ये ताम्रपात्रे जलचराणांस्थापनम् ॥ तत्र सौवर्णी रौप्य-
मयी लक्ष्मीनारायणप्रतिमा सवस्त्रां स्थापयेत् ॥ प्रणुता-
रणं कृत्वा धिष्ण्य सत्वेति ॥ ॐ हिमंसवाञ्जरायुणाग्ने परिव्य-
यामसि वावकोऽस्मभ्यं शिवो भव ॥ १ ॥ पंचामृतेन स्ना-
नं ॥ सुवर्णकूर्ममकरौ रजतौ मत्स्यदुंदुभौ ताम्रौ कुलीर-
मंडूकौ [कांस्यौ शिशु]मारकौ ॥ १ ॥ ततो यजमानांगुष्ठ-
रत्निपरिमितं यजमानप्रमाणं वा ॰ प्रथमोक्षादि द्विरद-
दांताणां ॰ पृष्ठां पृथिव्युपरिवर्तुलं मध्ये संततं ऋजुं वा उत्तर-
स्यांदिशि षोडशहस्तं यूपं स्थापयेत् यूपनामांशंभे काष्ठैः
सर्वेषां प्रतिष्ठापूजनं पूर्वेण ततो मः ॰ प्राज्यभागौ हु-
त्वा ॰ प्राज्यं संस्कृज्य ॥ ततोऽग्निमंत्रान्वहेत् ॥ ॐ तन्नोऽग्ने ॰ ॥

An exact line-by-line transcription of the Devanagari manuscript:

ऽके चोपगता तेषां ० ८ ऽनेकयातनासंप्राप्ते प्रेतलोके च ये
गता तेषां ० ९ पच्यंते संयमिन्या ये निता यमकिंकरैः तेषां ० १०
ऽसिपत्रवने घोरे तेभ्यश्चेदं तिलोदकं विश्वेदेवास्तथा
साध्या आदित्या मरुद्गणाः तेषां ० ११ नेत्रपीथो प्रपीथो
वा नद्यीनद्यश्च सागराः तेषां ० १२ पाताले नागपत्न्यश्च
नागाश्चैव सुपर्वताः तेषां ० १३ पिशाचा गुह्यकाः सिद्धा ग-
न्धर्वराक्षसाः तेषां ० १४ पृथिव्यापस्तथा तेजश्च वा-
युराकाशमेव च तेषां ० १५ पितृवंशे मृता ये च मातृवं-
शे तथैव च गुरुश्वशुरवंशे ना ये चान्ये बांधवाः स्मृ-
ता तेषां ० १६ ये मे कुले लुप्तपिंडाः पुत्रदारविवर्जिताः क्रिया-
लोपगता ये च जात्यंधा पंगुवस्तथा तेषां ० १७ विरूपा भ्रा-
तृगर्भाश्च ज्ञाताज्ञाता कुले मम तेषामूदकमवोदतं
ऽक्षय्यमुपतिष्ठतु १८ अथ वा तेभ्यो दत्तं च कूपस्य जलं

तेभ्यश्चोददंति" (or "रणे चैवा तेभ्यश्चो ददंति" / "रणे चैव तेभ्यश्चोददन्ति").
Then: "तिलोदकं ५ ।।"
Then: "ये ऽग्निदग्धाश्च ये केचित्तो-"
Wait, why does L11 end with "ये केचित्तो-"?
Look at the end of L11:
"ये ऽग्निदग्धाश्च ये केचित्तो-" - wait, is that "ये केचित्तो"?
Letters at end of L11:
"ये" "ऽ" "ग्नि" "द" "ग्धा" "श्च" "ये" "के" "चि" "त्तो-" (or "ये केचित्तो-")
Wait, look at L12 start:
"न्निदग्धा स्तथा परे विद्युच्चौरहता ये च तेभ्यश्चोदंति तिलोदकं"
Aha! "तो-" + "न्निदग्धा"? No!
Look at end of L11:
"ये ऽग्निदग्धाश्च ये केचित्तो-"
Wait, could it be:
"ये ऽग्निदग्धाश्च ये केचिद-" then "-ग्निदग्धा स्तथा परे"?
Look at the end of L11:
"ये" "ऽ" "ग्नि" "द" "ग्धा" "श्च"

[शीर्षक / पृष्ठसंख्या]
जलो. प. ३

ॐ सिङ्हऽक एष ते वसुपत्नी वसूनां वत्समीक्षंति मनसा मा-
ता तदुता मस्मिन्मपावोऽपृक्षेष्वशवईतामहते सोभागा-
य ३ इति मंत्रेण वैरिषं जपेत् ॥ ॐ तीक्ष्णशृंगाय विद्म-
हे वेदपादाय धीमहि तन्नो गोरी प्रचोदयात् इति गो-
पूजा ॥ अथैतो प्रार्थना पौराणिक मंत्रैः कुर्यात् वसुमंति दुहि-
तासि त्वं संसारार्णवतारिणि तीर्थप्रलोदकेनिता पावय
स्वजलाशयं ॥ १ ॥ अर्चितासि सुगंधेन चंदनेन भवान्वि-
तो सकीर्तिः सहुतिः कर्तुं पावय स्वजलासवम् ॥ २ ॥ स-
र्वदेवमयी यस्मात्पूजनीयासि रोहिणि सर्वकामदुघाधे-
नुः सर्वपातकनाशिनी ३ सर्वज्ञे सर्वभावेन पाक्य स्व-
जलाशयं ४ इति प्रार्थना ॥ ततो गोदानं ॥ मं. ॐ सर्वसा-
रूपदेवता पयोवस्कर संपुतां गंधपुष्पार्चिता रुद्ररूपि-
भगवान् भवता विष्णुः प्रीयतां ॥ ततो हरिद्रा कुंकुमादि-

प्रेतत्कृत्यमपेतांश्च प्राप्ता ये चाकुलोद्भवे पितृवंशा जाता मातुर्वंशभवाश्च
द्विपावंशा इये चान्ये ममदासम्मलाभ्त्यसत्ये वा श्रित सेवकाश्च
२० मित्राणि शिष्याः पशवश्चवृक्षा दृष्टाश्च स्पृष्टाश्च कृतोप
कारा जन्मांतरे ये मम संसृताश्च तेभ्यः प्रयुक्तोदकमेत
दस्तु २१॥ अतीतकुलकोटिनां सप्तद्विपनिवासिनां आ
ब्रह्मभुवनाल्लोकादिदमस्तु तिलोदकम् २२ ॥ इति तर्पणं
[एम्]आपोऽअस्मान्नित्यस्य दीर्घतमा ऋषिः गोदेवता त्रि
ष्टुपछंदः उदक तारण्ये विनियोगः ॥ ॐ आपो अस्मान्मा
तरः शुधयन्तु घृतेन नो घृतप्वः पुनन्तु विश्वं हि रिप्रं प्र
वहन्ति देवीरुदिदाभ्यः शुचिरापूत एमि ॥ इदमापः प्रवहते
तिनुरसिना चारसि वार्थस्य दीर्घतमा ऋषिर्गो देवता
मुकलन् १ ॐ इदं लिं त्रिष्टुवह छंदः उदक तारण्ये विनियोगः ॥

look at line 11 again!
Is that जले?
Wait!
"ज" - horizontal top, curved bottom.
"ले" - 'ल' with 'े'.
"ऽ" - avagraha.
"प्र" - 'प' with diagonal stroke.
"जि" - 'ज' with 'ि'.
"तं" - 'त' with anusvara.
"मू" - 'म' with 'ू' and repha?
"र्च्छं" - 'च्छ' with anusvara.
"तु" - 'त' with 'ु'.
Wait, could it be:
"जलेऽन्तश्चराः"? No.
Wait, let's read line 11 carefully:
Wait, look at the first letter of line 11:
Does it have a loop?
Yes, like ज!
Wait, could it be:
जले ऽपि...?
Wait, let's look at the letters:
ज ले ऽ प्र जि त मू र्च्छं तु
Wait, is it:
जले ऽप्रचितमूर्च्छन्तु?
Or जले ऽप्रतिमूर्च्छन्तु?
Or जले ऽन्तर्गता...?
Wait, look at the mantra:
Could it be:
"सर्वभूतेषु तृप्तेषु तेन मे प्रीतिरुत्त

तं त्रिवृता मंगलसूत्रेण वेष्टयेत् ॥ ततो जलचरान् जलाशा-
ये क्षिप्ता ॥ ततो यजमानेन सौवर्णकूर्ममकरौ पात्रे प्रादापद-
र्धादिंत विभूषितांश्चतुर्भिः ऋत्विजैः उत्तराभिमुखैः स-
न्स्वयंपूर्वाऽभिमुखो भूत्वा ऽगाधजले सौवर्णं कूर्मम-
करौ पश्चिमाभिमुखो भूत्वा प्राच्यां दिशि प्रक्षिपेत् ॥
रजतो मत्स्र्डुंडुभौ उत्तराभिमुखो दक्षिणपश्चिमायोः
प्रक्षिपेत् ॥ ताम्रमयौ कुलीरमंडुको पूर्वाऽभिमुखो वा-
यव्यां दिशि प्रक्षिपेत् शिंशुमारं लोहमयंदक्षिणाऽभि-
मुखः उत्तरस्यां दिशि प्रक्षिपेत् ॥ ततो यजमानेन उत्तराऽभि-
मुखोभूत्वा ऽप्रगाधजले उपस्थानं कुर्यात् ॥ शन्नो
देवीति पुनर्मैत्रैंन्द्विपंच पुनरायु पुनर्भर्गः पुन र्द्रविणास-
न्त्वेताभिरुपस्थानम् ततो