Skip to content
SarvaKosh
मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

मुद्राराक्षसम् (सटीक संस्कृत नाटक)

Mudrarakshasam Natakam with Hindi Commentary

by महाकवि विशाखदत्त

DevanagariSanskritpublished488 pages

Page 223 of 488

Read in context
Page 223
१३२मुद्राराक्षसम्

राक्षस —[स्वगतम्] नियतमतिधूर्तवटुना तस्यापि तपस्विन कमप्यु-
'पांशुवधमाकलय्य पर्वतेश्वरविनाशजनितस्यायशस परिहारार्थमेपा लोक-
प्रतिपत्तिरुपचरिता । [प्रकाशम्] ततस्तत ?

व्याख्या—सोद्वेगम्—उद्वेगेन उत्कण्ठया सहित यथा स्यात् तथा आहेति शेष , सखे—मित्र, चाणक्यवटो —अल्पमतिचाणक्यस्य, परितोष —सन्तोष , कुत —कस्मात् ? दारुवर्मण , प्रयत्न—प्रयासम्, अफल—निष्फलम्, वा—अथवा, अनिष्टफलम्—अशुभफलम्, अवगच्छामि—जानामि । यत्—यस्मात्, बुद्धिमोहात्—मतिभ्रमात्, अथवा राजभक्तिप्रकर्षात्—राज्ञि सर्वार्थसिद्धौ भक्त्याधिक्यप्रदर्शनात्, नियोगकालम्—आदेशसमयम्, अप्रतीक्षमाणेन—असहिष्णुना, अनेन—दारुवर्मणा, चाणक्यवटो , चेतसि—मनसि, बलवान्—प्रबल , विकल्प —सन्देह , जनित —उत्पादित । तत —तदनन्तरम्, चाणक्यहतेनेन, अनुकूललग्नवशात्—शुभमुहूर्त्ताद्गणात्, अद्य, अपराह्नसमये, चन्द्रगुप्तस्य, नन्दभवन-प्रवेश , भविष्यति, इति, शिल्पिन , पौराश्च, गृहीतार्थान्—अवगताभिप्रायम्, कृत्वा—विधाय, तस्मिन्नेव क्षणे—नन्दभवनप्रवेशसमय एवेत्यर्थ , पर्वतेश्वर-भ्रातर—पर्वतकसोदर, वैरोचकम्—एतदाख्यम्, एकासने—एकोषवेशन, चन्द्रगुप्तेन, सह—साकम्, उपवेश्य—सम्स्थाप्य, पृथ्वीराज्यार्धभाग —पृथ्वी वसुधा एव राज्य तस्यार्धभाग , कृत —विहित । कि, वैरोचकाय, पूर्वप्रतिश्रुत—प्राक्प्रतिज्ञात राज्यम्, अनिसृष्टम्—दत्तम् । अतिधूतवटुना—अतिशठेन चाणक्येनेति शेष , तपस्विन —वराक्स्य, तस्यापि—पर्वतेश्वरभ्रातुरपि, कमपि—अनिवचनीयमपि, उपांशुवधम्—रहस्यमारणम्, आकलय्य—अवधार्य, पर्वतेश्वरविनाशजनितस्य—पर्वतेश्वरहत्योत्पन्नस्य, अयशस —अकीर्ते , परिहारार्थम्—निवारणार्थम्, नियत—निश्चितम्, एषा, लोकप्रतिपत्ति —लोकाना जनाना प्रतिपति अवबोध , उपचरिता—परिकल्पिता ।

हिन्दी अनुवाद—राक्षस—[ उद्विग्नता के साथ ] मित्र ! मन्दमति चाणक्य को सन्तोष कहाँ ? मैं तो दारुवर्मा के प्रयत्न को निष्फल या अनर्थकारी समझता हूँ । जो कि इसन मतिभ्रम के कारण अथवा राजभक्ति की अधिकता-वश आदेश के समय की प्रतीक्षा किये बिना दुष्ट चाणक्य के मन में बडा सन्देह उत्पन्न कर दिया । तब तब ?