काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

GOVERNMENT OF INDIA
ARCHÆOLOGICAL SURVEY OF INDIA
CENTRAL
ARCHÆOLOGICAL
LIBRARY
ACCESSION NO 27200
CALL No. Sa 4V/Y.J/Bal.
D.G.A. 79

॥ काशिका ॥
पाणिनीयव्याकरणसूत्रवृत्तिः
पण्डितवरवामनजयादित्यविरचिता ।
काशीस्थराजकीयपाठशालायां धर्म्मशास्त्राध्यापकेन
रानडोपाख्येन बालशास्त्रिणा परिशोधिता ।
काश्यां मेडिकलहालनामके यन्त्रालये मुद्रिता ।
27200
KĀŚIKĀ
A COMMENTARY ON PĀṆINI'S GRAMMATICAL APHORISMS
BY
PAṆḌIT VĀMANA AND JAYĀDITYA
EDITED BY
PAṆḌIT BĀLA ŚĀSTRI,
PROFESSOR OF HINDU LAW IN THE SANSKRIT COLLEGE, BENARES.
Second Edition.
BENARES:
PRINTED AT THE MEDICAL HALL PRESS.
1898.
All rights reserved.

इस पृष्ठ पर कोई देवनागरी ग्रन्थ-पाठ (सूत्र, वार्तिक, भाष्य अथवा टीका) उपलब्ध नहीं है। यह एक रिक्त पृष्ठ (Flyleaf/Blank page) है, जिस पर केवल शीर्ष भाग में पुस्तकालय की हस्तलिखित सन्दर्भ संख्या/चिह्न अंकित है:

(हस्तलिखित संख्या/चिह्न: D-2750)

इस पृष्ठ पर कोई देवनागरी ग्रन्थ-पाठ (सूत्र, भाष्य, टीका आदि) उपलब्ध नहीं है; केवल एक पुस्तकालय की मुहर (stamp) अंकित है:

... OF THE DIRECTOR ...
Library Regʳ No
✡ INDIA. ✡

CENTRAL ARCHAEOLOGICAL
LIBRARY, NEW DELHI.
Acc. No...... 27202 ..........
Date........16/7/57 ...........
Call No.......Sa 4 V..........
V.J/Bal

भूमिका ।
काशिका
पाणिनिसूत्राणां व्याख्या
सूत्रपाठक्रमानुसारिणी श्रीमन्महामहिमभट्टोजिदीक्षितविरचित-
सिद्धान्तकौमुदीमरीचिप्रसारतः पूर्वं सर्वस्मिन् भारते वर्षे पठनपाठनादि-
प्रचुरविततप्रचारापि सम्प्रति लघीयस्त्वेन व्युत्पत्तिसौकर्यानुरोधेन चोक्तकौ-
मुद्या एव पठनपाठनादिव्यवहारगोचरतयेयमतीवास्तं गता लुप्तकल्पे-
वास्ते । यस्याः संस्कृतविद्यैकमहाशरणे ऽस्मिन् क्षेत्रे ऽपि नैकमप्यख-
ण्डितं पुस्तकं कस्यापि पुस्तकालयेउपलभ्यते । एतन्निर्मातारौ च वाम-
नजयादित्यनामानौ सूरिणौ । भट्टोजिदीक्षितकृतप्रौढमनोरमायां तद्धितप्र-
करणस्थबह्वल्पाद्यर्थादिति सूत्रे एतत्सर्वं जयादित्यमतेनोक्तं वामनस्तु
मन्यते इति तयोः पार्थक्येन प्रदर्शनात् प्रथमद्वितीयपञ्चमषष्ठा वामनकृ-
[L1

निर्देशान्यतमस्याप्युपेक्षणात् । वृत्तौ भाष्ये इत्यादि प्रबन्धमुखपद्ये समा-
हृत्यान्यतन्त्राणीत्यमरश्लोकसमानच्छायोपलम्भाच्च । इदं च दृढतरमन-
योर्नास्तिकत्वे प्रमाणं यदमू कुत्रत्यानपि कतिपयान्प्रयोगानुपलभ्य तेषां
च सूत्रवार्तिकभाष्यैः सिद्धिमपश्यन्तौ स्वतन्त्राविव बहूनि वचनानि
कल्पयामासतुर्यमाञ्चेत्येवमादीनि, सूत्रमध्ये च प्रचिक्षिपतुर्बहूनि पदानि
ग्रामजनबन्धुसहायेभ्यस्तल् करण्ख्युनामित्यादिरूपेण, येनाद्य यावदा-
स्तिकानामपर्यालोचितरहस्यानामङ्गपारायणैकप्रवणानां पारायणे वैगुण्य-
मुपलभ्यते । आस्तिको हि सूत्रभङ्गादिप्रयासेनापि सूत्राक्षरैरेव रूपाणि
साधयितुं यतेत तथाप्यशक्नुवन्नसाध्वेतदित्यभिदधीत न तु शास्त्रं कल्प-
येदन्यथयेद्वा । एवं संमाननोत्सञ्जनेति सूत्रे संमाननोदाहरणं नयते
चार्वा लोकायते इत्यप्यत्र प्रमाणं चार्वा बुद्धः तत्संबन्धादाचार्यो ऽपि
चार्वा स लोकायते शास्त्रे पदार्थान्नयते उपपत्तिभिः स्थिरीकृत्य शिष्येभ्यः
प्रापयति युक्तिभिः । स्थाप्यमानाः संमानिताः पूजिता भवन्ति इति हि
लिखितम् । आस्तिको हि साङ्ख्ये योगे ऽन्यस्मिन्वा ऽऽस्तिकशास्त्रे शि-
ष्याणां व्युत्पादनेन संमाननमभिप्रेयान्न तु नितरां विरुद्धे लोकायतशास्त्रे
व्युत्पादनेन । आसंश्च तस्मिन्समये भूयांसो जैनाः पाणिनीयतन्त्रे
निष्णात-न्यासकारप्रभृतयः । न्यासकारस्य जैनत्वं हि ।
जयन्ति ते सदा सन्तः सर्वोपायैरुपार्जितम् ।
गुणानां सुमहद् वृन्दं दोषाणां परिमार्जनम् ॥
अन्यतः सारमादाय कृतेषा काशिका यथा ।
वृत्तिस्तस्या यथाशक्ति क्रियते पञ्जिका तथा ॥
इति ग्रन्थारम्भस्थपद्यद्वयेन इति श्रीबोधिसत्वदेशीयाचार्यजिने-
न्द्रबुद्धिपादविरचितायां काशिकाविवरणपञ्जिकायां प्रथमाध्याय इत्युपसं-
हारेण च व्यक्तमेव । मन्ये चेदमेव निरीक्ष्य नास्तिककृतनिबन्धपठन-
पाठनाभ्यामास्तिकजनानां दुरितमाशङ्कमानैरार्षप्रामाण्यैकबद्धादरैरास्तिक-

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी पाठ दिया गया है:

शिरोमणिभिर्भट्टोजिदीक्षितहरिदीक्षितनागोजिभट्टप्रभृतिभिः पण्डितवरैर-
पसार्य प्रामाणिकानि वचनानि तादृशा निबन्धा व्यधीयन्त यत्र कृतादरा-
णामर्वाचीनां शास्त्ररसिकानां स्मृतिपथादपि दूरमपसस्रुस्तात्कालिकाः प्रब-
न्धाः । अस्तु नामैतन्निबन्धकारो नास्तिको गुणास्त्वस्यां वृत्तौ भूयांसो
लसन्ति सर्वेषु सूत्रेषु पूर्वपूर्वसूत्रस्थपदसंबन्धप्रदर्शनेन सरलवृत्तिनिबन्धनेन
बहुपरोदाहरणप्रत्युदाहरणदानेन च सूत्रार्थप्राञ्जलीकरणमुखा विषयविवे-
चनप्रभृतयश्च ये ऽर्वाचीननिबन्धानपेक्ष्य व्युत्पित्सुजनानतीवोपकुर्यु-
रिति भवेदिमां वृत्तिं निध्यायतां निश्चयः । तामिमां परमप्राचीनां व्यु-
त्पित्सुजनानां महान्तमुपयोगमादधानां वृत्तिमालोक्य विलुप्तप्रायां

इस पृष्ठ पर कोई मुद्रित पाठ (text) विद्यमान नहीं है। पृष्ठ के मध्य में केवल एक अलंकरण/प्रतीक-चिह्न (पुष्प-पात्र/ornament) अंकित है।

॥ श्रीगणेशाय नमः ॥
॥ काशिका ॥
वृत्तौ भाष्ये तथा धातुनामपारायणादिषु ।
विप्रकीर्णस्य तन्त्रस्य क्रियते सारसंग्रहः ॥ १ ॥
इष्ट्युपसंख्यानवती शुद्धगणा विवृतगूढसूत्रार्था ।
व्युत्पन्नरूपसिद्धिर्वृत्तिरियं काशिका नाम ॥ २ ॥
व्याकरणस्य शरीरं परिनिष्ठितशास्त्रकार्य*मेतावत् ।
शिष्टः परिकरबन्धः क्रियते ऽस्य ग्रन्थकारेण ॥ ३ ॥
॥ अथ शब्दानुशासनम् ॥
केषां शब्दानाम् । लौकिकानां वैदिकानां च । कथमनुशासनम् । प्रकृ-
त्यादिविभागकल्पनया सामान्यविशेषवता लक्षणेन । अथ किमर्थो वर्णानामुप-
देशः । प्रत्याहारार्थः । प्रत्याहारो लाघवेन शास्त्रप्रवृत्त्यर्थः ॥
अ इ उ ण् ॥ १ ॥
अ इ उ इत्यनेन क्रमेण वर्णानुपदिश्यान्ते णकारमितं करोति प्रत्याहा-
रार्थम् । तस्य ग्रहणं भवत्येकेन उरण् रपर इत्यकारेण । ह्रस्वमवर्णं प्रयोगे संवृ-
तम् । दीर्घप्लुतयोस्तु विवृतत्वम् । तेषां सावर्ण्यप्रसिद्ध्यर्थमकार इह शास्त्रे विवृतः
प्रतिज्ञायते । तस्य प्रयोगार्थम् अ अ इति शास्त्रान्ते प्रत्यापत्तिः करिष्यते ॥
ऋ ऌ क् ॥ २ ॥
ऋ ऌ इत्येतौ वर्णावुपदिश्य पूर्वाश्चान्ते ककारमितं करोति प्रत्याहा-
रार्थम् । तस्य ग्रहणं भवति त्रिभिः । अकः सवर्णे दीर्घ इत्यकारेण । इको
गुणवृद्धी इतीकारेण । उगितश्चेत्युकारेण । अकारादयो वर्णाः प्रचुरप्रयोगा वि-
द्यन्ते तेषां सुज्ञानमुपदेशे प्रयोजनम् । ऌकारस्तु कॢपेरेव प्रयुज्यते कॢपेरप्य-
पूर्वत्रासिद्धमिति लत्वमसिद्धम् । तस्यासिद्धत्वाद् ऋकारस्यैव कार्याणि भवि-
ष्यन्तीति किमर्थम् ऌकार उपदिश्यते । ऌत्वविधानादीनि पराण्यष्टौ कार्याणि
तानि ऌकारे यथा स्युरिति । कानि पुनस्तानि । कॢप्तः स्वरितो ल्लृवेचेदम् ।
कॢप्तशिखः प्रकॢप्तवानिति । यच्चाशक्तिजमसाधुशब्दरूपं तदनुकरणस्यापि

• 'कृत्य' पाठान्तरम् ।

over 'व' in "द्विवेचनं": it slants to the left! It is an e-matra!
And look at the letter: is there a repha? No repha!
Wait, what about in L30?
"द्विवेचनेपि" - over 'व' it slants left, and over 'न' it slants left!
Wait, in Hindi/Sanskrit dialect, could it be 'द्विवेचन'? No, 'द्विवेचन' makes no sense in Sanskrit. It's an obvious typo by the typesetter who set 'वे' instead of 'र्व'!
Wait, should we transcribe 'द्विवेचनं' or 'द्विर्वचनं'?
"Transcribe text line by line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari... faithful to the image".
Wait, let's look really closely at L24:
Is it possible it's 'द्विर्वचनं' where the repha was broken?
Wait, if someone reads it, they see 'द्विवेचनं'. But let's look at the letter 'व':
Wait, is that 'व'? Yes.
Let's check L30: "द्विवेचनेपि रेफस्य यदन्त-" -> wait, look at L30:
"द्विवेचनेपि" or "द्विर्वचनेऽपि"?
It has 'द्वि', then 'वे', then 'च', then 'ने', then 'पि'.
Wait! If it is printed as '

क्रि य ते" ->
Wait, let's look at the letters:
र्थ (rtha)
म (ma)
ञ् / य् / य / ञ
ग्र (gra)
ह (ha)
ण (ṇa)
मे (me)
वै (vai)
त (ta)
न्न / च्च (nna / cca)
क्रि (kri)
य (ya)
ते (te)
Wait, "नैवं शक्यम्" is the answer!
"नैवं शक्यम् । अन्तःस्थानामपि हि सवर्णानां ग्रहणमिष्यते"
If the question is: "अथ किमर्थम् अण्ग्रहणमेवैतत् न क्रियते?"
Wait, in "अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययः":
Does it mean: "अथ किमर्थं यण्ग्रहणमेवैतत् न क्रियते?"
Wait, "अथ किमर्थम् अण्ग्रहणमेवैतत् न क्रियते" - if it's already "अण्ग्रहणानि तु पूर्वेण । अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययइत्येतदेकमनेन ।"
Then: "अथ किमर्थम्..."
Wait! Look at line 9:
"अण्ग्रहणानि तु पूर्वेण । अणुदित्सवर्णस्य चाप्रत्ययइत्येतदेकमनेन ।"
(Meaning: All aṇ-grahaṇas are with the earlier ṇakāra, but 'aṇudit savarṇasya cāpr

४ ॥ काशिका ॥
ज ब ग ड द श् ॥ १० ॥
ज ब ग ड द इत्येतान्वर्णानुपदिश्य पूर्वांश्चान्ते शकारमितं करोति
प्रत्याहारार्थम्। तस्य ग्रहणं भवति षड्भिः। भोभगोअघोअपूर्वस्य योऽशीति अका-
रेण। हशि चेति हकारेण। नेद्वशि कृतीति वकारेण। झलां जश् झशीति
जकारझकाराभ्याम्। एकाचो बशो भष् भषन्तस्य स्ध्वोरिति बकारेण ॥
ख फ छ ठ थ च ट त व् ॥ ११ ॥
ख फ छ ठ थ च ट त इत्येतान्वर्णानुपदिश्यान्ते वकारमितं करोति
प्रत्याहारार्थम्। तस्य ग्रहणं भवत्येके न नश्छव्यप्रशानिति छकारेण। खफवे-
त्यङ्मुत्तरार्थम् ॥
क प य् ॥ १२ ॥
क प इत्येतौ वर्णावुपदिश्य पूर्वांश्चान्ते यकारमितं करोति प्रत्याहारा-
र्थम्। तस्य ग्रहणं भवति चतुर्भिः। अनुस्

॥ काशिका ॥ १ । १ ॥ ५
ग्रहणं यथा स्यात् । हशि चेति हकारस्य ग्रहणं यथा स्यात् । ब्रह्मको हसति ।
हशि चेति उत्वं यथा स्यात् ।
एकस्मान् ङञणवटा द्वाभ्यां षस्त्रिभ्य एव कणमाः स्युः ।
ज्ञेयो चयो चतुर्थे रः पञ्चभ्यः शलो षड्भ्यः ॥
इति । इति प्रत्याहारः ॥
॥ अथ प्रथमाध्यायस्य प्रथमः पादः ॥
🙞🙢---🙞🙢---
वृद्धिरादैच् ॥ १ ॥
वृद्धिशब्दः संज्ञात्वेन विधीयते प्रत्येक्रमादैचां वर्णानां सामान्येन तद्भा-
वितानामतद्भावितानां च । तपरकरणमैजर्थं तादपि परस्तपर इति खट्वेड़कादिषु
त्रिमात्रचतुर्मात्रप्रसङ्गनिवृत्तये । आश्वलायनः । ऐतिकायनः । औपगवः । औपम-
न्यवः । शालीयः मालीया । वृद्धिप्रदेशाः सिचि वृद्धिः परस्मैपदेष्वित्येवमादयः ॥
अदेङ् गुणः ॥ २ ॥
गुण शब्दः संज्ञात्वेन विधीयते प्रत्येकमदेङां वर्णानां सामान्येन तद्भा-
वितानामतद्भावितानां च । तपरकरणं त्विह सर्वार्थम् । तरिता । चेता ।
स्तोता । पचति । जयति । अहं पचे । गुणप्रदेशा मिदेर्गुण इत्येवमादयः ॥
इको गुणवृद्धी ॥ ३ ॥
परिभाषेयं स्थानिनियमार्था । अनियमप्रसङ्गे नियमो विधीयते । वृद्धि-
गुणौ स्वसंज्ञया शिष्यमाणाविक एव स्थाने वेदितव्यौ * ॥ वक्ष्यति सार्वधातु-
कार्द्धधातुकयोः अङ्गस्य गुण इति स इक एव स्थाने वेदितव्यः । तरति ।
जयति । भवति । वृद्धिः श्ल्यपि । अकार्षीत् । अहार्षीत् । अचेषीत् । अने-
षीत् । अलावीत् । असावीत् । गुणवृद्धी स्वसंज्ञया विधीयेते तत्र इक इति
षष्ठ्युपस्थितं द्रष्टव्यम् । किं कृतं भवति । द्वितीया षष्ठी प्रादुर्भाव्यते । मिदि-
मृजिपुगन्तलघूपधर्च्छिदृशिक्षिपिक्षुद्रेष्वङ्गेनेतिविशेष्यते । जुसिसार्वधातुकादिष्वि-
ग्विकार्यं विशेष्यते । मेद्यते । शकिभ्यः† । इक इति किम् । द्यत्सनद्ध्यह-
ष्वाञ्जनानां मा भूत् । यानम् । स्नावति । उम्भिता । पुनर्गुणवृद्धिग्रहणं स्वसं-
ज्ञया विधाने नियमार्थम् । इह माभूत् । द्यौः । पन्थाः । सः । इमन्निति ॥
न धातुलोपआर्धधातुके ॥ ४ ॥

• अवत इति वेदितव्यम् । पा० ।
  † गुणवृद्धी इत्यारभ्याङिमपुरस्तमाः पाठो बहुषु पुस्तकेषु नोपलभ्यते ।

धात्वेकदेशो धातुस्तस्य लोपो यस्मिन्चार्धधातुके तदार्धधातुकं धातु-
लोपं तत्र ये गुणवृद्धी प्राप्नुतस्ते न भवतः । लोलुवः । पोपुवः । मरीमृजः ।
लोलूयादिभ्यो यङन्तेभ्यः पचाद्यचि विहिते यङोऽचि चेति यङो लुकि कृते तमे-
वाचमाश्रित्य ये गुणवृद्धी प्राप्ते तयोः प्रतिषेधः । धातुग्रहणं किम् । लूनं ।
लवित्रा । रेडसि । पर्णे नयेः । अनुबन्धप्रत्ययलोपे मा भूत् । रिषेर्हिंसार्थस्य
विच्प्रत्ययलोपउदाहरणं रेडिति । आर्धधातुक इति किम् । त्रिधा बद्धो वृषभो
रोरवीति । सार्वधातुके मा भूत् । इक इत्येव । अभञ्जि । रागः ॥
क्ङिति च ॥ ५ ॥
निमित्तसप्तम्येषा । क्ङिन्निमित्ते ये गुणवृद्धी प्राप्नुतस्ते न भवतः । चितः ।
चितवान् । स्तुतः । स्तुतवान् । भिन्नः । भिन्नवान् । मृष्टः । मृष्टवान् । ङिति
खल्वपि । चिनुतः । चिन्वन्ति । मृष्टः । मृजन्ति । गकारोप्यत्र चर्त्वभूतो निर्दि-
श्यते । ग्लाजिस्थश्च क्स्नुः । जिष्णुः । भूष्णुः । इक इत्येव । कामयते । लैग-
वायनः । मृजेरजादौ संक्रमे विभाषा वृद्धिष्यते । संक्रमो नाम गुणवृद्धिप्रतिषे-
धविषयः । परिमृजन्ति । परिमार्जन्ति । परिमृजन्तु । परिमार्जन्तु । लघूप-
धगुणस्याप्यत्र प्रतिषेधः । अचिनवमसुनवमित्यादौ लकारस्य सत्यपि ङित्त्वे
यासुटो ङिद्वचनं ज्ञापकं ङित्कार्ये यत्तल्लकारे ङिति न भवतीति ॥
दीधीवेवीटाम् ॥ ६ ॥
दीधीवेव्योरिटश्च ये गुणवृद्धी प्राप्नुतस्ते न भवतः । आदीध्यनम् । आदी-
ध्यकः । आवेव्यनम् । आवेव्यकः । इटः खल्वपि । श्वः कषिता । श्वो रक्षिता
वृद्धिरिटो न संभवतीति लघूपधगुणस्यात्र प्रतिषेधः ॥
हलो ऽनन्तराः संयोगः ॥ ७ ॥
भिन्नजातीयैरग्भिरव्यवहिताः श्लिष्टोच्चारिता हलः संयोगसंज्ञा भवन्ति
समुदायः संज्ञी । जातौ चेदं बहुवचनं तेन द्वयोर्बहूनां च संयोगसंज्ञा सिद्धा
भवति । अग्निरिति ग्नौ । अश्म इति श्मौ । कर्ण इति र्णौ । इन्द्रश्चन्द्रो
मन्द्र इति न्द्राः । उष्ट्रो राष्ट्रं भ्राष्ट्रमिति ष्ट्राः । तिलांस्त्वावपतीति न्स्त्वा-
तर्याः । नसतरया वा । हल इति किम् । तितउच्छत्त्रम् । संयोगान्तस्य लोप
इति लोपः स्यात् । अनन्तरा इति किम् । पचति पनसम् । स्कोः संयोगाद्यो-
रिति लोपः स्यात् । संयोगप्रदेशाः संयोगान्तस्य लोप इत्येवमादयः ॥
मुखनासिकावचनो ऽनुनासिकः ॥ ८ ॥
मुखसहिता नासिका मुखनासिका तया य उच्चार्यते वर्णः सो ऽनुनासिक-
संज्ञो भवति । आङोऽनुनासिकश्छन्दसि । अध्वाँ अपः । गभीराँ उदपुचे ।

याँ इन्द्रः*। मुखग्रहणं किम्। अनुस्वारस्यैव हि स्यात्। नासिकाग्रहणं किम्।
कचटतपानां माभूत्। अनुनासिकप्रदेशाः। आङोऽनुनासिकश्छन्दसीत्येवमादयः ॥
तुल्यास्यप्रयत्नं सवर्णम् ॥ ९ ॥
तुल्य शब्दः सदृशपर्याय, आस्ये भवमास्यं ताल्वादिस्थानं, प्रयतनं प्रयत्नः
स्पृष्टतादिर्वर्णगुणः। तुल्य आस्ये प्रयत्नो यस्य वर्णस्य येन वर्णेन सह स समान-
जातीयं प्रति सवर्णसंज्ञो भवति। चत्वार आभ्यन्तराः प्रयत्नाः सवर्णसंज्ञायामा-
श्रीयन्ते। स्पृष्टता ईषत्स्पृष्टता संवृतता विवृतता चेति। अत्रासदिति त्रयो ऽकारा
उदात्तानुदात्तस्वरिताः प्रत्येकं सानुनासिकानिरनुनासिकाश्च ह्रस्वदीर्घप्लुतभेदा-
दष्टादशधा भिद्यन्ते। तथेवर्णः। तथोवर्णः। तथा ऋवर्णः। ऌवर्णस्य दीर्घा न
सन्ति। तं द्वाद

॥ काशिका ॥ १ ॥ १ ॥
मणीवोष्ट्रस्य लम्बेते प्रियो वत्सतरौ मम ।
दम्पतीव जम्पतीव रोदसीव ॥
अदसो मात् ॥ १२ ॥
अदसः संबन्धी यो मकारस्तस्मात्परौदूदेतः प्रगृह्यसंज्ञा भवन्ति । अमी
अत्र । अमी आसते । अमू अत्र । अमू आसते । एकारस्य नास्त्युदाहरणम् ।
अदस इति किम् । शम्यत्र । दाडिम्यत्र । मादिति किम् । अमुके ऽत्र ॥
शे ॥ १३ ॥
शे इत्येतत्प्रगृह्यसंज्ञं भवति । किमिदं शे इति । सुपामादेशश्छन्दसि ।
न युष्मे वाजबन्धवः । अस्मे इन्द्राबृहस्पती । युष्मे इति । अस्मे इति । त्वे
रायः । मे रायः । त्वे इति । मे इति । छान्दसमेतदेवैकमुदाहरणम् अस्मे
इन्द्राबृहस्पती इति । तत्र तथा पाठात् । इतरत्तु लौकिकमनुकरणम् । युष्मे
इति । अस्मे इति त्वे इति । मे इति ॥
निपात एकाजनाङ् ॥ १४ ॥
एकश्चासावच्च एकाच् निपातो य एकाच् चाङ्‌वर्जितः स प्रगृह्यसंज्ञो
भवति । आ अपेहि । इ इन्द्रं पश्य । उ उत्तिष्ठ । आ एवं नु मन्यसे । आ एवं
किल तत् । निपात इति किम् । चक्रात्र । एकाजिति किम् । प्राग्नये वाच-
मीरय । अनाङिति किम् । आ उदकान्तात् श्रोदकान्तात् ।
ईषदर्थे क्रियायोगे मर्यादाभिविधौ च यः ।
एतमातं ङितं विद्याद्वाक्यस्मरणयोरङित् ॥
ओत् ॥ १५ ॥
निपात इति वर्तते । तस्यौकारेण तदन्तविधिः । ओदन्तो यो निपातः
स प्रगृह्यसंज्ञो भवति । आहो इति । उताहो इति ॥
संबुद्धौ शाकल्यस्येतावनार्षे ॥ १६ ॥
ओदिति वर्तते । संबुद्धिनिमित्तो य ओकारः स शाकल्यस्याचार्यस्य मतेन
प्रगृह्यसंज्ञो भवति । इतिशब्दे ऽनार्षे अवैदिके परतः । वायो इति । वायवि-
ति । भानो इति । भानविति । संबुद्धाविति किम् । गवित्ययमाह । अत्राऽनु-
कार्यानुकरणयोर्भेदस्याविवक्षितत्वात् । असत्यर्थवत्त्वे विभक्तिर्न भवति । शाक-
ल्यग्रहणं विभाषार्थम् । इताविति किम् । वायोत्र । अनार्षेदिति किम् । एताँ
मा ब्रह्मबन्धवित्यब्रवीत् ॥
उञः ॥ १७ ॥

:
"उञ इतावनाबर्षे उँ इत्ययमादेशो भवति दीर्घा ऽनुना-"
Wait, is it "उँ" or "ॐ"?
In L5: it is "उँ" with a chandrabindu, or "ॐँ"? It looks like "उँ".
Let's look at L7: "उ इति । विति । उँ इति ॥"

Let's check line 10:
"वर्तमानं प्रगृह्यसंज्ञं भवति । अध्यस्यां मामकी तनू । मामक्यां तन्वामिति प्राप्ते ।"
Wait, does line 10 have "तनू" or "तनूः"?
It has "तनू ।" with a danda, no visarga.

Let's check line 11:
"मामक्यां, मामकी इति । तन्वां, तनू इति । सोमो गौरी अधिश्रितः । ईदूता-"
Yes.

Let's check line 12:
"विति किम् । प्रियः सूर्ये प्रियो अग्रा भवति । अग्निशब्दात्परस्याः सप्तम्या"
Wait, is it "अग्रा" or "अग्ना"? Look at the image: it has 'अ' + 'ग्रा' (it has a slanting foot stroke like र, so "अग्रा" - clearly a typo for "अग्ना"). I will transcribe it as "अग्रा" or "अग्ना"? Let's look at the letter

१० ॥ काशिका ॥ १ ॥ १ ॥
तरप्तमपौ घः ॥ २२ ॥
तरप् तमप् इत्येतौ प्रत्ययौ घसंज्ञौ भवतः । कुमारितरा । कुमारितमा ।
ब्राह्मणितरा । ब्राह्मणितमा । घप्रदेशा घद्रूपकल्पचेलड्ब्रुवगोत्रमतहतेषु ह्यो
ऽनेकाचो ह्रस्व इत्येवमादयः ॥
बहुगणवतुडति संख्या ॥ २३ ॥
बहुगणवतुडति इत्येते संख्यासंज्ञा भवन्ति । बहुकृत्वः । बहुधा । बहुकः ।
बहुशः । गणकृत्वः । गणधा । गणकः । गणशः । तावत्कृत्वः । तावद्धा । ताव-
च्छः । कतिकृत्वः । कतिधा । कतिकः । कतिशः । बहुगणशब्दयोर्वेपुल्ये सङ्घे च
वर्तमानयोरिह ग्रहणं नास्ति । संख्यावाचिनोरेव । भूयादीनां निवृत्त्यर्थं संख्या
संज्ञा विधीयते ॥ अर्धपूर्वपदश्च पूरणप्रत्ययान्तः संख्यासंज्ञो भवतीति वक्तव्यं समा-
सकन्विध्यर्थम् ॥ * ॥ अर्धपञ्चमशूर्पः । अर्धः पञ्चमो येषामिति बहुव्रीहौ कृते
ऽर्द्धपञ्चमैः शूर्पैः क्रीतः । तद्धितार्थेति समासः । तत्र दिक्‌संख्ये संज्ञायामित्यनुवृ-
त्तेस्ततः संख्यापूर्वस्य द्विगुसंज्ञायां शूर्पादण्यतरस्यामित्यत्र ठञ् । अद्ध्यर्द्धपूर्व-
द्विगोरिति लुक् । अर्धपञ्चमकः । संख्याप्रदेशाः । संख्यावंशेनेत्येवमादयः * ॥
ष्णान्ता षट् ॥ २४ ॥
स्त्रीलिङ्गनिर्देशात्संख्येति संबध्यते । षकारान्ता नकारान्ता च या संख्या
सा षट्संज्ञा भवति । षकारान्तास्तावत् । षट् तिष्ठन्ति । षट् पश्य । नका-
रान्ताः । पञ्च । सप्त । नव । दश । अन्तग्रहणमौपदेशिकार्थम् । तेनेह न
भवति । शतानि । सहस्राणि । अष्टानामित्यत्र नुड् भवति । षट्प्रदेशाः षड्भ्यो
लुगित्येवमादयः ॥
डति च ॥ २५ ॥
डत्यन्ता या संख्या सा षट्संज्ञा भवति । कति तिष्ठन्ति । कति पश्य ॥
क्तक्तवतू निष्ठा ॥ २६ ॥
क्तश्च क्तवतुश्च क्तक्तवतू प्रत्ययौ निष्ठासंज्ञौ भवतः । कृतः । कृतवान् ।
भुक्तः । भुक्तवान् । ककारः कित्कार्यार्थः । उकार उगत्कार्यार्थः । निष्ठाप्रदेशाः
श्वीदितो निष्ठायामित्येवमादयः ॥
सर्वादीनि सर्वनामानि ॥ २७ ॥
सर्वशब्द आदिर्येषां तानीमानि सर्वादीनि सर्वनामसंज्ञानि भवन्ति ।
सर्वः । सर्वौ । सर्वे । सर्वस्मै । सर्वस्मात् । सर्वेषाम् । सर्वस्मिन् । सर्वकः ।

• संख्यायाः क्रियाभ्यावृत्तिगणने कृत्वसुजित्येवमादयः । पा० ।

समानानं समे देशे-> wait, in L8: "कथं यथासंख्यमनुद्देशः समानां समे देशे" Let's check line 8: "यथासंख्यमनुद्देशः समानां समे देशे" - yes, यथासंख्यमनुद्देशः समानां समे देशे.यजेतेति । समस्य सर्वशब्दपर्यायस्य सर्वनामसंज्ञेष्यते न सर्वत्र । सिम । सि- मस्मै । पूर्वपरावरदक्षिणोत्तरापराधराणि व्यवस्थायामसंज्ञायाम् । स्वमज्ञातिध- नाख्यायाम् । अन्तरं बहिर्योगोपसंव्यानयोः । त्यद् । तद् । यद् । एतद् । इदम् । अदस् । एक द्वि । युष्मद् । अस्मद् । भवतु । किम् । सर्वादिः ॥ सर्व नामप्रदेशाः सर्वनाम्नः स्मै इत्येवमादयः ॥ विभाषा दिक्समासे बहुव्रीहौ ॥ २८ ॥ न बहुव्रीहाविति प्रतिषेधं वक्ष्यति तस्मिन्नित्ये प्रतिषेधे प्राप्ते विभाषेय- मारभ्यते । दिशां समासो द