रघुवंशम् (मल्लिनाथ संजीवनी व श्रीकृष्णमणि त्रिपाठी हिन्दी व्याख्या)
Raghuvamsham of Kalidasa Hindi
by महाकवि कालिदास
Source: Raghuvamsham with Mallinatha Sanjivani & Hindi Commentary by Dr. Shrikrishnamani Tripathi (origin)
Page 390 of 735
Read in contextदशमः सर्गः ३३१
अन्वयः—पुराणस्य कवेः तस्य वर्णस्थानसमीरिता कृतसंस्कारा भारती चरितार्था एव बभूव ।
पुराणस्येति । पुराणस्य चिरन्तनस्य कवेस्तस्य भगवतो वर्णस्थानेषूरःकण्ठादिषु समीरिता सम्यगुच्चारिता अत एव कृताः संपादिताः संस्कारः साधुत्वस्पृष्टतादिप्रयत्नो यस्याः सा भारती वाणी चरितार्था कृतार्था बभूवैव । एवकारस्त्वसंभावना विपरीतभावनाव्युदासार्थः ।
भाषार्थ—सबसे पुराने कवि उस विष्णु भगवान् के कण्ठतालु दन्त ओष्ठ आदि अक्षरों के उच्चारण स्थानों से जब संस्कारयुक्त वाणी निकली, तब मानों सरस्वती ने अपने जन्म लेने का फल पा लिया ॥ ३६ ॥
बभौ सदशनज्योत्स्ना सा विभोर्वदनोद्गता ।
निर्याताशेषा चरणाद्गङ्गेवोर्ध्वप्रवर्तिनी ॥ ३७ ॥
अन्वयः—विभोः वदनोद्गता सदशनज्योत्स्ना सा चरणात् निर्याताशेषा उर्ध्वप्रवर्तिनी गङ्गा इव बभौ ।
बभाविति । विभोर्विष्णोर्वदनानुद्गता । निःसृता सदशनज्योत्स्ना दन्तकान्तिसहिता इदं च विशेषणं धावल्यातिशयार्थम् । अत एव सा भारती चरणादङ्घ्रै-निर्याता चासौ शेषा च निर्याताशेषा निःसृतावशिष्टेत्यर्थः । “स्त्रियाः पुंवद्भाषितपुंस्कादनूङ्त्समानाधिकरणे स्त्रियामपूरणीप्रियादिषु" इत्यनुवर्त्य “पुंवत्कर्मधारयजातीयदेशीयेषु" इति पुंवद्भावः । निर्यातशब्दस्य या निर्याता सावशेषा सा गङ्गेवेति सामानाधिकरण्यनिर्वाहः । निर्यातायाः शेषेति विग्रहे पुंवद्भावो दुर्घट एव । ऊर्ध्वप्रवर्तिन्यूर्ध्ववाहिनी गङ्गेव बभौ इत्युत्प्रेक्षा ।
भावार्थ—सर्वसमर्थ भगवान् विष्णु के मुखारविन्दु से निकली एवं उनके दाँतों की चमक से जगमगाती हुई विशुद्ध वाणी ऐसी मालूम पड़ने लगी मानों उनके चरण से निकलने वाली गंगा जी अब ऊपर की ओर बह रही हैं ॥ ३७ ॥
यदाह भगवांस्तदाह—
जाने वो रक्षसाऽऽक्रान्तावनुभावपराक्रमौ ।
अङ्गिनो तमसेवोभौ गुणौ प्रथममध्यमौ ॥ ३८ ॥
अन्वयः—(हे देवाः !) वः अनुभावपराक्रमौ रक्षसा अङ्गिनो प्रथममध्यमौ उभौगुणौ तमसा इव आक्रान्तौ जाने ।