रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)

१४	रघुवंशमहाकाव्ये

अन्वयः—स यज्ञाय गां दुदोह, मघवा सस्याय दिवं (दुदोह) सम्पद्विनिमयेन उभौ भुवनद्वयं दधतुः ।

दुदोहेति । स राजा यज्ञाय यज्ञं कर्तुं गां भुवं दुदोह । करग्रहणेन रिक्तां चकारेत्यर्थः । मघवा देवेन्द्रः सस्याय सस्यं वर्धयितुं दिवं स्वर्गं दुदोह । द्युलोकान्महीलोके वृष्टिमुत्पादयामासेत्यर्थः । 'क्रियार्थोपपद-' इत्यादिना यज्ञसस्याभ्यां चतुर्थी । एवमुभौ सम्पदो विनिमयेन परस्परमादानप्रतिदानाभ्यां भुवनद्वयं दधतुः पुपुषतुः । राजा यज्ञैरिन्द्रलोकमिन्द्रश्चोदकेन भूलोकं पुपोषेत्यर्थः । उक्तं च दण्डनीतौ—'राजात्वर्थान्समाहृत्य कुर्यादिन्द्रमहोत्सवम् । प्रीणितो मेघवाहस्तु महतीं वृष्टिमावहेत्' इति ॥

भावार्थ—दिलीप यज्ञ के लिए पृथिवी को दुहते थे और इन्द्र धान्य के लिए आकाश को दुहते थे । इस प्रकार परस्पर सहयोग से दोनों लोक का पालन करते थे ॥ २६ ॥

तस्य राज्ये तस्करभयं नासीदित्याह—

न किलानुययुस्तस्य राजानो रक्षितुर्यशः ।
व्यावृत्ता यत्परस्वेभ्यः श्रुतौ तस्करता स्थिता ॥ २७ ॥

अन्वयः—राजानः रक्षितुः तस्य यशः न अनुययुः किल यत् परस्वेभ्यः व्यावृत्ता तस्करता श्रुतौ स्थिता ।

नेति । राजानोऽन्ये नृपा रक्षितुर्भयेभ्यस्त्रातुस्तस्य राज्ञो यशो नानुययुः किल नानुचक्रुः खलु । कुतः । यद्यस्मात्कारणात्तस्करता चौर्यं परस्वेभ्यः परधनेभ्यः स्वविषयभूतेभ्यो व्यावृत्ता सती श्रुतौ वाचकशब्दे स्थिता प्रवृत्ता । अपहार्यान्तराभावात्तस्करशब्द एवापहृत इत्यर्थः । अथवा । 'अत्यन्तासत्यपि ह्यर्थे ज्ञानं शब्दः करोति हि' इति न्यायेन शब्दे स्थिता स्फुरिता न तु स्वरूपतोऽस्तीत्यर्थः ।

भावार्थ—अन्य राजा रक्षक उस दिलीप के यश का अनुकरण नहीं कर सके क्योंकि दूसरों के धन से व्यावृत चोरी केवल शब्द में सुनी जाती थी ॥ २७ ॥

तस्य शिष्ट एव प्रियो दुष्ट एवाप्रिय आसीदित्याह—

द्वेष्योऽपि संमतः शिष्टस्तस्यार्त्तस्य यथौषधम् ।
त्याज्यो दुष्टः प्रियोऽप्यासीदङ्गुलीवोरगक्षता ॥ २८ ॥

अन्वयः—शिष्टः द्वेष्यः अपि आर्तस्य औषधं यथा तस्य सम्मतः । दुष्टः प्रियः अपि उरगक्षता अंगुलि इव त्याज्य आसीत् ।

द्वेष्य इति । शिष्टो जनो द्वेष्य शत्रुरपि । आर्तस्य रोगिण औषधं यथौषधमिव तस्य संमतोऽनुमत आसीत् । दुष्टो जनः प्रियोऽपि प्रेमास्पदीभूतोऽपि । उरग-

प्रथमः सर्गः १५

क्षता सर्पदष्टाऽङ्गुलीव । 'छिन्द्याद्बाहुमपि दुष्टात्मनः' इति न्यायात् त्याज्यः आसीत् । तस्य शिष्ट एव बन्धुर्दुष्ट एव शत्रुरित्यर्थः ।

**भाषार्थ—**सज्जन शत्रु भी रोगी को औषध के समान उनको प्रिय था और दुष्ट प्रिय होने पर भी सांप से डसी हुई अंगुलि की तरह त्याज्य था ॥ २८ ॥

तस्य परोपकारित्वमाह—

तं वेधा विदधे नूनं महाभूतसमाधिना ।
तथा हि सर्वे तस्यासन्परार्थैकफला गुणाः ॥ २९ ॥

**अन्वयः—**वेधाः तं महाभूतसमाधिना नूनं विदधे; तथा हि तस्य सर्वे गुणाः परार्थैकफला आसन् ।

तमिति । वेधाः स्रष्टा । 'स्रष्टा प्रजापतिर्वेधाः' इत्यमरः । तं दिलीपम् । समाधीयतेऽनेनेति समाधिः कारणसामग्री । महाभूतानां यः समाधिस्तेन महाभूतसमाधिना विदधे ससर्ज । नूनं ध्रुवम् । इत्युत्प्रेक्षा । तथाहि तस्य राज्ञः सर्वे गुणा रूपरसादिमहाभूतगुणवदेव पदार्थः परप्रयोजनमेवैकं मुख्यं फलं येषां ते तथोक्ता आसन् । महाभूतगुणोपमानेन 'कारणगुणाः कार्यं संक्रामन्ती'ति न्यायः सूचितः ।

**भाषार्थ—**ब्रह्माजी ने उनको मानो पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु, आकाश की कारणसामग्री से बनाया था; क्योंकि उनके सभी गुण परोपकार के लिए थे ॥२९॥

तस्य चक्रवर्तित्वमाह—

स वेलावप्रवलयां परिखीकृतसागराम् ।
अनन्यशासनामुर्वी शशासैकपुरीमिव ॥ ३० ॥

**अन्वयः—**स वेलावप्रवलयां परिखीकृतसागरमनन्यशासनमुर्वी एक पुरीम् इव शशास ।

स इति । स दिलीपः वेलाः समुद्रकूलानि । 'वेला कूलेऽपि वारिधेः' इति विश्वः । ता एव वप्रवलयाः प्राकारवेष्टनानि यस्यास्ताम् । 'स्याच्चयो वप्रमस्त्रियाम् । प्राकारो वरणः शालः प्राचीनं प्रान्ततो वृतिः' इत्यमरः । परितः खातं परिखा दुर्गवेष्टनम् । 'खातं खेयं तु परिखा' इत्यमरः । 'अन्येष्वपि दृश्यते' इत्यत्रापिशब्दात्खनेर्डप्रत्ययः । अपरिखाः परिखाः सम्पद्यमानाः कृताः परिखीकृताः सागराः यस्यास्ताम् । अभूततद्भावे च्विः । अविद्यमानमन्यस्य राज्ञः शासनं यस्यास्तामनन्यशासनामुर्वीमेकपुरीमिव शशास । अनायासेन शासितवानित्यर्थः ।

१६ रघुवंशमहाकाव्ये

भाषार्थ—वे राजा दिलीप समुद्रपर्यन्त परकोटावाली सागरों की खाईवाली, अन्य के शासन से रहित पृथिवी को एक नगरी के समान शासन करते थे ॥३०॥

तस्य पत्न्या नामाह—

तस्य दाक्षिण्यरूढेन नाम्ना मगधवंशजा ।
पत्नी सुदक्षिणेत्यासीदध्वरस्येव दक्षिणा ॥ ३१ ॥

अन्वयः—तस्य मगधवंशजा दाक्षिण्यारूढेन नाम्ना सुदक्षिणा इति अध्वरस्य दक्षिणा इव पत्नी आसीत् ।

तस्येति । तस्य राज्ञो मगधवंशे जाता मगधवंशजा । 'सप्तम्यां जनेर्डः' इति डप्रत्ययः । एतेनाभिजात्यमुक्तम् । दाक्षिण्यं परच्छन्दानुवर्तनम् । दक्षिणः सरलोदारपरच्छन्दानुवर्त्तिषु' इति शाश्वतः । तेन रूढं प्रसिद्धम् । तेन नाम्ना अध्वरस्य यज्ञस्य दक्षिणा दक्षिणाख्या पत्नीव सुदक्षिणेति प्रसिद्धा पत्न्यासीत् । अत्र श्रुतिः—"यज्ञो गन्धर्वस्तस्य दक्षिणा अप्सरसः" इति । 'दक्षिणायां दाक्षिण्यं नामर्त्विजो दक्षिणत्वप्रापकत्वम् । ते दक्षन्ते दक्षिणां प्रतिगृह्य' इति च ।

भाषार्थ—मगध वंश में उत्पन्न, अधिक निपुण होने के कारण सुदक्षिणा नामवाली दक्षिणा नाम की यज्ञ की स्त्री के समान दिलीप की स्त्री थी ॥३१॥

तस्यानेकासु पत्नीषु सतीष्वपि प्रिया सुदक्षिणेवेत्याह—

कलत्रवन्तमात्मानमवरोधे महत्यपि ।
तया मेने मनस्विन्या लक्ष्म्या च वसुधाऽधिपः ॥ ३२ ॥

अन्वयः—वसुधाधिपः अवरोधे महति ( सति ) अपि मनस्विन्या तया लक्ष्म्या च आत्मानं कलत्रवन्तं मेने ।

कलत्रवन्तमिति । वसुधाऽधिपः । अवरोधेऽन्तःपुरवर्गे महति सत्यपि मनस्विन्या दृढचित्तया पतिचित्तानुवृत्त्यादिनिर्बन्धक्षमयेत्यर्थः । यथा सुदक्षिणया लक्ष्म्या चात्मानं कलत्रवन्तं भार्यावन्तं मेने । 'कलत्रं श्रोणिभार्ययोः' इत्यमरः । वसुधाऽधिपः इत्यनेन वसुधया चेति गम्यते ।

भाषार्थ—पृथ्वीपति राजा दिलीप अधिक स्त्रियों के रहने पर भी उस मनस्विनी सुदक्षिणा और राजलक्ष्मी से अपने को स्त्रीवाला समझते थे ॥३२॥

दिलीपः स्व पत्न्यां बहुदिनावधि पुत्रोत्पत्तिप्रतीक्षणं कृतवानित्याह—

तस्यामात्मानुरूपायामात्मजन्मसमुत्सुकः ।
विलम्बितफलैः कालं स निनाय मनोरथैः ॥ ३३ ॥

अन्वयः—आत्मानुरूपायां तस्याम् आत्मजन्मसमुत्सुकः स विलम्बितफलैः मनोरथैः कालं निनाय ।

प्रथमः सर्गः १७

तस्यामिति—स राजा । आत्मानुरूपायां तस्याम् । आत्मनो जन्म यस्यासा-
वात्मजन्मा पुत्रः । तस्मिन्समुत्सुकः । यद्वा । आत्मनो जन्मनि पुत्ररूपेणोत्पत्तौ
समुत्सुकः सन् । 'आत्मा वै पुत्रनामासि' इति श्रुतेः । विलम्बितं फलं पुत्रप्राप्ति
रूपं तेषां तैर्मनोरथैः कदा मे पुत्रो भवेदित्याशाभिः कालं निनाय यापयामास ।
भावार्थ—अपने मन के अनुरूप उस सुदक्षिणा रानी में पुत्र जन्म की इच्छा
वाले राजा ने विलम्बित फल वाले मनोरथों से समय बिताया ॥ ३३ ॥

सन्तानार्थमुद्योक्तुं प्रवृत्तस्य राज्ञो मन्त्रिवर्गे राज्यभारसमर्पणमित्याह—
संतानार्थाय विधये स्वभुजादवतारिता ।
तेन धूर्जगतो गुर्वी सचिवेषु निचिक्षिपे ॥ ३४ ॥
अन्वयः—तेन सन्तानार्थाय विधये स्वभुजात् अवतारिता जगतः गुर्वी धूः
सचिवेषु निचिक्षिपे ।
संतानेति । तेन दिलीपेन । संतानोऽर्थः प्रयोजनं यस्य तस्मै संतानार्थाय
विधयेऽनुष्ठानाय । स्वभुजादवतारिताऽवरोपिता जगतो लोकस्य गुर्वी धूर्भारः
सचिवेषु निचिक्षिपे निहिता ।
भावार्थ—उस राजा दिलीप ने पुत्रप्राप्ति के लिए अनुष्ठान करने की इच्छा
से अपनी भुजाओं से उतारा हुआ पृथ्वी का भार मंत्रियों पर रख दिया ॥३४

पुत्रप्राप्तिकाम्यया दिलीपस्य स्वगुरोर्वसिष्ठस्याश्रमे गमनमित्याह—
अथाभ्यर्च्य विधातारं प्रयतौ पुत्रकाम्यया ।
तौ दम्पती वसिष्ठस्य गुरोर्जग्मतुराश्रमम् ॥ ३५ ॥
अन्वयः—अथ पुत्रकाम्यया विधातारम् अभ्यर्च्य प्रयतौ तौ दम्पती गुरोः
वसिष्ठस्य आश्रमं जग्मतुः ।
अथेति । अथ धुरोऽवतारान्तरं पुत्रकाम्ययाऽत्मनः पुत्रेच्छाया 'काम्यच्च' इति
पुत्रशब्दात्काम्यच्प्रत्ययः । 'अप्रत्ययात्' इति पुत्रकाम्यतेरप्रत्ययः । ततष्टाप् ।
तया । तौ दम्पती जायापती । राजदन्तादिषु जायाशब्दस्य दमिति निपातना-
त्साधुः । प्रयतौ पूतौ विधातारं ब्रह्माणमभ्यर्च्य 'स खलु पुत्रार्थिभिरुपास्यते' इति
मान्त्रिकाः । गुरोः कुलगुरोर्वसिष्ठस्याश्रमं जग्मतुः पुत्रप्राप्त्युपायापेक्षयेति शेषः ।
भावार्थ—उसके बाद पुत्र की इच्छा से ब्रह्माजी की पूजा करके वे दोनों
पवित्र पति-पत्नी कुलगुरु वसिष्ठ के आश्रम की ओर चले ॥ ३५ ॥

तयोरेकरथेन वसिष्ठाश्रमगमनमित्याह—
स्निग्धगम्भीरनिर्घोषमेकं स्यन्दनमास्थितौ ।
प्रावृषेण्यं पयोवाहं विद्युदैरावताविव ॥ ३६ ॥

२ र० सम्पू०

१८	रघुवंशमहाकाव्ये

अन्वयः—स्निग्धगम्भीरनिर्घोषम् एकं स्यन्दनं प्रावृषेण्यं विद्युदैरावती इव आस्थितौ ( गुरोराश्रमं जग्मतुरिति पूर्वेण सम्बन्धः ) ।

स्निग्धेति । स्निग्धो मधुरो गम्भीरो निर्घोषो यस्य तमेकं स्यनन्दनं रथम् । प्रावृषि भवः प्रवृषेण्यः । 'प्रावृष एन्यः' इत्येण्यप्रत्ययः । तं प्रावृषेण्यं पयोवाह मेघं विद्युदैरावताविव । आस्थितावारूढौ । जग्मतुरिति पूर्वेण सम्बन्धः । इरा आपः । 'इरा भूवाक्सुराप्सु स्यात्' इत्यमरः । इरावान्समुद्रः । तत्र भव एरावतोऽभ्रमातङ्ग । 'एरावतोऽभ्रमातङ्गरावणाभ्रमुवल्लभाः' इत्यमरः । 'अभ्रमातङ्गत्वाच्चाभ्रस्थरूपत्वात्' इति क्षीरस्वामी । अत एव मेघारोहणं विद्युत्साहचर्यञ्च घटते । किञ्च विद्युत ऐरावतसाहचर्याद्वैरावतीसंज्ञा । ऐरावतस्य स्त्रीऐरावतीति क्षीरस्वामी । तस्मात्सुष्ठूक्तं विद्युदैस्रवताधिवेति ॥ एकरथारोहणोक्त्या कार्यसिद्धिबीजं दम्पत्योरत्यन्तसौमनस्यं सूचयति ।

भाषार्थ—मधुर एवं गम्भीर आवाज करने वाले एक रथ पर वर्षा-ऋतु के बादल पर बिजली और ऐरावत के समान वे (वसिष्ठ के आश्रम की ओर चले ।)

सेनाविरहितयोस्तयोर्गमने कारणमाह—

मा भूदाश्रमपीडेति परिमेयपुरःसरौ ।
अनुभावविशेषात्तु सेनापरिवृताविव ॥ ३७ ॥

अन्वयः—'आश्रमपीडा मा भूत्' इति परिमेयपुरःसरौ अनुभावविशेषात् तु सेनापरिवृतौ इव ( स्थितौ ) ।

मा भूदिति । पुनः किंभूतौ दम्पती । आश्रमपीडा मा भून्मास्त्विति हेतोः । 'माङि लुङ्' । 'न माङ्योगे इत्यडाममनिषेधः । परिमेयपुरैःसरो मितपरिचरौ अनुभावविशेषात्तु तेजोविशेषात्सेनापरिवृताभ्यामिव स्थितौ ।

भाषार्थ—'गुरु के आश्रम को किसी प्रकार का कष्ट न हो' इस विचार से कुछ ही सेवकों की लेकर वहाँ गये, पर स्वाभाविक तेज से वे दोनों सेना से घिरे हुए लगते थे ।

मार्गे तयोः सुखदवायुभिः सेव्यमानयोर्गमनमित्याह—

सेव्यमानौ सुखस्पर्शैः शालनिर्यासगन्धिभिः ।
पुष्परेणूत्किरैर्वातैराघूतवनराजिभिः ॥ ३८ ॥

अन्वयः—सुखस्पर्शैः शालनिर्यासगन्धिभिः पुष्परेणूत्किरैः आधूतवनराजिभिः वातैः सेव्यमानौ ( गुरोराश्रमं जग्मतुरिति पूर्वेणान्वयः ) ।

सेव्यमानावित । पुनः कथंभूतौ । सुखशीतलत्वात्प्रियः स्पर्शो येषां तैः । शालनिर्यासगन्धिभिः सर्जतरुनिस्पन्दगन्धवद्भिः । 'शालः सर्जतरुः स्मृतः' इति

प्रथमः सर्गः १९

शाश्वतः । उत्किरन्ति विक्षिपन्तीत्युत्किराः । 'इगुपध—' इत्यादिना किरतेः कप्रत्ययः । पुष्परेणूनामुत्किरास्तैराधूता मान्द्यादीषत्कम्पिता वनराज्यो यैस्तैर्वातः सेव्यमानौ ।

भाषार्थ—स्पर्श सुखद शाल के गोंद की गंधवालीपुष्पपराग को उड़ाने वाली जंगली वृक्षों को हिलाने वाली हवा का अनुभव करते हुए वे गुरु-आश्रम गये ॥३८॥

मार्गे मयूरवाणीः शृण्वतोस्तयोर्गमनमित्याह—

मनोऽभिरामाः शृण्वन्तौ रथनेमिस्वनोन्मुखैः ।
षड्जसंवादिनीः केका द्विधा भिन्ना शिखण्डिभिः ॥ ३९ ॥

अन्वयः—रथनेमिस्वनोन्मुखैः शिखण्डिभिः द्विधा भिन्नाः मनोऽभिरामाः षड्जसंवादिनी केका शृण्वन्तौ ( तौ गुरोराश्रमं जग्मतुः ) ।

मनोऽभिरामा इति । रथनेमिस्वनोन्मुखैः । मेघध्वनिशङ्कयोन्नमितमुखैरित्यर्थः । शिखण्डिभिर्मयूरैर्द्विधा भिन्नाः शुद्धविकृतभेदेनाविष्कृतावस्थायां च्युताच्युतभेदेन वा षड्जो द्विविधः । तत्सादृश्यात्केका अपि द्विधा भिन्ना इत्युच्यते । अत एवाह षड्ज-संवादिनीरिति । षड्भ्यः स्थानेभ्यो जातः षड्जः । तदुक्तम्—'नासाकण्ठमुरस्तालुजिह्वादन्तांश्च संस्पृशन् । षड्भ्यः संजायते यस्मात्तस्मात्षड्ज इति स्मृतः' । स च तन्त्रीकण्ठस्वरविशेषः । 'निषादर्षभ गान्धारषड्जमध्यमधैवतान् । पञ्चमश्चेत्यमी सप्त तन्त्रीकण्ठोत्थिताः स्वराः ।।' इत्यमरः । षड्जेन संवादिनीः सदृशीः । तदुक्तं मातङ्गेन—'षड्जं मयूरो वदति' इति । मनोऽभिरामाः मनसः प्रिया । के मूर्ध्नि कायन्ति ध्वनन्तीति केका मयूरवाण्यः 'केका वाणी मयूरस्य' इत्यमरः । ताः केकाः शृण्वन्तौ, इति श्लोकार्थः ।

भाषार्थ—रथ के पहिये से उत्पन्न शब्द से ऊपर मुख उठाये हुए मयूरों की, मन को प्रसन्न कर देने वाली, षड्ज स्वर का अनुकरण करने वाली वाणी को सुनते हुए ( वे दोनों चले ) ॥ ३९ ॥

मृगद्वन्द्वं पश्यतोस्तयोर्गमनम् ।

परस्पराक्षिसादृश्यमदूरोज्झितवर्त्मसु ।
मृगद्वन्द्वेषु पश्यन्तौ स्यन्दनाबद्धदृष्टिषु ॥ ४० ॥

अन्वयः—अदूरोज्झितवर्त्मसु स्यन्दनाबद्धदृष्टिषु मृगद्वन्द्वेषु परस्पराक्षिसादृश्यं पश्यन्तौ ( तौ जग्मतुः ) ।

परस्परेति । विश्रम्भाददूरं समीपं यथा भवति तथोज्झितं वर्त्म यैस्तेषु । स्यन्दनाबद्धदृष्टिषु स्यन्दने रथ आबद्धाऽऽसञ्जिता दृष्टिर्नेत्रं यैस्तेषु । 'दृग्दृष्टि-नेत्रलोचनचक्षुर्नयनाम्बकवेक्षणाक्षीणि' इति हलायुधः । कौतुकवशाद्रथासक्त-

२०	रघुवंशमहाकाव्ये

दृष्टिवित्यर्थः । मृग्यश्च मृगाश्च मृगाः । 'पुमान् स्त्रियाः' इत्येकशेषः । तेषां द्वन्द्वेषु मिथुनेषु । 'स्त्रीपुंसोः मिथुनं द्वन्द्वम्' इत्यमरः । परस्पराक्षणां सादृश्यं पश्यन्तौ । द्वन्द्वशब्दसामर्थ्यान्मृगीषु सुदक्षिणाऽक्षिसादृश्यं दिलीपो दिलीपाक्षिसादृश्यं च मृगेषु सुदक्षिणेत्येवं विवक्तव्यम् ।

**भाषार्थ—**विश्वास के कारण मार्ग के पास में स्थित रथ की तरफ देखने वाले मृगों के जोड़ों में परस्पर आँख का सादृश्य देखते हुए (वे दोनों चले) ॥ ४० ॥

मार्गे क्वचित् सारसान् पश्यन्तौ जग्मतुरित्याह—

श्रेणीबन्धाद्वितन्वद्भि रस्तम्भां तोरणस्रजम् ।
सारसैः कलनिर्ह्रादैः क्वचिदुन्नमिताननौ ॥ ४१ ॥

**अन्वयः—**श्रेणीबन्धात् अस्तम्भां तोरणस्रजां वितन्वद्भिः कलनिर्ह्रादैः सारसैः क्वचित् उन्नमिताननौ ( तौ जग्मतुः ) ।

श्रेणीबन्धादिति । श्रेणीबन्धात्पङ्क्तिबन्धाद्धेतोरस्तम्भामाधारस्तम्भरहिताम् । तोरणं वहिर्द्वारम् । 'तोरणोऽस्त्री वहिर्द्वारम्' इत्यमरः । तत्र या स्रग्विरच्यते तां तोरणस्रजं वितन्वद्भिः । कुर्वद्भिरिवेत्यर्थः । उत्प्रेक्षाव्यञ्जकेव-प्रयोगाभावेऽपि गम्योत्प्रेक्षेयम् । कलनिर्ह्रादैर्व्यक्तमधुरध्वनिभिः सारसैः पक्षिविशेषैः करणैः । क्वचिदुन्नमिताननौ । 'सारसो मैथुनी कामी गोनर्दः पुष्कराह्वयः' इति यादवः ।

**भाषार्थ—**पंक्तिबद्ध होने के कारण स्तम्भके बिना बन्दनवार की माला के समान बने हुए मधुर शब्द करनेवाले सारसों द्वारा कभी-कभी ऊपर मुँह उठाए हुए चले ।

गच्छतोस्तयोः पथ्यनुकूलवहनमित्याह—

पवनस्यानुकूलत्वात्प्रार्थनासिद्धिशंसिनः ।
रजोभिस्तुरगोत्कीर्णैरस्पृष्टालकवेष्टनौ ॥ ४२ ॥

**अन्वयः—**प्रार्थनासिद्धिशंसिनः पवनस्य अनुकूलत्वात् तुरगोत्कीर्णैः रजोभिः अस्पृष्टालकवेष्टनौ ( तौ जग्मतुः ) ।

पवनस्येति । प्रार्थनासिद्धिशंसिनोऽनुकूलत्वादेव मनोरथसिद्धिसूचकस्य पवनस्यानुकूलत्वाद् गन्तव्यदिगभिमुखत्वात् । तुरगोत्कीर्णे रजोभिरस्पृष्टा अलका देव्याः, वेष्टनमुष्णीपं च राज्ञो ययोस्तौ तथोक्तौ । 'शिरसा वेष्टनशोभिना सुतः' इति वक्ष्यति ।

**भावार्थ—**मनोरथ की सिद्धि के सूचक पवन के अनुकूल बहने के कारण घोड़ों से उड़ाई गई धूल से उनके अलक और पगड़ी का स्पर्श न हो सका ॥४२॥

प्रथमः सर्गः २१

मार्गे कमलानां गन्धं जिघ्रतोस्तयोर्गमनमित्याह—

सरसीष्वरविन्दानां वीचिविक्षोभशीतलम् ।
आमोदमुपजिघ्रन्तौ स्वनिःश्वासानुकारिणम् ॥ ४३ ॥

अन्वयः—सरसीषु वीचिक्षोभशीतलं स्वनिःश्वासानुकारिणम् अरविन्दानां आमोदम् उपजिघ्रन्तौ ( तौ जग्मतुः ) ।

सरसीष्विति । सरसीषु वीचिविक्षोभशीतलभूमिसंघट्टनेन शीतलं स्वनिःश्वासमनुकर्तुं शीलमस्येति स्वनिःश्वासानुकारिणम् । एतेन तयोरुत्कृष्टस्त्रीपुंसजातीयत्वमुक्तम् । अरविन्दानामामोदमुपजिघ्रन्तौ घ्राणेन गृह्णन्तौ ।

भाषार्थ—तालाबों की लहर के झकोरों से ठण्डी, अपनी श्वास की बराबरी करने वाली कमलों की सुगन्धिको सूँघते हुए (वे दोनों चले) ॥ ४३ ॥

यज्ञे ब्राह्मणेभ्यः प्रदत्ते ग्रामे ग्रामे तेषामाशीर्वादग्रहणमित्याह—

ग्रामेष्वात्मविसृष्टेषु यूपचिह्नेषु यज्वनाम् ।
अमोघाः प्रतिगृह्णन्तावर्घ्यानुपदमाशिषः ॥ ४४ ॥

अन्वयः—आत्मविसृष्टेषु यूपचिन्हेषु ग्रामेषु यज्वनां अमोधा आशिषः अर्ध्यानुपदं प्रतिगृह्णन्तौ ( तौ जग्मतुः ) ।

ग्रामेष्विति । आत्मविसृष्टेषु स्वदत्तेषु । यूपो नाम संस्कृतः पशुबन्धाय दारुविशेषः । यूपा एव चिह्नानि येषां तेषु ग्रामेष्वमोघाः सफला यज्वनां विधिनिष्टवताम् । 'यज्वा तु विधिनिष्टवान्' इत्यमरः । 'सुयजोर्ङ्वनिप्' इति ङ्वनिप्प्रत्ययः । आशिषः आशीर्वादन् । अर्घः पूजाविधिः । तदर्थं द्रव्यमर्घ्यम् । 'पादाद्यर्भाभ्यां च' इति यत्प्रत्ययः । 'षट् तु त्रिष्वर्घ्यमर्घार्थे पाद्यं पादाय वारिणि' इत्यमरः । अर्घ्यस्यानुपदमन्वक् । अर्घ्यस्वीकारानन्तरमित्यर्थः । प्रतिगृह्णन्तौ स्वीकुर्वन्तौ । पदस्य पश्चादनुपदम् । पश्चादर्थेऽव्ययीभावः । 'अन्वगन्वक्षमक्रतुगेऽनुपदं क्लीबमव्ययम्' इत्यमरः ।

भाषार्थ—स्वयं दिये हुए, यज्ञस्तम्भों के चिह्नवाले ग्रामों में यज्ञ करने वाले ब्राह्मणों के अमोघ आशीर्वादों को अर्घ्य के बाद स्वीकार करते हुए वे दोनों चले ।

मार्गे वन्यवृक्षाणां नामानि पृच्छतोस्तयोर्गमनमित्याह—

हैयङ्गवीनमादाय घोषवृद्धानुपस्थितान् ।
नामधेयानि पृच्छन्तौ वन्यानां मार्गशाखिनाम् ॥ ४५ ॥

अन्वयः—हैयंगवीनं आदाय उपस्थितान् घोषवृद्धान् वन्यानां मार्गशाखिनां नामधेयानि पृच्छन्तौ ( तौ जग्मतुः ) ।

हैयङ्गवीनमिति । ह्यस्तनगोदोहोद्भवं घृतं हैयङ्गवीनम् । 'तत्त हैयङ्गवीनं

२२ रघुवंशमहाकाव्ये

यद् ह्योगोदोहोद्भवं घृतम्' इत्यमरः । 'हैयङ्गवीनं संज्ञायाम्' इति निपातः । तत्सद्यो घृतमादायोपस्थितान्घोषवृद्धान् । 'घोष आभीरपल्ली स्याद्' इत्यमरः । वन्यानां मार्गशाखिनां नामधेयानि पृच्छन्तौ । 'दुह्याच्—' इत्यादिना पृच्छतेर्द्विकर्मकत्वम् । कुलकम् ।

भाषार्थ—गाय का ताजा मक्खन लेकर उपस्थित हुए वृद्ध गोपों से जंगली वृक्षों के नाम आदि पूछते हुए (वे चले) ॥ ४५ ॥

तयोर्गच्छतोश्चित्राचन्द्रमसोरिव शोभाऽभूदित्याह—

काऽप्यभिख्या तयोरासीद् व्रजतोः शुद्धवेषयोः ।
हिमनिर्मुक्तयोर्योगे चित्राचन्द्रमसोरिव ॥ ४६ ॥

अन्वयः—हिमनिर्मुक्तयोः चित्राचन्द्रमसोः योगे इव व्रजतोः शुद्धवेषयोः तयोः कापि अभिख्या आसीत् ।

काऽपीति । व्रजतोर्गच्छतोः शुद्धवेषयोरुज्ज्वलनेपथ्ययोस्तयोः सुदक्षिणा-दिलीप-योश्चित्राचन्द्रमसोरिव योगे सति काऽप्यनिर्वाच्याऽभिख्या शोभाऽऽसीत् । 'अभिख्या नामशोभयोः' इत्यमरः । 'आतश्चोपसर्गे' इत्यण्प्रत्ययः चित्रा नक्षत्रविशेषः । शिशिरापगमे चैत्र्यां चित्रापूर्णचन्द्रमसोरिवेत्यर्थः ।

भाषार्थ—चलते हुए निर्मलवेषधारी उन दोनों की हिमनिर्मुक्त चित्रा और चन्द्रमा के संयोग के समान क्या ही अलौकिक शोभा हुई ॥ ४६ ॥

पत्त्यै मार्गेऽद्भुतवस्तुजातं दर्शयतो दिलीपस्य गमनमित्याह—

तत्तद् भूमिपतिः पत्न्यै दर्शयन्प्रियदर्शनः ।
अपि लङ्घितमध्वानं बुबुधे न बुधोपमः ॥ ४७ ॥

अन्वयः—प्रियदर्शनः बुधोपमः भूमिपतिः पत्न्यै तत् तत् दर्शयन् लङ्घितं अध्वानम अपि न बुबुधे ।

तत्तदिति । प्रियं दर्शनं स्वकर्मकं यस्यासौ प्रियदर्शनः । योगदर्शनीय इत्यर्थः । भूमिपतिः पत्न्यै तत्तदद्भुतं वस्तु दर्शयल्लङ्घितमतिवाहितमप्यध्वानं न बुबुधे न ज्ञातवान् । बुधः सौम्य उपमोपमानं यस्येति विग्रहः । इदं विशेषणं तत्तद्दर्शयन्नित्युपयोगितयैवास्य ज्ञातृत्वसूचनार्थम् ।

भाषार्थ—दर्शनीय, विद्वान् पृथ्वीपति दिलीप ने अपनी पत्नी सुदक्षिणा को विभिन्न दृश्य दिखाते हुए पार किये गए मार्ग की थकान अनुभव नहीं की ॥ ४७ ॥

सुदक्षिणादिलीपयोर्वसिष्ठाश्रमप्रापणमित्याह—

स दुष्प्रापयशाः प्रापदाश्रमं श्रान्तवाहनः ।
सायं संयमिनस्तस्य महर्षेर्महिषीसखः ॥ ४८ ॥

प्रथमः सर्गः २३

अन्वयः—दुष्प्रापयशाः श्रान्तवाहनः महिषीसखः स सायं संयमिनः तस्य महर्षेः आश्रमं प्रापत् ।

स इति । दुष्प्रापयशा दुष्प्रापमन्यैर्दुर्लभं यशो यस्य स तथोक्तः । श्रान्तवाहनो दूरोपगमनात्क्लान्तयुग्यः । महिष्याः सखा महिषीसखः । ‘राजाहःसखिभ्यष्टच्’ इति टच्प्रत्ययः । सहायान्तरनिरपेक्ष इति भावः । स राजा सायंकाले संयमिनो नियमवतस्तस्य महर्षेर्वसिष्ठस्याश्रमं प्रापत्तत्राप । पुषादित्वादङ् ।

भाषार्थ—दुर्लभ यशवाले श्रान्तवाहन सुदक्षिणा सहित राजा दिलीप सायंकाल संयमी महर्षि वसिष्ठ के आश्रम पर पहुँचे ॥ ४८ ॥

तमाश्रमं विशिनष्टि—

वनान्तरादुपावृत्तैः समित्कुशफलाहरैः ।
पूर्यमाणमदृश्यग्निप्रत्युद्यातैस्तपस्विभिः ॥ ४९ ॥

अन्वयः—वनान्तरात् उपावृत्तैः समित्कुशफलाहरैः सादृश्याग्निप्रत्युद्यातैः तपस्विभिः आकीर्णम् (आश्रमं प्रापदिति पूर्वेणान्वयः) ।

वनान्तरादिति । वनान्तरादन्यस्माद्वनादुपावृत्तैः प्रत्यावृत्तैः । समिधश्च कुशांश्च फलानि चाहर्तुं शीलं येषामिति समित्कुशफलाहरास्तैः ‘आङि ताच्छील्ये’ इति हरतेराङ् पूर्वादिन्प्रत्ययः । अदृश्यैर्दर्शनायोग्यैरग्निभिर्वैतानिकैः । प्रत्युद्याताः प्रत्युद्गतास्तैः । तपस्विभिः पूर्यमाणम् । ‘प्रोष्यागच्छतामाहिताग्नीनामग्नयः प्रत्युद्यान्ति’ इति श्रुतेः । यथाऽऽह—‘कामं पितरं पुत्राः प्रोषितवन्तः प्रत्याधावन्ति । एव ह वा एवमेतमग्नयः प्रत्याधावन्ति सकलान्दारूनिवाहरन्’ इति ।

भाषार्थ—दूसरे वनों से लौटे हुए लकड़ी कुश और फूल लाने वाले अदृश्य अग्नि से अगवानी किए गये और तपस्वियों से व्याप्त आश्रम पर पहुँचे ॥ ४९ ॥

आश्रमस्थमृगवर्णनमित्याह—

आकीर्णमृषिपत्नीनामुटजद्वाररोधिभिः ।
अपत्यैरिव नीवारभागधेयोचितैर्मृगैः ॥ ५० ॥

अन्वयः—उटजद्वाररोधिभिः नीवारभागधेयोचितैः मृगैः ऋषिपत्नीनां अपत्यैः इव आकीर्णम् (आश्रमं प्रापत्) ।

आकीर्णमिति । नीवाराणां भाग एव भागधेयोंऽशः । रूपनामभागेभ्यो धेयप्रत्ययो वक्तव्यः (वा०) इति वक्तव्यसूत्रात्स्वाभिधेये धेयप्रत्ययः, तस्योचितैः । अत एवोटजानां पर्णशालानां द्वाररोधिभिर्द्वाररोधकैर्मृगैऋृषिपत्नीनामपत्यैरिव । आकीर्णं व्याप्तम् ।

भाषार्थ—पर्णशालाओं के द्वारों को रोकने वाले, नीवारधान्य के भाग को

२४ रघुवंशमहाकाव्ये

पाने वाले, ऋषिपत्नियों के बालकों के समान मृगों से परिपूर्ण आश्रम पर गये ॥ ५० ॥

आश्रमस्थपक्षिणां सद्यः सेचिततरूमूलजलपानमाह—
सेकान्ते मुनिकन्याभिस्तत्क्षणोज्झितवृक्षकम् ।
विश्वासाय विहङ्गानामावालवाम्बुपायिनाम् ॥ ५१ ॥

अन्वयः—मुनिकन्याभिः सेकान्ते आलवालान्बुपायिनां विहङ्गमानां विश्वासाय तत्क्षणोज्झितवृक्षकम् (आश्रमं प्रापत) ।

सेकान्त इति । सेकान्ते वृक्षमूलसेचनावसाने मुनिकन्याभिः आलवालेषु जलावापप्रदेशेषु यदम्बु तत्पायिनाम् । 'स्यादालवालमावालमावापः' इत्यमरः । विहङ्गानां पक्षिणां विश्वासाय विश्रम्भाय । 'समौ विश्रम्भविश्वासौ' इत्यमरः । तत्क्षणे उज्झिता वृक्षका ह्रस्ववृक्षा यस्मिंस्तम् । ह्रस्वार्थे कप्रत्ययः ।

भाषार्थ—मुनिकन्याओं द्वारा सींचने के बाद गमलों का पानी पीनेवाले पक्षियों के विश्वास के लिए तत्काल छोड़े हुए वृक्षों पौधों वाले आश्रम पर गये ॥ ५१ ॥

तत्रत्यानां मृगाणां रोमन्थवर्त्तनमित्याह—
आतपात्ययसंक्षिप्तनीवारासु निषादिभिः ।
मृगैर्वर्तितरोमन्थमुटजाङ्गनभूमिषु ॥ ५२ ॥

अन्वयः—आतपात्ययसंक्षिप्तनीवारापु उटजाङ्गनभूमिपु निषादिभिः मृगैः वर्तितरोमन्थं ( आश्रमं प्रापत् ) ।

आतपेति । आतपस्यात्ययेऽपगमे सति संक्षिप्ता राशीकृता नीवारास्तृणधान्यानि यासु तासु । 'नीवारास्तृणधान्यानि' इत्यमरः । उटजानां पर्णशालानामङ्गनभूमिषु चत्वरभागेषु 'पर्णशालोटजोऽस्त्रियाम्' इति । अङ्गनं चत्वराजिरे' इति चामरः । निषादिभिरुपविष्टैर्मृगैर्वर्तितो निष्पादितो रोमन्थश्चर्वितचर्वणं यस्मिन्नाश्रमे तम् ।

भाषार्थ—धूप के अन्त में इकट्ठा किए हुए नीवार वाली पर्णकुटी के आँगन की जमीन में बैठे हुए मृगों द्वारा पागुरी किये जाने वाले (आश्रम में गये) ॥५२॥

तत्रत्यो हुतहवनीयद्रव्यगन्धयुक्तो धूम इत्याह—
अभ्युत्थिताग्निपिशुनैरतिथीनाश्रमोन्मुखान् ।
पुनानं पवनोद्भूतैर्धूमैराहुतिगन्धिभिः ॥ ५३ ॥

अन्वयः—अभ्युत्थिताग्निपिशुनैः पवनाद्धूतैः आहुतिगन्धिभिः धूमैः आश्रमोन्मुखान् अतिथीन् ( पुनानं आश्रमं प्रापत् ) ।

अभ्युत्थितेति । अभ्युत्थिताः प्रज्वलिताः । होमयोग्या इत्यर्थः । 'समिद्धेऽग्ना-

प्रथमः सर्गः २५

वाहुतीर्जुहोति' इति वचनात् । तेषामग्नीनां पिशुनैः सूचकैः पवनोद्धूतैः ।
आहुतिगन्धो येषामस्तीत्याहुतिगन्धिनस्तैर्धूमैराश्रमोन्मुखानतिथीन् पुनानं
पवित्रीकुर्वाणम् । कुलकम् ।
भाषार्थ—प्रज्वलित अग्नि को बताने वाले, हवा से उड़ाये गये आहुति की
गन्धवाली धूए से आश्रम की ओर आते हुए अतिथियों को पवित्र करने वाले
आश्रम पर पहुँचे ॥ ५३ ॥

आश्रमप्राप्त्यनन्तरं रथादवतरणमाह—

अथ यन्तारमादिश्य धुर्यान्विश्रामयेति सः ।
तामवारोहयत्पत्नीं रथादवततार च ॥ ५४ ॥

अन्वयः—अथ सः 'धुर्यान् विश्रामय' इति यन्तारम् आदिश्य तां पत्नीं
रथात् अवारोहयत् ( स्वयं ) अवततार च ।

अथेति । अथाश्रमप्राप्त्यनन्तरं स राजा यन्तारं सारथिम् । धुरं वहन्तीति
धुर्या युग्याः । 'धुरो यड्ढकौ' इति यत्प्रत्ययः । 'धूर्वहे धुर्यधौरेयधुरीणाः
सधुरन्धराः' इत्यमरः । धुर्यान् रथाश्वान्विश्रामय विनीतश्रमान्कुर्वित्यादिश्याज्ञाप्य
तां पत्नीं रथादवारोहयदवतारितवान्स्वयं चावततार । 'विश्रमय' इति ह्रस्वपाठे
'जनीजॄष्-' इति मित्त्वे 'मितां ह्रस्वः ।' इति ह्रस्वः । दीर्घपाठे 'मितां ह्रस्वः'
इति सूत्रे 'वा चित्तविरागे' इत्यतो 'वा' इत्यनुवर्त्य व्यवस्थितविभाषाऽऽश्रयणाद्दीर्घ-
स्वाभाव इति वृत्तिकारः ।

भाषार्थ—'घोड़ों की थकावट दूर करो' सारथी को ऐसी आज्ञा देकर उस
सुदक्षिणा को रथ से उतारा और स्वयं उतरे ॥ ५४ ॥

मुनयो दिलीपार्हणां चक्रुरित्याह—

तस्मै सभ्याः सभार्याय गोप्त्रे गुप्ततमेन्द्रियाः ।
अर्हणामर्हते चक्रुर्मुनयो नयचक्षुषे ॥ ५५ ॥

अन्वयः—गुप्ततमेन्द्रियाः सभ्याः मुनयः गोप्त्रे अर्हते नयचक्षुषे सभार्याय
तस्मै अर्हणां चक्रुः ।

तस्मा इति । सभायां साधवः सभ्याः । 'सभाया यः' इति यप्रत्ययः ।
गुप्ततमेन्द्रिया अत्यन्तनियमितेन्द्रिया मुनयः सभार्याय गोप्त्रे रक्षकाय । नयः
शास्त्रमेव चक्षुस्तत्त्वावेदकं प्रमाणं यस्य तस्मै नयचक्षुषे । अत एवार्हणां पूजां
चक्रुः । 'पूज्यायेत्यर्थः । 'अर्हः प्रशंसायाम्' इति शतृप्रत्ययः । तस्मै राज्ञेऽर्हणां
पूजां चक्रुः । 'पूजा नमस्याऽपचितिः सपर्यार्चाऽऽर्हणाः समाः' इत्यमरः ।

२६ | रघुवंशमहाकाव्ये

भावार्थ—जितेन्द्रिय सभ्य मुनियों ने रक्षक, योग्य, नीतिविशारद, सपत्नीक उस राजा दिलीप का सत्कार किया ॥ ५५ ॥

सायङ्कालीनक्रियान्तेऽरुन्धतीसहितस्य गुरोर्दर्शनमित्याह—

विधेः सायन्तनस्यान्ते स ददर्श तपोनिधिम् ।
अन्वासितमरुन्धत्या स्वाहयेव हविर्भुजम् ॥ ५६ ॥

अन्वयः—सायन्तनस्य विधेः अन्ते सा अरुन्धत्या अन्वासितं तपोनिधिं स्वाहया ( अन्वासितं ) हविर्भुजं इव ददर्श ।

विधेरिति । स राजा सायन्तनस्य सायम्भवस्य । ‘सायंचिरम्-’ इत्यादिना ट्युप्रत्ययः । विधेर्जपहोमाद्यनुष्ठानस्यान्तेऽवसानेऽरुन्धत्यान्वासितं पश्चादुपवेशनेनोपसेवितम् । कर्मणि क्तः । उपसर्गवशात्सकर्मकत्वम् ‘अन्वास्यैनाम्’ इत्यादि-वदुपपद्यते । तपोनिधिं वसिष्ठम् । स्वाहया स्वाहादेव्या । ‘अथाग्नायी, स्वाहा च हुतभुक्प्रिया’ इत्यमरः । अन्वासितं हविर्भुजमिव ददर्श । ‘समित्पुष्पकुशाग्न्यम्बु-मृदन्नाक्षतपाणिकाः । जपं होमं च कुर्वाणो नाभिवाद्यो द्विजो भवेत्’ । इत्यनु-ष्ठानस्य मध्येऽभिवादननिषेधाद्विधेरन्ते ददर्शेत्युक्तम् । अन्वासनं चात्र पतिव्रता-धर्मत्वेनोक्तं न तु कर्माङ्गत्वेन । विधेरन्त इति कर्मणः समाप्यभिधानात् ।

भावार्थ—सायंकालीन अनुष्ठान के अनन्तर उन सुदक्षिणा सहित राजा ने अरुन्धती से उपसेवित तपस्वी वसिष्ठ को स्वाहा देवी से उपसेवित अग्नि के समान देखा ॥ ५६ ॥

सुदक्षिणादिलीपयोः सपत्नीकस्य गुरोः पादाभिवन्दनमित्याह—

तयोर्जगृहतुः पादान् राजा राज्ञी च मागधी ।
तौ गुरुर्गुरुपत्नी च प्रीत्या प्रतिननन्दतुः ॥ ५७ ॥

अन्वयः—सा मागधी राज्ञी राजा च तयोः पादान् जगृहतुः । गुरुपत्नी च तौ प्रीत्या प्रतिननन्दतुः ।

तयोरिति । मागधी मगधराजपुत्री राज्ञी सुदक्षिणा राजा च तयोररुन्धती-वसिष्ठयोः । पादाञ्जगृहतुः । ‘पादः पदङ्घ्रिश्चरणोऽस्त्रियाम्’ इत्यमरः । पादग्रह-णमभिवादनम् । गुरुपत्नी गुरुश्च कर्तारौ, सा च स च तौ सुदक्षिणादिलीपौ कर्म-भूतौ । प्रीत्या हर्षेण प्रतिननन्दतुः । आशीर्वादादिभिः संभावयाञ्चक्रतुरित्यर्थः ।

भावार्थ—राजा दिलीप और मगध वंश में उत्पन्न रानी सुदक्षिणा ने उन दोनों वशिष्ठ और अरुन्धती के पैरों को पकड़ा और उन्होंने उनको प्रसन्नता-पूर्वक आशीर्वाद दिया ॥ ५७ ॥

प्रथमः सर्गः २७

वसिष्ठो दिलीपं राज्यविषयककुशलं पृष्टवानित्याह—
तमातिथ्यक्रियाशान्तरथक्षोभपरिश्रमम् ।
पप्रच्छ कुशलं राज्ये राज्याश्रममुनिं मुनिः ॥ ५८ ॥

**अन्वयः—**मुनिः आतिथ्यक्रियाशान्तरथक्षोभपरिश्रमं राज्याश्रममुनिं तं राज्ये कुशलं पप्रच्छ ।

तमिति । मुनिः । अतिथ्यर्थमातिथ्यम् । ‘अतिथेर्य्यः’ इति ञ्यप्रत्ययः । आतिथ्यस्य क्रिया तथा सान्तो रथक्षोभेण यः परिश्रमः स यस्य स तं तथोक्तम् । राज्यमेवाश्रमस्तत्र मुनिं मुनितुल्यमित्यर्थः । तं दिलीपं राज्ये कुशलं पप्रच्छ । पृच्छतेस्तु द्विकर्मकत्वमित्युक्तम् । यद्यपि राज्यशब्दः पुरोहितादिष्वन्तर्गतत्वाद्भावकर्मवचनः । तथाऽप्यत्र सप्ताङ्गवचनः । ‘उपपन्नं ननु शिवं सप्तस्वङ्गेषु’ इत्युत्तरविरोधात् । तथाऽऽह मनुः—‘‘स्वाम्यमात्यपुरं राष्ट्रं कोशदण्डौ तथा सुहृत् । सप्तैतानि समस्तानि लोकेऽस्मिन् राज्यमुच्यते’’ इति । तत्र ‘‘ब्राह्मणं कुशलं पृच्छेत्क्षत्रबन्धुमनामयम् । वैश्यं क्षेमं समागम्य शूद्रमारोग्यमेव च’’ इति मनुवचने सत्यपि तस्य राज्ञो महानुभावत्वाद् ब्राह्मणोचित कुशलप्रश्न एव कृत इत्यनुसंधेयम् । अत एवोक्तं—‘राज्याश्रममुनिम्’ इति ।

**भावार्थ—**मुनि वसिष्ठ ने अतिथिसत्कार से रथ की झोकों की थकावट दूर हो जाने पर मुनितुल्य राजा दिलीप से कुशल पूछा ॥ ५८ ॥

वसिष्ठस्य कुशलप्रश्नान्तरं दिलीपस्योत्तरदानोपक्रमः—
अथाथर्वनिधेस्तस्य विजितारिपुरः पुरः ।
अर्थ्यामर्थपतिर्वाचमाददे वदतां वरः ॥ ५९ ॥

**अन्वयः—**अथ विजितारिपुरः वदतां वरः अर्थपतिः अथर्वनिधेः तस्य पुरः अर्थ्यां वाचं उवाच ।

अथेति । अथ प्रश्नान्तरं विजितारिपुरो विजितशत्रुनगरी वदतां वक्तॄणां वरः श्रेष्ठः ‘यतश्च निर्धारणम्’ इति षष्ठी । अर्थपतिः राजाऽथर्वणोऽथर्ववेदस्य निधेस्तस्य मुनेः पुरोऽग्रेऽर्थ्यामर्थादनपेताम् । ‘धर्मपथ्यर्थन्यायादनपेते’ इति यत्प्रत्ययः वाचमाददे । वक्तुमुपक्रान्तवानित्यर्थः । अथर्वनिधेरित्यनेन पुरोहितकृत्याभिज्ञत्वात्तत्कर्मनिर्वाहकत्वं मुनेरस्तीति सूच्यते । तथाऽऽह कामन्दकः त्रय्यां च दण्डनीत्यां च कुशलः स्यात्पुरोहितः । अथर्वविहितं कुर्यान्नित्यं शान्तिकपौष्टिकम् ।’ इति ।

**भावार्थ—**तब शत्रु के नगरों को जीतने वाले वक्ताओं में श्रेष्ठ राजा दिलीप अथर्ववेद के विद्वान् महर्षि वसिष्ठ के सामने मतलब की बात कहने लगे ॥ ५९ ॥

२८ रघुवंशमहाकाव्ये

यस्य त्वं गुरुरसि तस्य राज्ये सर्वत्र कुशलमस्त्येवेत्याह—
उपपन्नं ननु शिवं सप्तस्वङ्गेषु यस्य मे ।
दैवीनां मानुषीणां च प्रतिहर्ता त्वमापदाम् ॥ ६० ॥
अन्वयः—( हे गुरो । ) सप्तसु अङ्गेषु शिवम् उपपन्नं ननु । यस्य मे दैवीनां मानुषीणां च आपदां त्वं प्रतिहर्ता ( असि ) ।

उपपन्नमिति । हे गुरो ! सप्तस्वङ्गेषु स्वाम्यमात्यादिषु । 'स्वाम्यमात्यसुहृत्कोशराष्ट्रदुर्गबलानि च । सप्ताङ्गानि' इत्यमरः । शिवं कुशलमुपपन्नं ननु युक्तमेव । नन्ववधारणे प्रश्नावधारणाज्ञाऽनुनयामन्त्रणे ननु' इत्यमरः । कथमित्याह—यस्य मे दैवीनां देवेभ्य आगतानां दुर्भिक्षादीनाम् मानुषीणां मनुष्येभ्य आगतानां चौरभयादीनाम् । उभयत्रापि 'तत आगतः' इत्यण् । 'टिड्ढाणञ्—' इत्यादिना ङीप् । आपदां व्यसनानां त्वं प्रतिहर्ता वारयिताऽसि । अत्राह कामन्दकः 'हुताशनो जलं व्याधिर्दुर्भिक्षं मरणं तथा । इति पञ्चविधं दैवं मानुषं व्यसनं ततः । आयुक्तकेभ्यश्चौरेभ्यः परेभ्यो राजवल्लभात् । पृथिवीपतिलोभाच्च नराणां पञ्चधा मतम्' । इति ।

भाषार्थ—भगवन् ! मेरे राज्य के सातों अङ्गों में कुशल क्यों न हो जिसकी दैवी और मानुषी आपत्तियों को नाश करने वाले आप हैं ॥ ६१ ॥

तत्र मानुषापत्प्रतीकारमाह—
तव मन्त्रकृतो मन्त्रैर्दूरात्प्रशमितारिभिः ।
प्रत्यादिश्यन्त इव मे दृष्टलक्ष्यभिदः शराः ॥ ६१ ॥
अन्वयः—मन्त्रकृतः तव दूरात् प्रशमितारिभिः मन्त्रैः मे दृष्टलक्ष्यभिदः शराः प्रत्यादिश्यन्त इव ।

तवेति । दूरात् परोक्ष एव प्रशमितारिभिः । मन्त्रान्कृतवान्मन्त्रकृत् । 'सुकर्मपापमन्त्रपुण्येषु कृञः' इति क्विप् । तस्य मन्त्रकृतो मन्त्राणां स्रष्टुः प्रयोक्तुर्वा तव मन्त्रैः कर्तृभिः । दृष्टं प्रत्यक्षं यल्लक्ष्यं यन्मात्रं भिन्दन्तीति दृष्टलक्ष्यभिदो मे शरा प्रत्यादिश्यन्त इव । वयमेव समर्थाः । किमेभिः पिष्टपेषकैरिति निराक्रियन्त इवेत्युत्प्रेक्षा । 'प्रत्यादेशो निराकृतिः' इत्यमरः । त्वन्मन्त्रसामर्थ्यादेव नः पौरुषं फलतीति भावः ।

भाषार्थ—आप जैसे मन्त्रकारों के डर से ही शत्रुसंहारक मन्त्रों से दृष्ट लक्ष्यभेद के मेरे बाण व्यर्थ से हैं ॥ ६१ ॥

सम्प्रति दैविकापत्प्रतीकारमाह—
हविरावर्जितं होतस्त्वया विधिवदग्निषु ।
वृष्टिर्भवति सस्यानामवग्रहविशोषिणाम् ॥ ६२ ॥

प्रथमः सर्गः
२९

अन्वयः—हे होतः ! त्वया अग्निषु विधिवत् आवर्जितं हविः अवग्रह-विशोषिणां सस्यानां वृष्टिः भवति ।

हविरिति । हे होतः ! त्वया विधिवदग्निष्वावर्जितं प्रक्षिप्तं हविराज्यादिकं कर्तृ । अवग्रहो वर्षप्रतिबन्धः । 'अवे ग्रहो वर्षप्रतिबन्धे' इत्यप्प्रत्ययः । 'वृष्टिवैपं तद्विघातेऽवग्राहावग्रहौ समौ' इत्यमरः । तेन विशोषिणां विशुष्यतां सस्यानां वृष्टिर्भवति । वृष्टिरूपेण सस्यान्युपजीवयतीति भावः । अत्र मनुः “अग्नौ प्रास्ताहुतिः सम्यगादित्यमुपतिष्ठते । आदित्याज्जायते वृष्टिर्वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः” । इति ।

भाषार्थ—हे याज्ञिक ! आपके द्वारा अग्नि में विधिपूर्वक दी हुई आहुति असमय में सूखते हुए धानों के लिए वृष्टि रूप होती है ॥ ६२ ॥

स्वप्रजानां सर्वतोभावेन सुखित्वे त्वद्ब्रह्मवर्चसं हेतुरित्याह—

पुरुषायुषजीविन्यो निरातङ्का निरीतयः ।
यन्मदीयाः प्रजास्तस्य हेतुस्त्वद्ब्रह्मवर्चसम् ॥ ६३ ॥

अन्वयः—मदीयाः प्रजाः पुरुषायुषजीविन्यः निरातंका निरीतयः ( इति ) यत् तस्य हेतुः त्वद्ब्रह्मवर्चसम् ।

पुरुषायुषेति । आयुर्जीवितकालः । पुरुषस्यायुः पुरुषायुषम् । वर्षशतमित्यर्थः । ( शतायुर्वे पुरुषः ) इति श्रुतेः । 'अचतुरविचतुरसुचतुर—' इत्यादिसूत्रेणाच्प्रत्ययान्तो निपातः । मदीयाः प्रजाः पुरुषायुषं जीवन्तीति पुरुषायुषजीविन्यः । निरातङ्का निर्भयाः । 'आतङ्को भयमाशङ्का' इति हलायुधः । निरीतयोऽतिवृष्ट्यादिरहिताः इति यत्तस्य सर्वस्य त्वद्ब्रह्मवर्चसं तव व्रताध्ययनसंपत्तिरेव हेतुः । 'व्रताध्यननसंपत्तिरित्येतद्ब्रह्मवर्चसम्' इति हलायुधः । ब्रह्मणो वर्चो ब्रह्मवर्चसम् । 'ब्रह्महस्तिभ्यां वर्चसः' इत्यच्प्रत्ययः । 'अतिवृष्टिरनावृष्टिर्मूषिकाः शलभाः शुकाः । अत्यासन्नाश्च राजानः षडेता ईतयः स्मृताः ।। इति कामन्दकः ।

भाषार्थ—मेरी प्रजा मनुष्यों की परमायु (सौ वर्ष) तक जीने वाली निडर और ईतियों से जो बची हुई है इसका कारण आपका ब्रह्मतेज है ॥ ६३ ॥

भवादृशेन मद्गुरुणा सर्वं मे सुखं भवतीत्याह—

त्वयैवं चिन्त्यमानस्य गुरुणा ब्रह्मयोनिना ।
सानुबन्धाः कथं न स्युः संपदो मे निरापदः ॥ ६४ ॥

अन्वयः—ब्रह्मयोनिना गुरुणा त्वया एवं चिन्त्यमानस्य निरापदः मे सम्पदः सानुबन्धा कथं न स्युः ।

३०	रघुवंशमहाकाव्ये

त्वयैवमिति। ब्रह्मा योनिः कारणं यस्य तेन ब्रह्मपुत्रेण गुरुणा त्वयैवमुक्तप्रकारेण चिन्त्यमानस्याऽनुध्यायमानस्य। अत एव निरापदो व्यसनहीनस्य मे संपदः सानुबन्धाः सानुस्यूतयोऽविच्छिन्ना इति यावत्। कथं न स्युः। स्युरित्यर्थः।

**भाषार्थ—**आप जैसे ब्रह्मा के मानसपुत्र गुरु द्वारा इस प्रकार चिन्त्यमान मेरी आपत्तिरहित सम्पति निर्विघ्न क्यों न रहे ? ॥ ६४ ॥

मंत्रस्यागमनप्रयोजनमाह—

किन्तु वध्वां तवैतस्यामदृष्टसदृशप्रजम् ।
न मामवति सद्वीपा रत्नसूरपि मेदिनी ॥ ६५ ॥

**अन्वयः—**किन्तु तव एतस्यां वध्वां अदृष्टसदृशप्रजं मां सप्तद्वीपाः रत्नसूः अपि मेदिनी न अवति ।

किन्त्विति । किन्तु तवैतस्यां वध्वां स्नुषायाम् । 'वधूर्जाया स्नुषा चैव' इत्यमरः । अदृष्टा सदृश्यानुरूपा प्रजा येन तं मां सद्वीपाऽपि । रत्नानि सूयत इति रत्नसूरपि । 'सत्सूद्विष्–' इत्यादिना क्विप् । मेदिनी नावति न प्रीणाति । 'अव' धातु रक्षणगतिकान्त्याद्यर्थेषूपदेशादत्र प्रीणने । रत्नसूरपीत्यनेन सर्वरत्नेभ्यः पुत्ररत्नमेव श्लाघ्यमिति सूचितम् ।

**भाषार्थ—**किन्तु आपकी इस पतोहू में अपने समान सन्तति को न देख कर मुझे रत्नगर्भा सातों द्वीपों सहित यह पृथिवी भी अच्छी नहीं लगती ॥ ६५ ॥

पुत्राभावेन पितॄणां दुःखेन पिण्डग्रहणं भविष्यतीत्याह—

नूनं मत्तः परं वंश्याः पिण्डविच्छेददर्शिनः ।
न प्रकामभुजः श्राद्धे स्वधासंग्रहतत्पराः ॥ ६६ ॥

**अन्वयः—**मत्तः परं पिण्डविच्छेददर्शिनः वंश्याः स्वधासंग्रहतत्पराः श्राद्धे प्रकामभुजः न ( भवन्ति ) नूनम् ॥ ६६ ॥

नूनमिति । मत्तः परं मदनन्तरम् 'पञ्चम्यास्तसिल्' ! पिण्डविच्छेददर्शिनः पिण्डदानविच्छेदमुत्प्रेक्षमाणाः । वंशोद्भवा वंश्याः पितरः । स्वधेत्यव्ययं पितृभोज्ये वर्तते । तस्याः संग्रहे तत्परा आसक्ताः सन्तः श्राद्धे पितृकर्मणि 'पितृदानं निवापः स्याच्छ्राद्धं तत्कर्म शाश्वतः' इत्यमरः । प्रकामभुजः पर्याप्तभोजिनो न भवन्ति । नूनं सत्यम् । 'कामं प्रकामं पर्याप्तम्' इत्यमरः । निर्धना ह्यापद्धनं कियदपि संगृह्णन्तीति भावः ।

**भाषार्थ—**मेरे बाद पिण्ड पाने का अभाव देखने, वाले स्वधा संग्रह में लगे हुए मेरे पूर्वज श्राद्ध में स्वेच्छापूर्वक भोजन न कर सकेंगे, यह निश्चित है ॥ ६६ ॥

[ प्रथमः सर्गः ] ३१

पुत्राभावेन पितृणां दुःखेन जलग्रहणं भविष्यतीत्याह—
मत्परं दुर्लभं मत्वा नूनमावर्जितं मया।
पयः पूर्वैः स्वनिःश्वासैः कवोष्णमुपभुज्यते ॥ ६७ ॥

अन्वयः—मत्परं दुर्लभं इति मन्वा मया आवर्जितं पयः पूर्वैः निःश्वासैः कवोष्णम् उपभुज्यते नूनम् ।

मत्परमिति । मत्परं मदनन्तरम् । 'अन्यारादितरतेंदिक्' इत्यनेन पञ्चमी । दुर्लभं दुर्लभ्यं मत्वा मयाऽऽवर्जितं मदत्तं पयः पूर्वैः पितृभिः स्वनिःश्वासैर्दुःखजैः कवोष्णमीपदुष्णं यथा तथोपभुज्यते । नूनमिति वितर्के । कवोष्णमिति कुशव्दस्य कवादेशः ! 'कोष्णं कवोष्णं मन्दोष्णं कदुष्णं त्रिषु तद्वति' इत्यमरः ।

भाषार्थ—मेरे बाद मिलना दुर्लभ समझ कर मेरे दिये हुए जल को यह निश्चित है कि मेरे पूर्वज अपनी आहों से थोड़ा गरम करके पीते हैं।

पितृणानुद्धृतस्य दिलीपस्य दुःखप्रकाशनमित्याह—
सोऽहमिज्याविशुद्धात्मा प्रजालोपनिमीलितः ।
प्रकाशश्चाप्रकाशश्च लोकालोक इवाचलः ॥ ६८ ॥

अन्वयः—इज्याविशुद्धात्मा प्रजालोपनिमीलितः स अहं लोकालोकः अचलः इव प्रकाशः च अप्रकाशः च ( अस्मि ) ।

स इति । इज्या यागः 'व्रजयजोर्भावे क्यप्' इति क्यप्प्रत्ययः । तथा विशुद्धात्मा विशुद्धचेतनः प्रजालोपेन सन्तत्यभावेन निमीलितः । कृतनिमीलन सोऽहम् । लोक्यत इति लोकः । न लोक्यत इत्यलोकः, लोकश्चालोकश्चात्र स्त इति । लोकश्चासावलोकश्चेति वा, लोकालोकश्चक्रवालोऽचल इव । 'लोकालोकश्चक्रवालः' इत्यमरः । प्रकाशत इति प्रकाशश्च देवर्णविमोचनात् । न प्रकाशत इत्यप्रकाशश्च पितृणविमोचनात् पचाद्यच् । अस्मीति शेषः । लोकालोकोऽप्यन्तःसूर्यसंपर्काद्वहिस्तमोव्याप्त्या च प्रकाशश्चाप्रकाशश्चेति मन्तव्यम् ।

भाषार्थ—यज्ञ करने से पवित्र अन्तःकरण वाला सन्तान न होने से अन्धा मैं लोकालोक पर्वत के समान कभी प्रकाशवान् कभी अप्रकाशवान् हूँ ।

ननु तपोदानादिसम्पन्नस्य किमपत्यैरित्यत्राह—
लोकान्तरसुखं पुण्यं तपोदानसमुद्भवम् ।
सन्ततिः शुद्धवंश्या हि परत्रेह च शर्मणे ॥ ६९ ॥

अन्वयः—तपोदानसमुद्भवं पुण्यं लोकान्तरसुखम् । हि शुद्धवंश्या सन्ततिः परत्र इह च शर्मणे (भवतीति शेषः) ।

३२ रघुवंशमहाकाव्ये

लोकान्तरेति । समुद्भवत्यस्मादिति समुद्भवः कारणम् । तपोदाने समुद्भवो यस्य तत्तपोदानसमुद्भवं यत्पुण्यं तल्लोकान्तरे परलोके सुखं सुखकरम् । शुद्धवंशे भवा शुद्धवंश्या सन्ततिर्हि परत्र परलोके, इह च लोके शर्मणे सुखाय । 'शर्मशात-सुखानि च' इत्यमरः । भवतीति शेषः ।

भाषार्थ—तपस्या एवं दान से उत्पन्न पुण्य परलोक में सुखदायक होता है । शुद्ध वंश की सन्तति इस लोक और परलोक में सुख देनेवाली होती है ॥६९॥

सामर्थ्योऽपि कथममपत्यं मां ज्ञात्वा भवान्न दूयत इत्याह—
तया हीनं विधातर्मां कथं पश्यन्न दूयसे ।
सिक्तं स्वयमिव स्नेहाद् बन्ध्यमाश्रमवृक्षकम् ॥ ७० ॥

अन्वयः—हे विधातः ! तया हीनं मां स्नेहात् स्वयं सिक्तं बन्ध्यम् आश्रम-वृक्षकम् इव पश्यन् कथं न दूयसे ?

तयेति । हे विधातः स्रष्टः ! तया सन्तत्या हीनमपत्यं माम् स्नेहात्प्रेम्णा स्वयमेव सिक्तं जलसेकेन वर्धितं बन्ध्यमफलम् । 'बन्ध्योऽफलोऽवकेशी च' इत्यमरः । आश्रमस्य वृक्षकं वृक्षपोतमिव । पश्यन्कथं न दूयसे न परितप्यसे ? विधातरित्यनेन समर्थोऽप्युपेक्षस इति गम्यते ।

भाषार्थ—हे गुरो ! सन्तानहीन मुझको प्यार से स्वयं सींचे हुए आश्रम के वृक्षों के समान विफल देखकर दुःखी क्यों नहीं होते हो ? ॥ ७० ॥

दिलीपस्य स्वकीयापुत्रत्वस्यासह्यपीडत्वकथनमित्याह—
असह्यपीडं भगवन्नृणमन्त्यमवेहि मे ।
अरुन्तुदमिवालानमनिर्वाणस्य दन्तिनः ॥ ७१ ॥

अन्वयः—हे भगवन् ! मे (अरुन्तुदम् ) अन्यं ऋणं अनिर्वाणस्य दन्तिनः अरुन्तुदं आलानं इव असह्यपीडं अवेहि ।

असह्यपीडमिति । हे भगवन् ! मे ममान्त्यमृणं पैतृकमृणम् । अनिर्वाणस्य मज्जनरहितस्य । 'निर्वाणं निर्वृतौ मोक्षे विनाशे गजमज्जने' इति यादवः । दन्तिनो गजस्य । अरुर्ममं तुदतीत्यरुन्दतुदं मर्मस्पृक् । 'व्रणोऽस्त्रियामीर्ममर्मरुः' इति, 'अरुन्तुदन्तु मर्मस्पृक्' इति चामरः । विध्वरुषोस्तुदः' इति खश्प्रत्ययः, 'अरुर्द्विषद्व-' इत्यादिना मुमागमः । आलानं बन्धनस्तम्भमिव । 'आलानं बन्धन-स्तम्भे' इत्यमरः । असह्या सोढुमशक्या पीडा दुःखं यस्मिंस्तदवेहि । दुःसहः-दुःखजनकं विद्धीत्यर्थः । 'निर्वाणोत्थानशयनानि त्रीणि गजकर्माणि' इति पालकाप्ये । 'ऋणं देवस्य यागेन ऋषीणां दानकर्मणा । सन्तत्या पितृलोकानां शोधयित्वा परिव्रजेत्" ।

प्रथमः सर्गः | ३३

**भाषार्थ—**हे भगवन् ! मेरे पैतृक ऋण को मज्जनरहित, बद्ध हाथी के मर्मच्छेदी स्तम्भ की तरह समझो ॥ ७१ ॥

दिलीपस्य पुत्रप्राप्तौ प्रयत्नं कर्तुं वशिष्ठं प्रति कथनमित्याह—

तस्मान्मुच्ये यथा तात ! संविधातं तथाऽर्हसि ।
इक्ष्वाकूणां दुरापेऽर्थे त्वदधीना हि सिद्धयः ॥ ७२ ॥

**अन्वयः—**तात ! तस्मात् यथा मुच्ये तथा संविधातुं अर्हसि । हि इक्ष्वाकूणां दुरापे अर्थे सिद्धयः त्वदधीनाः (सन्ति) ।

तस्मादिति । हे तात ! तस्मात्पैतृकादृणाद्यथा मुच्ये मुक्तो भवामि । कर्मणि लट् । तथा संविधातुं कर्तुमर्हसि । हि यस्मात्कारणादिक्ष्वाकूणामिक्ष्वाकुवंश्या नाम् तद्राजत्वाद्बहुष्वणो लुक् । दुरापे दुष्प्राप्येऽर्थे । सिद्धयस्त्वदधीनास्त्वदायत्ताः । इक्ष वाकू णामिति शेषे षष्ठी । 'न लोकाव्ययनिष्ठाखलर्थतृनाम्' इत्यनेन कृद्योगे षष्ठीनिषेधात्

**भाषार्थ—**हे गुरो ! उस पैतृक ऋण से मैं जिस प्रकार मुक्त हो सकूँ वैसा आप उपाय करने को योग्य हैं, क्योंकि इक्ष्वाकुवंश में उत्पन्न राजाओं के कठिन कार्यों की सिद्धि आपके ही आधीन है ॥ ७२ ॥

दिलीपप्रश्नं श्रुत्वा वशिष्ठस्य तदुपरि विचार इत्याह—

इति विज्ञापितो राज्ञा ध्यानस्तिमितलोचनः ।
क्षणमात्रमृषिस्तस्थौ सुप्तमीन इव ह्रदः ॥ ७३ ॥

**अन्वयः—**इति राज्ञा विज्ञापितः ऋषिः ध्यानस्तिमितलोचनः (सन्) सुप्तमीनः ह्रद इव क्षणमात्रं तस्थौ ।

इतीति । इति राज्ञा विज्ञापित ऋषिर्ध्यानेन स्तिमिते लोचने यस्य स ध्यानस्तिमितलोचनो निश्चलाक्षः सन् क्षणमात्रं सुप्तमीनो ह्रद इव तस्थौ ।

**भाषार्थ—**इस प्रकार राजा दिलीप से प्रार्थना किए जाने पर महर्षि वसिष्ठ ध्यान से आंख बन्द कर सोई हुई मछलियों से युक्त सरोवर के समान क्षणमात्र समाधिस्थ हो गये ॥ ७३ ॥

वसिष्ठस्य ध्यानचक्षुषा पुत्रप्रतिबन्धककारणं विज्ञाय दिलीपं प्रति कथनमित्याह—

सोऽपश्यत्प्रणिधानेन संततेः स्तम्भकारणम् ।
भावितात्मा भुवो भर्तुरथैनं प्रत्यबोधयत् ॥ ७४ ॥

**अन्वय —**भावितात्मा सः प्रणिधानेन भुवः भर्तुः सन्ततेः स्तम्भकारणं अपश्यत् अथ एनं प्रत्यबोधयत् च ।

स इति । स मुनिः प्रणिधानेन चित्तैकाग्र्येण भावितात्मा शुद्धान्तःकरणः भुवो

३ र० सम्पू०