ब्राह्मस्फुटसिद्धान्त (ब्रह्मगुप्त - शून्य, कुट्टक, बीजगणित एवं सम्पूर्ण २१ अध्याय सान्वय सटीक)

दी हुई है ।Then under ५७:(च) ४. कृत्वा for (कृत्वा)... Wait, why does it have ४.? Because in line 4 of the shloka, the superscript ४is overकृत्वा! Ah!! Look at the shloka: Line 3 of shloka (which is line 4 of the page): अन्येष्टनाडिकाभिः कृत्वा^४ तुल्या यदा तदा योगः ।The superscript४is overकृत्वा! And in note (क) at the bottom: ४. योगः for (योगे)-> superscript४? No, note (क) has 1, 2, 3, 4! Wait, in note (च): ४. कृत्वा for (कृत्वा)-> wait, why would (च) have४. कृत्वा for (कृत्वा)? Wait, look at the superscript over कृत्वा: it is ४! Why is ४overकृत्वाif note (च) says४. कृत्वा for (कृत्वा)? Wait, is the first word कृत्वा? Look at the first letter: कwithृ? Wait, look at line 28 carefully: (च) ४. कृत्वा for (कृत्वा)- wait, is theत्` different?
Look at the first one

( १३२ )
बाहु संयोगांतरमन्नाशंक्‌वग्रयोः समान्यैदिशोः ।
कर्णोद्दिग्ज्येकोटिं स्वकर्णभुजकृतिविशेषपदे ॥ ५८ ॥
कोटिभुजकर्णशंकु षष्टि गुणाध्वाहहता मध्यात् ।
कोटि पृथक्प्रसार्ये प्राच्यां प्रागपरयोः पश्चात् ॥ ५६ ॥

५८. (घ) १. माग्रो शंकुग्राह्याः (ग) मग्राशंक्‌वग्रयो for (मन्नाशंक्‌वग्रयोः)
२. सामान्यदिशोः for (सम्मान्यदिशोः)
३. दृग्ज्येकोटि (ग) कर्णौ दृग्येज्‍येकोटि for (कर्णोद्दिग्ज्येकोटिं)
४. वेशेषपदे for विशेषपदे)
(ग) ५. वाहुः for (बाहु)
(च) १. माग्राशंकुग्रह्योः for (मन्नाशंक्‌वग्रयोः)
२. सामान्यदिशोः for समान्यदिशोः)
३

? No.
Let's look at line 1:
कोटचग्राभ्यां - wait, let's look at the letter between ट and च:
Is there a letter? No, ट and च are connected!
Above ट: there is ७!
Wait, why does it look like कोटूँच?
Wait, let's zoom in to maximum:
Above ट:
There is a horizontal bar of the letter ट.
Above the shirorekha:
There is a digit ७!
Wait, under the shirorekha: nothing!
Wait, between the shirorekha and digit ७, what is that?
It's just the digit ७! It has a loop and a hook.
Wait, what about the dot? There is a dot to the right: it's just ink splatter or part of the number?
Wait, look at (च) ७:
७. कोट्यग्राभ्यां for (कोटचग्राभ्यां)
It explicitly spells out (कोटचग्राभ्यां).
So the text word is definitely intended as कोटचग्राभ्यां.

Wait, let's check द्रष्ट्या in line 3:
Line 3:
दिग्मध्ये स्थित द्रष्ट्या पृथग् ग्रहौ दर्शयेत् स्वशंकवग्रे ।
Yes, द्रष्ट्या has द्रष्ट्या¹ (superscript 1).

( १३४ ) .
रविशशितमस्त्रिवरितं^१ ब्रह्मोक्तं पुण्यमद्भु^३तं ज्ञात्वा^४ ।
रविचन्द्रराहु लोकात्^२ प्राप्नोति पुमानीह यशश्च ॥ ६३ ॥
अन्यैरप्यूक्तमिदं^४ योयं सम्यक्^५ ग्रहं विजानाति^१ ।
याति सद्दरलोकं^२ ग्रहाष्टकज्ञं^३ परं ब्रह्म^४ ॥ ६४ ॥
मध्यमगतिः^४ स्फुटगति^५ स्त्रिप्रश्नश्चन्द्र^६भास्कर^१ ग्रहणे ।
उदयास्तमय^२प्रतिघटिकांमिदोः^३ शृङ्गोन्नतिश्छाये ॥ ६५ ॥

६३. (घ) १. त्वरितं (ग) तमस्त्रिचरितं for (तमस्त्रिवरितं)
३. पुमानिह (च) for (पुमानीह)
(ग) ४. श्रुत्वा for (ज्ञात्वा)
२. लोकान् for (लोकात्)
(च) १. तमसूचरितं for

( १३५ )
ग्रहयोगोत्रे^१ ग्रहयुतिरार्यात्रिशति^३ युताष्ट सप्तत्या ३७८
अध्यायैर्द^५शभिर् धूलिकर्म^६ वोच्चै^४र्विना ब्रह्मौ^२ ॥ ६६ ॥
गुरुणा न^५धूलिकर्म प्रतिकंचुककारिणे^१ प्रदातव्यम् ।
दत्त^४ सुकृतप्रणाशं कुरुते प्रतिकंचुकं^२ यस्य^३ ॥ ६७ ॥
गृहमेलके^४ यदुक्तं तत्स्थूलं^५ स्पष्टमिह^३ यदुक्तं तत् ।
ग्रहभमुनींदु^१ छाया शृङ्गोन्नतिभोदयाद्येषु^२ ॥ ६८ ॥
सूर्यास्तमयादिष्ट्राद्वातिगताच्छेष्ट^२ भोदयास्तमयौ ।
जानाति न कश्चिदपि ब्राह्मनं मुच्चान्यतन्भज्ञः^३ ॥६६॥

६६. (घ) १. भ (ग) (च) for (त्रे)
(ग) ३. त्रिशती for (त्रिशति)
४. चाद्यै for (वोच्चै)
(च) ५. र्दशभि for (दशभि) ६. धूलिकर्म्म for (धूलिकर्म)
(क) १. भ for (त्रे) २. ब्राह्मी (ग) ब्राह्म्ये for (ब्रह्मौ)
६७. (घ) ३. योस्य (ग) (च) for (यस्य)
(ग) १. प्रतिकंचककारिणे for (प्रतिकंचुककारिणे)
४. सुकृतः प्रणाशः for (सुकृतप्रणाशः)
(च) ५. कर्म्म for (कर्म)
(क) १. प्रातस्थ्यंक कारिणो for (प्रतिकंचुककारिणे)
२. सुर्क योस्या for (चुकंयस्य)
६८. (घ) १. ग्रेहभमुनींदु (ग) for (ग्रहभमुनींदु)
(ग) ३. स्पष्टमिदं for (स्पष्टमिह्)
(च) ५. तस्थूलं for (तत्स्थूलं)
(क) १. ग्रहण मनींदुच्छायो for (ग्रहभमुनींदुच्छाया) २. लोदयाद्येषु for (भोदयाद्येषु)
४. ग्रहामलके for (गृहमेलके) ३. स्पष्ट इह for (स्पष्टमिह)
यह यहीं समाप्त है ।
६६. (घ) १. दिष्ट्याद्वग्रारिगता for (दिष्ट्राद्वातिगता) (ग) सूर्यास्तमयाद्वारात्रिगता for
(सूर्यास्तमयादिष्ट्राद्वातिगता)
२. द्वेष्ट (ग) स्वेष्टभोदयास्तमयोः for (छेष्टभोदयास्तमयौ)
३. ब्राह्मं मुत्वान्यतंत्रज्ञः (ग) ब्राह्मं मुक्तान्यतंत्रज्ञः fo1 (ब्राह्मनं मुच्चान्यतन्भज्ञः)
(क) यह श्लोक उपलब्ध नहीं,
(च) १. दिष्ट्याद्वग्रारिगता for (दिष्ट्राद्वातिगता) २. द्वे ष्ट for (छेष्ट)
३. ब्राह्मं मुच्चान्यतंत्रज्ञः for (ब्राह्मनंमुच्चान्यतंत्रज्ञः)

for (र्दश)-> main text hasर्दश! Line 11: ३. कालिकाद्येषु for (नाडिकाद्येषु)-> main text hasनाडिकाद्येषु! Line 14: for (अध्याय्योभग्रहयुतिरार्याणां सप्ततिर्दश ॥७०॥ इति ब्रह्मगुप्ते दशमोऽध्यायः)-> main text has this! Line 17:२. ईश for (र्दश)-> main text hasर्दश! So inside the parentheses for (...)is ALWAYS what is printed in the MAIN TEXT! Now, look at the main text for reading 1: In line 2, what is printed?भthenमु? Or भthenगु? Wait! Look at line 2: भ... wait, look at the superscript१! The superscript १is above the SECOND letter! And under the second letter is a subscript! Wait, could the main text have printed:भगुनीध्र? Wait, why would I have thought it was भमुनीध्र? Let's look at that second letter in line 2: Wait, does it have a loop? Look at मinमयनाडिकाद्येषु`: the loop is hollow, clearly a box/loop on the left.
Now look at

( १३७ )
अथ तन्त्र परीक्षा नामैकादशोध्यायः
ये^१ ज्ञान पटलरुद्धदृशोन्य^२ब्रह्माद्वदन्ति^३ सिद्धान्तम्^४ ।
तेषां युगादिभेदेद्य^५ दोषास्तान्प्रवक्षामि^६ ॥ १ ॥
युगमाहुः पञ्चाब्दं^१ रवैशशिनोः संहिंतांग कारये^३ ।
अधिमासा वमरात्र स्फुट^४तिथ्यज्ञान तदसत्^२ ॥ २ ॥
१. (घ) १. येऽज्ञान for (ये ज्ञान)
२. रुद्धदृशो (ग) रुद्धदशो for (रुद्धदृशो)
३. न्यद्ब्रह्माह्याद्वदन्ति (ग) ऽन्यद्ब्राह्माह्याद्वदन्ति for (न्यब्रह्माद्वदंति)
४. सिद्धांतात् (ग) (च) for (सिद्धान्तम्)
५. भेदाद्ये (ग) (च) for (भेदेद्ये)
६. प्रवक्ष्यामि (ग) प्रविश्यामि for (प्रवक्षामि)
(च) २. रुद्धदृशो for (रुद्धदशो)
३. ऽब्राह्माद्वदन्ति for (ब्रह्माद्वदन्ति) ४. सिद्धान्तात् for (सिद्धान्तम्)
६. प्रवक्ष्यामि for (प्रवक्षामि)
(ग) वि०-अतिरिक्त पाठ-
अथ ब्रह्मगुप्तसिद्धांते एकादशमोऽध्यायः प्रारभ्यते ॥ खखखार्क १२०००
दूवृताब्देभ्यो गतगम्याल्पा-त्खशून्य यमल । २०० हृतात् । लब्धं त्रि ३
सायक हतं कलाभिरूनौ सदाकेंदू ॥ १ ॥ विधु वञ्जीवेद्वि २ हतं चन्द्रोच्चे
तिथि १५ गुणं च सितशीघ्रे ॥ द्वीषु ५२ हतं च स्वांर द्वि २ कु १ वेद
४ हतं च पात कुजशनिषु ॥ २ ॥ ग्रहबीजानि ब्रह्मसिद्धांते ॥
२. (घ) १. पंचाक्षरं for (पञ्चाब्दं)
२. ज्ञानतस्तदसत् (ग) तस्तदसत् for (ज्ञानतदसत्)
(ग) ३. --रयै for (कारये)
४. स्फुतिय्य for (स्फुटतिथ्य)
५. ज्ञान् for (ज्ञान)
(च) ३. काराय for (कारये)

( १३८ )
भानि ध्रुवपंचाशत्¹ द्वावर्कादियो⁴ जिनोक्तं यत् ।
ध्रुवमस्यावर्णो² भवति यतोऽह्ना³ ततो सतत् ॥ ३ ॥
आर्यभटो¹ युगपादांस्त्रीन् पातानाह⁴ कलियुगादौ यत् ।
३२४०००० तस्य कृतांतर्यस्मात्² स्वयुगाद्यंतौ न तस्मात्³ ॥ ४ ॥
रवियुगभगणां⁴ रव्धुधृति⁵ ४३२००००¹ यत्प्रोक्तं तंत्रयो²र्युगं⁶ स्पष्टम्³ ।
त्रिंशतीरव्युदयानां तदन्तरं हेतुना केन ॥ ५ ॥

३. (घ) १. पंचांशत् for (पंचाशद्) (ग) चतुः पंचाशत् द्वौ for (ध्रुवपंचाशत् द्वा)
२. ध्रुवमत्सस्या (ग) ध्रुवमत्सस्यावर्त्तो for (ध्रुवमस्यावर्णो)
३. यतोह्ला ततोसत्तत् (ग) for (यतोह्नाततो सतत्)
(च) ४. द्रावर्कादियौ for (द्रावर्कादियो)
२. ध्रुवमत्सस्यावर्णो for (ध्रुवमस्यावर्णो)
३. यतोह्ना ततो सत्तत् for (यतोह्ना ततो स तत्)
४. (घ) १. अर्यभटो for (आर्यभटो) (ग) आर्यभटोस्रुत for (आर्यभटोयुग)
२. यस्मातं for (र्यस्मात् स्व)
३. तत्तस्मात् (ग) for (न तस्मात्)
(ग) ४. यतोनाह for (पातानाह)
(च) १. अर्यभटो for (आर्यभटो)
३. न तत्तस्मात् for (न तस्मात्)
५. (घ) १. ४३२००० (च) for (४३२००००)
२. तंत्रयौ for (तंत्रयो)
३. स्पष्टान्यत् for (स्पष्टम्)
वि०—इस श्लोक की दूसरी पंक्ति यहां लिपिकार लिखना भूल गया प्रतीत
होता है। यही नहीं छठे श्लोक की पहली पंक्ति भी यहां लुप्त है।
(ग) ४. युगरविभगणाः for (रवियुगभगणां)
५. रव्युद्रिति for (रव्युधृति)
६. युगं for (र्युगं)
७. +३०० ॥०॥+
(च) १. ४३२०० यत्पोक्तं for (४३२००००

( १३६ )
युगवर्षादिनवदच्चैत्र सितादेः समं प्रवृत्तान्यत् ।
तदसत् यतः स्फुटयुगं तस्स्थैर्यान्मंदपातानाम् ॥ ६ ॥
ग्रहभुक्तेरूनाया मंदोच्चं भवति शीघ्रमधिकायाम् ।
उच्चगतौ मंदोच्चं न विना भुक्तेंदु वर्जमेतः ॥ ७ ॥
आर्याष्टशते पाता भ्रमंति दशगीतके स्थिराः पठिताः ।
मुक्तेर्दुपातमंडपमण्डले भ्रमति स्थिरानातः ॥ ८ ॥
आर्यभटो जानाति गृहाष्टाति यदुक्तवांस्तदसत् ।
राहुकृतं न ग्रहणं तत्पातो नाष्टमो राहुः ॥ ९ ॥

६. (घ) यहां श्लोक का पूर्वार्ध लुप्त है ।
१. तदराजू (ग) तदसद्युतः for (तदसत्—तदसत् यतः)
२. तत्स्थैर्यान् (ग) स्थैर्यान् for (तस्स्थैर्यान्)
(ग) ३. युगवर्षादी for (युगवर्षादि)
४. सप्रवृत्तानयत् for (समं प्रवृत्तान्यत्)
५. युतं गं न for (युगं)
७. (घ) १. रूनायां for (रूनाया)
२. भुक्त्येंदु for (भुक्तेंदु)
३. वर्जमतः for (वर्जमेतः)
(ग) ४. परिधि फले व्यावहारिक त्रोगुणे for (मंदोच्चं भवति शीघ्रमधिकायाम्)
५. दूसरी पंक्ति बिल्कुल भिन्न है—
'तद्गभ्यां दशभिः संगुणिताभ्यां सूक्ष्मे'
वि०—तीसरी पंक्ति यह है—
उच्चं भवति शीघ्रमधिकायां । उच्चगतौ मंदोच्चं न विना भुक्त्येंदुवर्जमनः ॥७॥
अर्थात् रेखांकित दो पंक्तियां अधिक हैं ।
८. (घ) १. आर्याऽष्टशते (च) for (आर्याष्टशते)
२. दशगीतेके (ग) दशगीतिके for (दशगीतके)
३. मुक्त् वेन्दु (ग) for (मुक्तेर्दु)
४. भ्रमंति (ग) for (भ्रमति)
(ग) ५. मपमंडले for (मंडपमण्डले) (च)
(च) २. दशरगीतके for (दशगीतके)
९. (घ) १. ग्रहाष्टकर्गात (ग) for (ग्रहाष्टाति)
२. तस्पातो (ग) तस्यातो for (तत्पातो)

( १४० )
न समा^३युगमनुकल्पाः कल्पा^१दिगतं कृतादियातं च ।
स्मृत्युक्तै^२रार्यभटो ना तो जानाति मध्यगतिं ॥ १० ॥
उँ^१कारो दिन^३वारो गुरुर^२दयिकोस्य भवति कल्पादौ ।
न भवत्यर्को^४ यस्मादोंकारे विस्वरस्तस्मात् ॥ ११ ॥
सूर्योदयाच्चतुर्थात्^१ दिनपा^२त् यदुवाच तदस^३दार्यभटः ।
लङ्को^४दयो यतोर्क स्यास्तमयं प्राह सिद्ध पुरे ॥ १२ ॥
आधिकैः^१ शतैश्चतुर्भिर्वर्ष^२ सहस्रै^३श्चतुर्दशाभिरेकः १४४०० ।
युगपातै^५र्द्दिनवारोत्तर^६योदयिकर्द्ध^४ रात्रिकयोः ॥ १३ ॥

१०. (घ) १. कल्पादिगतं (ग) (च) for (कल्पादिगत)
२. स्मृत्युक्तै र्यभटो for (स्मृत्युक्तैरार्यभटो)
(ग) ३. समायुतं गमनुकल्पाः for (समायुगमनुकल्पाः)
११. (घ) १. ओंकारो for (उँकारो)
२. रौदयिको (ग) रोदयिक्येस्य for (रदयिकोस्य)
(ग) ३. दिनचरै for (दिनवारो)
(च) २. गुरुरौदयिको for (गुरुरदयिको)
४. न भवत्यक्कों for (न भवत्यर्को)
१२. (ग) १. चतुर्थान् for (चतुर्थात्)
२. दिनपान for (दिनपात्)
३. तव for (तद)
४. लंकोदये for (लंकोदयो)
५. यतोर्कं स्या for (यतोर्कस्या)
१३. (घ) १. अधिकैः (ग) (च) for (आधिकैः)
२. चतुर्भिर्वषं (ग) (च) for (चतुर्भिर्वर्ष)
३. चतुर्दशभिरेकः (ग) (च) for (चतुर्दशाभिरेकः)
४. मोदयिकार्द्धं (ग) for (योदयिकंद्धं)
(ग) ५. युगजातै for (युगपातै)
६. दिनवारोंत्तर for (दिनवारोत्तर)
(च) ४. मोदयिकर्द्ध for (योदयिकर्द्ध)

( १४१ )
¹उदयिकाद्दिन भुत्तचार्द्धं² रात्रिको मध्यमोभवेत्³ पूतः₆ ।
⁴कतरं स्फुटं न निश्चित⁵मनयोः स्फुटमेकमपि नातः ॥ १४ ॥
षोडशगियिवि¹ योजन परिंधि षडम्दव्यासं² पुनर्लावदता³ ।
आत्मज्ञानं ख्यापितमनिश्श्चयः स्वमतिकृतकत्वात् ॥ १५ ॥ ⁴
भुव्यासस्य ज्ञाना¹ ध्व्यर्थं² देशांतरं दज्ञानात्³ ।
स्फुटतिथ्यंताज्ञान⁴ तिथिनाशाद् ग्रहणयोनाशः⁵ ॥ १६ ॥
१४. (घ) १. औदयिकाद्दिन (ग) औद्ययिकादिन for (उदयिकाद्दिन)
२. भत्तचार्द्ध for (भुत्तचार्द्धं)
३. भवत्पूनः (ग) (च) for (भवेत्पूतः)
४. कतरत् (ग) कतर for (कतरं)
५. निश्चत for (निश्चित) (च)
(ग) ६. मतिनातः for (मपिनातः)
(च) १. औदयिकाद्दिन for (उदयिकाद्दिन) ४. कतरत् for (कतरं)
१५. (घ) १. षोडशगियियोजनपरिंधि (ग) षोडासगियियोजनपरिंधि for (षोडशगियिवि-
योजन परिंधि)
२. षडि भूव्यासं (ग) निभूव्यासं for (षडम्दव्यासं)
३. पुनर्जिलावदता (ग) पुना लावदता for (पुनर्लावदता)
४. आत्माज्ञानं (ग) (च) for (आत्मज्ञानं)
(च) २. षड्भिभूव्यासं for (षडम्दव्यासं)
३. पुनर्किलावदता for (पुनर्लावदता)
४. यहाँ क्रमसंख्या लुप्त है।
१६. (घ) १. भूव्यासस्या (ग) (च) for (भुव्यासस्य)
२. ज्ञानाद्व्यर्थं (ग) (च) for (ज्ञानाध्व्यर्थं)
३. तदज्ञानात् (ग) for (दज्ञानात्)
४. ज्ञानम् (ग) for (ज्ञान)
५. नाशाद्ग्रहणयोर्नाशः (ग) for (नाशाद्ग्रहणयो नाशः)
(च) ५. नाशाद्ग्रहणयोर्नाशः for (नाशाद्ग्रहणयो नाशः)

( १४२ )
ग्राणेनैतिकला$^१$भूर्यदि$^५$ तत्कुकुतो$^२$ व्रजेत्किमध्यानाम् ।
आर्वर्तनमुर्व्याश्चे$^६$त्त$^३$ पतंति समुच्छ्रयः$^४$ कस्मात् ॥ १७ ॥
उदयिके$^१$ यः परिधिर्विषमोन्योन्य$^२$ समेन्यभुजस्य$^३$ गुणः ।
तदसद्विषमांतफलं यतोन्य$^५$युग्मादि$^४$ फल तुल्यम् ॥ १८ ॥
विषमोन्योन्ये$^१$ युग्मे$^२$ परिधिर्गुणकः क्रमोक्रमाद्यानाम्$^३$ ।
चक्रार्द्धे फलनाशो न भवति यस्मादसत्तदपि ॥ १९ ॥
व्यासार्द्धहतो$^२$ बाहुः परिधिविशेषाहतः फलोनयुतः ।
प्रथमोधिकोनकोय$^३$ तदसत्पदयोः$^१$ परिधिपाठात् ॥ २० ॥

१७. (घ) १. कलां (ग) (च) for (कला)
२. तत्कुकुतो (ग) तत्क्व कुतो (तत्कुकुतो)
३. चेन्न for (चेत्त)
४. समुच्छ्यः (ग) समुच्छ्रयाः for (समुच्छ्रयः)
(ग) ५. भूयदि for (भूर्यदि)
६. आवर्तनमुर्व्याश्चेन्न (च) for (आर्वतनमुर्व्याश्चेत्त)
(च) ४. समुच्छ्रयः for (समुच्छ्रयः) २. तत्क्वकुतो for (तत्कुकुतो)
१८. (घ) १. औदयिके (ग) (च) for (उदयिके)
२. द्विषमेन्योन्य (ग) विषमेन्योन्यः for (विषमोन्योन्य)
३. समे भुजस्य गुणः (ग) समे भुजंस्य गुणः for (स मेन्यभुजस्य गुणः)
४. यग्मादि for (युग्मादि)
(ग) ५. यतोन for (यतोन्य)
(च) २. वृविषमे for (विषमो) ३. समे भुजस्य for (समेन्यभुजस्य)
१९. (घ) १. विषमे (ग) (च) for (विषमो) २. न्यो (ग) for (न्योन्ये)
३. क्रमोत्क्रमज्यानाम् (ग) for (क्रमोक्रमाद्यानाम्)
(घ) १. विषमेन्योन्योयुग्मे for (विषमोन्योन्ये युग्मे)
३. क्रमोक्रमाद्यानां for (क्रमोक्रमाद्यानां)
२०. (घ) १. कोयत्तदसत् for (कोयतदसत्) (ग) २. हृतौ for (हतो)
(च) २. हृतो for (हतो) १. यत्तदसत्पदयोः for (यतदसत्पदयोः)

( १४३ )
विषमसमोयोर्यदि द्वौ परिधि¹ किं सूर्य चन्द्रयोर्नोक्तौ² ।
घटते न कथंचिदियं स्फुटक्रियोदयिकतन्त्रोक्ता ॥ २१ ॥
उत्तरगोले² ग्राह्यं विषुवद्यातो³ यदुक्तमुनायाम्¹ ।
सममंडलदस्तदसत् क्रान्तिज्यायां यतो भवति ॥ २२ ॥
व्यासाद्धे³न भविभक्ता दृग्गतिजीवा चतुर्गुणा⁴ लब्धम् ।
लंबननाड्यः¹ पंचदशगुणिंतया त्रिज्यया भक्ताः⁵ ॥ २३ ॥
दृक्क्षेपज्या भुक्तितराहता² ¹ लब्धमवनतिर्भवति ।
स्फुटयोजनकर्णाभ्यां भूव्यासाद्धे³न च विना स्पष्टे ॥ २४ ॥
आर्यभटेनास्मि¹ मतिलघुनि⁴ किमर्थं महत्कृतं कर्म² ।
गणिताज्ञानाजाड्यं⁵ ³ विजानयंता⁶ यदि ततः सुतराम् ॥ २५ ॥

२१. (घ) १. परिधी (ग) (च) for (परिधि)

( १४४ )
लंबनमृणधनमुक्तं पूर्वापरयोस्तिथौ³ दिनार्द्धस्य ।
युक्तो भावो यद्भवति तद्ग्रहणधनयोस्त्यो¹कधर²म् ॥ २६ ॥
दृक्क्षेपज्या¹ बाहु दृग्ज्याकर्णोनयोः³ क्तितिशेषात्² ।
मूलं दृग्गतिजीवा संस्थानमयुक्तमेतदपि ॥ २७ ॥
लंबनघटिका लिप्ता दृशज्यया¹र्केंदुदृग्गतिकलानाम्⁴ ।
यस्मान्न³ समस्तस्मात्² दृशज्यया⁵ लंबनं स्थूलम् ॥ २८ ॥
वित्रिभलग्ने दृक्षेपमंडलयुतो¹ ज्या मध्या³ ।
मध्यादृक्षे⁵पज्यानार्यभटोक्तनया⁴ तुल्या ॥ २६ ॥

२६. (घ) १. स्थितौ (ग) for (स्तित्थौ)
२. कतरत् (ग) for (कधरम्)
(ग) ३. पूर्वापरस्थितौ for (पूर्वापरयोस्तित्थौ)
(च) १. स्थितोकतरत् for (स्त्योकधरम्)
२७. (घ) १. दृक्षेपज्या (ग) क्षेपज्या for (दृक्क्षेपज्या)
२. कृतिविशेषात् for (क्तितिशेषात्)
(ग) ३. हं गत्या for (दृग्ज्या)
२. कृतिविशेषात् (च) for (क्तितिशेषात्)
(च) १. दृक्षेपज्या for (दृक्क्षेपज्या) ५. र्हंग्ज्या for (दृग्ज्या)
२८. (घ) १. दश (ग) द्रश for (दृश)
२. समा (च) for (सम)
(ग) ३. यस्मा समास्तस्मा for (यस्मान्न)
(च) १. दशज्ययार्केंदु for (दृशज्ययार्केंदु)
४. द्रग्गति for (दृग्गति) ५. दशज्यया for (दृशज्यया)
२६. (घ) १. मंडलं तदप (ग) मंडलं तप तदप for (मंडल युतो)
२. युतौ (ग) for (युतो)
३. (लुप्त)
४. भटोक्ततया (ग) for (भटोक्तनया)
(च) ३. "मध्या" लुप्त ५. दृक्षेपज्या for (दृक्षेपज्या)
४. भटोक्त तया for (भटोक्तनया)

( १४५ )
दृक्क्षेपज्यातो¹ सत्तन्नाशादवनते⁵ भवति⁴ ।
नाशः अवनतिनाशाद्भ्रामस्यो² नाधिकवार³ विग्रहणे ॥ ३० ॥
पंचज्यया यतोर्कग्रहणं³ श्रीषेणदिष्णुचन्द्रकृतम्¹ ।
आर्यभटोक्तान्यनयोर्क⁴ गृह दुषणानि² ततः ॥ ३१ ॥
एवं विचार्यमाणं पंचज्यालम्बनं महास्थुलम्¹ ।
स्थुलावनतिश्च² तथा दृशज्यया⁴ लंबनावनति³ ॥ ३२ ॥
नाडीचुटुष्टुविधिना¹ सर्वत्रसमो यतस्तत स्युलः² ।
मानार्थकर्ममहकृत्³ मार्यभटेन लघुनि सति⁴ ॥ ३३ ॥

३०. (घ) १. पहली पंक्ति का अंतिम शब्द 'नाशः' ।
२. नाशाद्ग्रासस्यो for (नाशाभ्रामस्यो)
३. नाधिकता रवि for (नाधिकवारवि)
(ग) ४. र्भवति नाशः for (भवति)
५. दूसरी पंक्ति का आरम्भ 'अवनतिनाशाद्ग्रासस्यो ना'
(च) २. नाशाद्ग्रासस्यो for (नाशाभ्रामस्यो)
३१. (घ) १. विष्णु चं कृतं for (विष्णुचन्द्रकृतम्)
२. दूषणानि (ग) for (दुषणानि)
(च) ३. यतोक्तं for (यतोर्क) १. चन्द्रकृतं for (चन्द्रकृतम्)
४. र्कं for (र्क)
३२. (घ) १. स्थूलं (ग) माहास्थूलं for (महास्थुलम्)
२. स्थूलावनतिश्च (ग) for (स्युलावनतिश्च)
३. वनती (ग) चनती for (वनति)
(च) १. महास्थूलं for (महास्थुलम्)
२. स्थूलावनतिश्च for (स्युलावनतिश्च)
४. दशज्यया for (दृशज्यया)
३. लंबनावनती for (लंबनावनति)
३३. (घ) १. चतुष्क (ग) (च) for (चुटुष्टु)
२. स्थूलः (ग) (च) for (स्युलः)
३. मानार्थं (ग) (च) for (मानार्थ)
४. महत्कृत (ग) (च) for (महकृत्)

( १४६ )
विक्षेपगुणा¹क्षज्या⁴ लंबभक्ता ग्रहे² मृणधनं यत् ।
उक्तमुदयास्तसमयोनै³ प्रतिघटिकं⁵ ततस्तदसत् ॥ ३४ ॥
त्रिज्या कृत्या⁶ भक्ता विक्षेपापक्रमगुणो⁴ क्रमज्यैदोः⁷ ।
अयनांतेमृणधनं¹ न तदयनादौ⁵ ततौ² सा³ तत् ॥ ३५ ॥
दृक्कणं¹ विज्ञानात्² कालाविज्ञानमकथितत्वाच्च ।
कालज्ञानाच्छंकोरज्ञानं कोटिनाशोतः ॥ ३६ ॥
शशिशंकोः शच्यपैराकोटि²र्भुजवर्ग⁴युतिमूलम् ।
तिर्यक्कर्णो न भवति यतो³ चन्द्रांतरं कर्णः ॥ ३७ ॥

३४. (घ) १. गुण for (गुणा)
२. गृहे (ग) गृहेष्वृण for (ग्रहे)
३. मययो (ग) for (समयो)
(ग) ४. य्या for (ज्या)
५. नंम्प्रतिघटिकं for (न्नैंप्रतिघटिकं)
(च) १. गुणाक्ष्यज्या for (गुणाक्षज्या) २. गृहे for (ग्रहे)
३५. (घ) १. यदृण (ग) (च) for (मृण)
२. ततो (ग) for (ततौ)
३. सत्तत् (च) for (सातत्)
(ग) ४. विक्षेपायनगुणोत् for (विक्षेपापक्रमगुणो)
५. तत्तस्यादौ for (नतदयनादौ)
(च) ६. क्रत्या for (कृत्या) ७. गुणोत्क्रम for (गुणोक्रम)
३६. (घ) १. दृकर्मा (ग) (च) for (दृक्कणं)
२. विज्ञातात् for (विज्ञानात्)
३७. (घ) १. प्राच्य (ग) (च) for (शच्य)
२. कोटिकोठि (ग) कोटिः कोटि for (कोटि)
३. र्यतोर्कचंद्रांतरं (ग) for (यतोचंद्रांतरं)
(ग) ४. वर्य for (वर्ग)
(च) ३. र्यतो for (यतो)

( १४७ )
कोटिश्रवणज्ञानात्^३ शशिना^१ शृङ्गोन्नतिर्विसंवदति^४ ।
उदयास्तमयो दिनकृतः^५ प्रतिघटिकं^२ माती च वाज्ञानात् ॥ ३८ ॥
अर्कैंद्वतरघटिका^१ व्यस्तज्या चन्द्रमानगुणिता^३ यत् ।
व्यास विभक्ता शुद्धं^४ यतो न दृक् सममसत्तस्मात्^२ ॥ ३६ ॥
प्राक् गुदितोभ्यधिकः^१ पश्चादुदिनकोयरेव्यस्तः^२ ।
कालो यः छायार्थं तदसत्स्फुटभुक्तिमान्^४ प्राक् ॥ ४० ॥
उदितामुदिता^१स्तमितावशेषकालान्न^२ वेत्ति यः स कथम् ।
आर्यभटज्ञः शशिनः^३ छाया शृङ्गोन्नति^४ र्वेत्ति^५ ॥ ४१ ॥

३८. (घ) १. ज्ञाना च्छशिन for (ज्ञानात् शशिना) (ग) च्छशिनः for (शशिना)
२. प्रतिघटिकमतीव वा ज्ञानात्

( १४८ )
स्वयमेव नामय¹ कृतमार्यभटेन स्फुटं स्वगणितस्य ।
सिद्धां²तदस्फुटत्वं ग्रहणादीनां³ विसंवदति⁴ ॥ ४२ ॥
जानात्येकमपि¹ यतो नार्य⁴भटोगणितकाल⁵गोलानाम् ।
न मया प्रोक्तो²नि ततः पृथक् पृथक् दुषणात्येषाम्³ ॥ ४३ ॥
आर्यभटदुषणानां¹ संख्या वक्तुं न शक्यते यस्मात् ।
तस्मादयमुद्दे²श्यो बुद्धिमतान्यानि योज्यानि ॥ ४४ ॥
कालांतरेण³ दोषा येन्यैः प्रोक्ता न ते मयाभिहिताः ।
किं ते दूष्येष्वथ दूषकेषु⁴ कोशोऽत्र पेयः स्थात्² ॥ ४५ ॥
श्रीषेणविष्णुचन्द्रप्रद्युम्नार्यभटलाटसिंहानाम् ।
ग्रहणादिविसंवादात् प्रतिदिवसं सिद्धमकृत्वम्¹ ॥ ४६ ॥

४२. (घ) १. यत्कृत (ग) (च) for (यकृत)
२. सिद्धं (ग) (च) for (सिद्धांत)
३. ग्रहणादीनां (च) for (ग्रहणादीनां)
४. विसंवादात् (च) for (विसंवदति)
४३. (घ) १. जातात्येकमपि (च) for (जानात्येकमपि)
२. प्रोक्तानि (ग) for (प्रोक्तोनि)
३. पृथग्दूषणान्येषाम् (ग) पृथग्दूषणान्येषाम् for (पृथक्दुषणात्येषाम्)
(ग) ४. तार्य for (नार्य)
५. काकाल for (काल)
(च) ३. पृथग्दूषणान्येषां for (पृथक्दुषणात्येषाम्)
४४. (घ) १. दूषणानां (ग) पूषणानां for (दुषणानां)
२. मुद्देशो (ग) (च) for (मुद्देश्यो)
(च) १. दूषणानां for (दुषणानां)
४५. (घ) १. दूष्येद्यय (ग) दूष्येप्यथ for (दूष्येष्वथ)
२. स्यात् (च) for (स्थात्)
(ग) ३. कालानांतरेण for (कालांतरेण)
४. दूबकेषु for (दूषकेषु)
(च) १. दूष्येष्वय for (दूष्येष्वथ)
४६. (ग) १. सिद्धमकृत्वम् for (सिद्धमकृत्वम्)
(च) १. मक्रत्वं for (मकृत्वम्)

( १४६ )
युत्तधार्यभटोक्तानि प्रत्येकं दुषणानि¹ योज्यानि ।
श्रीषेणप्रभृतीनां कानिचिद्यानि वक्ष्यामि ॥ ४७ ॥
लाटात्सूर्य्यशशाङ्कौ³ मध्याविन्दुच्च¹ चन्द्रपातौ च ।
कुजबुधशीघ्रबृहस्पतिसितशीघ्रशनैश्चरान्मध्या² ॥ ४८ ॥
युगयात¹वर्षभगणान् वाशिष्ठान्³ विजयनंदिकृत²पादान्⁵ ।
मंदोच्चपरिधिपात³स्पष्टीकरणाद्यमार्यभटात् ॥ ४९ ॥
श्रीषेण ग्रहित्वा चन्द्र⁴रत्नोच्चयरोमकः कृतः⁵ ।
कथा² एतान्येव गृहीत्वा⁵ वसिष्टो³ विष्णुचन्द्रेण ॥ ५० ॥
अनयोर्न कदाचिदपि ग्रहणादिषु भवति दृग्गणितैक्यम् ।
यद् भवति तद्यु¹गुणाक्षरमतो स्फुटाभ्यां किमेताभ्याम् ॥ ५१ ॥

४७. (घ) १. दूषणानि (ग) (च) for (दुषणानि)
[

( १५० )
नाचोच्चवृत्तमध्यस्य गोलबाह्येन नामकृतमुच्चम् ।
तस्थो न भवत्युच्चो यतस्ततो वेत्ति नोच्चमपि ॥ ५२ ॥
अन्या विक्षेपकला मंदान्यत्वात्फलाधिकाः स्पष्टाः ।
यस्मान्माहायुगादौ न राहुमंदाः स्फुटात्तस्मात् ॥ ५३ ॥
परमालाब्दमिथुनांते द्यु रात्रि नाड्योर्कगतिवशाहतवः ।
नायनयुगमनवशात् स्थिरमयी तद्वितयमपि तस्मात् ॥ ५४ ॥
तद्युगवधो महायुगमुक्तं श्रीषेणविष्णुचन्द्राद्यैः ।
तत्स्थुलं दृग्लिप्ता माहायुगादौ ग्रहेषु यतः ॥ ५५ ॥
कदिनादौ स्मृतियुक्तं ग्रहभोत्पर्तिदिनक्षये प्रलयः ।
तान्यपि बहूनि यस्मान्महायुगेऽतो प्रसिद्धमिदम् ॥ ५६ ॥
५२. (घ) १. नीचोच्च (ग) नीचोच्चावृत्त for (नाचोच्चवृत्त)
२. तास्था for (तस्थो)
(च) १. नीचोच्च for (नाचोच्च)
५३. (घ) १. फलाधिका (च) for (फलाधिकाः)
२. महा (ग) (च) for (माहा)
३. स्फुटाः तस्मात् (ग) स्फुटास्तस्मात् for (स्फुटात्तस्मात्)
(च) ३. स्फुटाः तस्मात् for (स्फुटात्तस्मात्)
५४. (घ) १. परमाल्पा (ग) परिमाल्पा for (परमालाब्द)
२. स्थिरमय (ग) for (स्थिरमयी)
(ग) ३. न द्वितयमपि for (तद्वितयमपि)
(च) १. परमाल्पाब्द for (परमालाब्द) २. स्थिरमपि for (स्थिरमयी)
५५. (घ) १. स्थूलं (ग) for (स्थुलं) २. महा for (माहा)
(ग) ३. मयाहायुग for (महायुग)
(च) ३. तत्स्थूलं for (तत्स्थुलं) २. महायुगादौ for (माहायुगादौ)
५६. (घ) १. स्मृतिषुक्तं (ग) स्मृतिषूक्तं for (स्मृतियुक्तं)
२. बहूनि (ग) for (बहूनि)
(ग) ३. पत्तिर्दिनेक्षये for (पर्तिदिनक्षये) ४. युगेतो for (युगेऽतो)
(च) १. स्मृतिषूक्तं for (स्मृतियुक्तं)
३. ग्रहभोत्पत्तिर्दिनक्षये for (ग्रहभोत्पर्तिदिनक्षये)