Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

बीसलदेव रासो (नरपति नाल्ह - अजमेर के चौहान विग्रहराज चतुर्थ का ऐतिहासिक काव्य)

Bisaldev Raso of Narapati Nalha on Ajmer Chauhans

by नरपति नाल्ह

Report a copyright issue

DevanagariHindipublished315 pages

About this granth

Bisaldev Raso (बीसलदेव रासो) is a poem by Narapati Nalha and one of the much-discussed early works of Hindi and old Rajasthani literature. Its hero is the Chauhan king Bisaldev of Sambhar and Ajmer, usually identified with a Vigraharaja; both its date and its linguistic affiliation have been debated by scholars.

It is a poem of separation more than of war. Bisaldev marries Rajmati, daughter of King Bhoja of Malwa; stung by a remark of hers, he leaves for Orissa, and for twelve years Rajmati sends him messages in her longing until he returns and they are reunited. Her laments, arranged through the months of the year, are its most remembered passages.

This scan is of the critical edition by Dr. Tarak Nath Agrawal. His foreword explains that although Satyajivan Varma's edition already existed, Suniti Kumar Chatterji and Sukumar Sen asked him to prepare a new text from all available manuscripts and printed editions. A note of appreciation by Sukumar Sen, dated 7 May 1962, opens the book. It has 315 pages.

Page 235Permalink
  • १२६ -
    रावंगसिं¹ जय आसीसउ राउ ।
    आगणी दोलइ² सीतल पाउ ॥
    एक चन्दन लेपन करइ ।
    एक सखी परि देहि³ तमोल ॥
    गर गोरी⁴ फूल पधायही ।
    एक सखी करह चंअन पडलिं⁵ ॥१८५॥
    तेदा छह्या राजा पोसल राउ ।
    पूरबी⁶ राजा कीयउ⁷ अधिक⁸ उछाह ॥
    दीनी दीं⁹ चान्दुर पड़सणइ¹⁰ । १
    कवण देभाउर कुण¹¹ तू देव ॥
    वचन की थे¹² ऊछग करउ ।
    हूं नवि आखे¹³ रावलउ¹⁴ भेव ॥१८६॥
    १. आ० १२ राय आगाणी ।
    २. आ० १२ दोलि ।
    ३. आ० १२ देह ।
    ४. आ० १० नारि ।
    ५. आ० १० पोलि ।
    यह छंद आ० ६ में १६० तथा आ० १२ में १७३ है ।
    लेकिन इसमें तीसरी और छठी पंक्तियाँ इस प्रकार हैं :-
    ३ सकल दीहाउड आज फड ।
    ६ ए सखि वदइ अमृत वोरा ।
    ६. आ० १२ पूरव्या ।
    ७. आ० १२ कियो ।
    ८ आ० १२ ( में नहीं है) ।
    ९. आ० १२ दीन्ही ।
    १०. आ० १२ बैसणी । ११. आ० १२ कवण ।
    १२ आ० १२ तुम्हे । १३. आ० १२ जाणु ।
    १४ आ० १२ रावल ।
Page 236Permalink
  • १३० -
    जहूँ मूं दो पृछइ धरा नरेस ।
    म्दाहरउ उलगह¹ संभरि देस ॥
    थापउ² गढ़ अजमेर मदि³ ।
    उठे तठ⁴ पया दांषीया⁵ चाषीया⁶ देव⁷ ॥
    माघण दरस बारह हुवा⁸ ।
    गहे⁹ वलगंणि पादरा देव ॥१६०॥
    उलठ¹⁰ वचन कहउ किया¹¹ काज¹² ।
    सत्त जाम हुय मुख¹³ घाव ॥
    वह सुम्द सू भेटा हुई ।
    तठ थे¹⁴ हेतु उठीमा कठ देस ॥
    इस छंद में छंद संख्या ११२, ११३, ११४ की घटना की
    पुनरावृत्ति हुई है -
    यह छंद आ० ६ में १६१ तथा आ० १२ में १७४ है। आ० १२
    पक्ति है - "आनि मिल्या उन बीसल राय ।"
    १. आ० १२ उलगे । २ आ० १२ थापा ।
    ३ आ० १२ मैं । ४ आ० १२ (में नहीं है) ।
    ५ आ० ६ जप्या, आ० १२ चाषीया ६ आ० ६ आषिया ।
    ७ आ० ६ एथ, आ० १२ देव ।
    ८ आ० १२ तजी ।
    ९ आ० १२ (में नहीं है) ।
    यह छंद आ० ६ में १६२ तथा आ० १२ में १७५ है ।
    इस छंद में भी उपर्युक्त छंद संख्या १८८ की तरह, छंद
    संख्या ११२, ११३ और ११४ की घटना की पुनरावृत्ति हुई है ।
    १०. आ० १२ एवला ।
    ११ आ० १२ किण ।
    १२. आ० १२ काजि ।
    १३. आ० १२ मुख हुउ ।
    १४ आ० १२ ये ती ।
Page 237Permalink
  • १२१ -
    म्हा¹ गुहेह² सप्पउ ³ राउ जी ।
    हियद घापा⁴ उगाहौँ⁵ हो धरह नेस ॥१६१॥
    तब इसि बोलउ राउ⁶ बहुभाय ।
    तुम्हारउ⁷ बचन सामी⁸ परभाण ॥
    बीनती एक⁹ म्हाकी सुणउ ।
    म्हे सउ साझता गोरौय¹⁰दीन्ही धी¹¹माँह ॥
    वरस बारह पछइ आविहौँ ।
    दिय तुम्हि¹² कहउ¹³ जिम घरि¹⁴ जोह ॥१६२॥
    तब¹⁵ पडउ थरु कोरपा परधान ।
    पूरखउत राउ दीय¹⁶ बहु मान ॥
    १+२+३ आ० ६ म्हे तुम्हा सप्यो ।
    ४+५ आ० ६ आप उम्हाहउ ।
    यह छंद आ० ६ में १६३ तथा आ० १२ में १७६ है । लेकिन
    १२ में ५वीं पंक्ति है - "म्हे थाने राज सुपीयौ ।"
    तथा ६ठी पंक्ति है - "आप उगाढो धण नरेस ।"
    ६. आ० १२ राय ।
    ७. आ० १२ थारौ ।
    ८. आ० १२ स्वामी ।
    ९. आ० १२ एक ।
    १०. आ० १२ गोरी ने ।
    ११ आ० १२ छै ।
    १२ आ० १२ ( में नहीं है ) ।
    १३ आ० ६ दिये तुम्हे कहौ ।
    १४. आ० १२ में 'जिम' और 'घरि' के बीच में "हमि" है ।
    यह छंद आ० ६ में १६४ तथा आ० १२ में १७७ है ।
    १५. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
    १६ आ० १२ पुरखौ राइ दीयौ ।
Page 238Permalink
  • १६२ -
    साचा पधारट देव जी¹ ।
    स्वामी गुरिह जायठ सुधि दहियण² ॥
    बड्डा पहट्टा ही संझिहट³ ।
    दद्या राइ⁴ धीरज पडुसाय ॥१६३॥
    पट्टिय५ फिर का६ संभाढि ।
    फिरि रुद७ दीठठ८ हो मंभरि बालू ॥
    राइ बहुत्याम रिवाणिया ।
    ढवइ तड कुंवर दीठाहुदु बालह बेसि१० ॥
    उच्चोठ११ गोरी पावलउ ।
    तठइ पहट्टा१२ राना नइ सामति१३ ॥
    पडिया कागद करि धरइ ।
    ठतउ चोरी देविया झांपीयठ१३ सानि१४ ॥१६४॥
    १ आ० ६ देवसो ।
    २ आ० १२ सहिण ।
    ३ आ० १० साझिक्यो ।
    ४. आ० १२ राव ।
    यह छंद आ० ६ में १६५ तथा आ १२ में १७८ है ।
    ५. आ० १२ पटियै ।
    ७. आ० १२ फीभी विरि ।
    ८ आ० १२ अद ।
    ६. आ० १२ टीठो ।
    १०. आ० १० उवै तो कुमर दीठो वाले बेस ।
    ११. आ० ६ ऊचा, आ० १२ ऊचौ ।
    १२. आ० ६ बाइठा ।
    १३ आ० ६ समभाति, आ० १२ सनमान ।
    १४+१४. आ० ६ झापियो सान, आ० १२ झापीया सान ।
    यह छंद आ० ६ में १६६ तथा आ० १२ में १७९ है ।
Page 239Permalink
  • १२३ -
    दियइ चोरी दीन्ही¹ पंडह राउ कइ हाथि² ।
    पंडिया आउराउ³ कंण रं⁴ साथि ॥
    वियइ⁵ राणौ तुम्हे गोमयरा ।
    राणौ राजमक्षी तुम दोयरि⁶ संदेसि ॥
    जइ तुम्हे रायणि नारीया⁷ ।
    तउ धण होय⁸ फाटि मोरसि ॥१४३॥
    पाठ्या वह गोरी⁹ द्विष योध¹⁰ दीठ ।
    मोतो¹¹ पोस्वी¹² गडपि¹³ मईठि ॥
    १. आ० १२ दीधी चोरी ।
    २ आ० १२ हाथ ।
    ३. आ० १२ आयो ।
    ४. आ० १२ कणण कै ।
    ५. आ० १२ काए ।
    ६ आ० ६ पाठय्याँ, आ० १२ दोपारे ।
    ७. आ० १२ नाइया ।
    ८. आ० १२ होयडै ।
    यह छंद अ० २ खड ३ में ४४, आ० ६ खड ३ मे ४१,
    आ० ६ में ६७, आ० १० में १८० है। लेकिन अ० २ आर आ०
    ६ मे १ ली पंक्ति के अतिरिक्त अन्य पंक्तियाँ इस प्रकार हैं -
    २. लाख्या क परखत दुरघट घाट ।
    ३ तुम कारण दूत रमिरा (दूत रातरा या० ६) ।
    ४. सूना साभर का रियावास ।
    ५. सूना चउग (चउरा आ० ६) चउपश।
    ६. सूना मदिर मद (गद या० ६) कविलास ।
    ६ आ० ६ गोरडा ।
    १०. अ० २ किएइ धुप, आ० १२ ग्रिषि । आ ६ का धुप ।
    ११. अ० २, आ० ६ चावल, आ० १२ मोताग ।
    १२. अ० २, आ० ६ पोष्यतो ।
    १३. आ० ६ गोपे, आ १२ गाँप ।
Page 240Permalink
  • १२४ -
    चित चोपड१ मा ऊभसयठ२।
    उतितउ भुद्द पग देइ३ कहउ४ सदेम ॥
    जट मुग्हे रावणे नापीया५।
    तउ धण हिंयडड७ फाटि मरेसि ॥१६६॥
    तप चमकिउ८ परि उठियउ९ समरि बात।
    आपा आटा१० फिरि गया जात ॥
    इहुरि जनम अढिघउ गयउ११।
    तब राजा हो चीसस बीनम्यउ राह ॥
    विदा करउ म्हानइ राइ जोर१२।
    पाइह विणयह म्हानइ१३ मोटा काज ॥१६७॥
    १. आ० २, आ० ६ मुणि महराइ, प्रा० ६ चित टोपौ, आ० १२
    चित चोपे।
    २. आ० २ चित ऊजमट, आ० ६ चित निरभन्न, आ० ६ मन ऊपनों,
    आ० १२ मन आँरसे ।
    ३. आ० २, आ० ५ उतरी ।
    ४ आ २, आ० ६ कह्योहो, प्रा० ६ ने कह्यो ।
    ५. आ० १२ नाईया ।
    ६. आ० १२ साध्य।
    ७. आ० १२ हियडइ ।
    यह छंद आ० २ ग्रंट ३ में ५५, आ० ६ खट ३ में ५२,
    आ० ९ म १६८ तथा प्रा १२ म ५८१ है।
    "लेकिन आ० १२ में ४थी पक्ति है-"मुहपग देह ने कह्यो सदेस,"
    ८. आ० १२ चमकि ।
    ९. आ० १२ ऊठीया ।
    १०. आ० ६ आख्या आटा, आ० १२ आपीया ।
    ११. आ० ६ इरे जनम अटेलो गयो, आ० १२ गहरे जनम आदिलिगयो।
    १२- आ० १२ देहजी ।
    १३. आ० ६ म्हारै, आ० १२ म्हाहथ ।
    यह छंद आ० ६ में १६६ तथा आ० १२ में १८२ है।
Page 241Permalink
  • १३५ -
    साठि भरड सुग्दे सठ प्यारि ।
    भरिज्यो¹ अरथ दरब² भंडार ॥
    भिजियो हीरा पाथरी ।
    पुरिव्वियड वोल्लड बोलि बिचारि³ ॥
    यहउ हमरठ जे सुणउ ।
    खड सुग्दे पालिग्यो पुतिवारि⁴ ॥१४८॥
    तब भीतरि संचरिया ढूढंमंउ⁵ राउ ।
    भानमती गण्णे लीयउ⁶ बोलाइ⁷ ॥
    १. आ० ६ भरो थे ।
    २. आ० १२ गरब ।
    ३. आ० १२ पूरण्यो, बोलविचार ।
    ४. आ० १२ एतीयथार ।
    यह छन्द अ० २ खड ३ में ६१, आ० ६ खंड ३ में ५८,
    ५६, आ० ६ में ०० तथा आ० १२ में १८३ है ।
    किन्तु अ० २ और आ० ६ मे इसका पाठ इस प्रकार है—
    "कोक पाल्थी अरी परधान ।
    दीधा छे जन बिह्य चउगुणउ मान ॥
    चौको चामर धसतगद ।
    नव गज ऊँचा हाथी च्यार ॥
    आग्या ले अरथ के दरब भंडार ।
    आग्या हीरा पाथरी ।
    दधा ताजी मात गयंद ॥
    कधाइ पहराइ नव-रा १ ।
    चाल्यो राजा मास बसन्त ॥"
    आ० १२ में १ली पंक्ति है :—
    "साठढी रिज्यो सह सविचार ।"
    ५. अ० २ दोई, आ० ६ दुहै, आ० ६ दोनू, आ० १२ दोनूं ।
    ६. अ० २ लीय, आ० ६ लीया, आ० १२ लीयो ।
    ७. अ० २ बोलाई, आ० ६ बोलाय ।
Page 242Permalink

– १५३ –
ढलमलंत घरि चलियह।
नयण¹ भरहं² चह करइ जुहार॥
फिरिजोये म्हारी वीर यू³।
राणी कोटि टका कड दीन्हउ आपैसार⁴॥
म्हारी आवत मह रूपिया⁵।
दिढ कड पीदर छह भोज की धारि⁶॥१६६॥
तू रह वीसतू⁷ घरि⁸ न जाइ⁹।
धारा¹⁰ करिस्था¹¹ प्यारि वीवाह¹²॥

१ + २ आ० ६ नारणभरथ, आ० १२ नयण भर्या।
३ आ० ६ म्हा का वार सूँ।
४ आ० २ आपीयो।
५ आ० ६ थ साँपिऱ्या।
६ आ० १० राजा भाज की पारि।
यह छंद अ० २ खड ३ में ६२, आ० ६ खड ३ म ६०,
आ० ६ म २ १ तथा आ० १२ में १८४ है।
लेकिन अ० २ और आ० ६ म इसकी ४, ५, ६ टी पक्तियाँ हैं —
४ सह सदेसी नया (सानइया आ० ६) उपरिपान।
५ म्हा वहढा म बावरो।
६ रहो तो उडीसा परधान।
७ अ० २, आ० ६ प्रधान तु, आ० १२ मीसल बोर।
८ अ० २ जी, आ० ६ परहा, आ० १२ (में नहीं है)।
९ अ० २ मतो जाइ, आ० ६ न जाय, आ० ६ म जाइ, आ०
१२ जाहि।
१० अ० २ थारो।
११ अ० २ कराऊ हू, आ० ६ करु हूं, आ० ६ करेस्या, आ० १२
करिस्थी।
१२ अ० २ दोती व्याह, आ० ६ थारो व्याह, आ० ६ च्यारे वीवाह।

Page 243Permalink
  • १३७ -
    तुह १ गोरी दुइ सावली २ ।
    राइ भतीजो ३ राज कुमारी ४ ॥
    बहिन दियाई ५ सोनह रावळी ६ ।
    थारा व्याह करावड गग नह ७ पारि ८ ॥२००॥
    रहि ९ बहिनडी १० माम हारि ११ ।
    म्हारइ १२ सहस प्रीया १३ छह घरि की नारि १४ ॥
    एक एका थी भागती १५ ।
    म्हारइ १६ त्रिण अइ रतन संसारि ॥
    १ ग्र० २, आ० ६ एक गोरी ।
    २ थ० २ आ० ६ दूजी सावळी ।
    ३ आ० ६ राज भतीने ।
    ४ ग्र० , आ० ६ नपण सुतार ।
    ५ आ० ६ दिआइ, ग्र , आ ६ दे याइ ।
    ६ ग्र० २ देवळी, आ० ६ राउकी ।
    ७ ग्र० २ गगाकर, आ० १२ गग कं ।
    ८ आ० ६ दूवारि ।
    यह छंद आ० १२ म ६८५ है । लेकिन आ० १२ में इस
    छन्द की ३, ४, ५, पंक्तियाँ नहीं हैं । और तीसरी पंक्ति है —
    “दुगरली थारा व्याह म ।”
    ९ आ० ६ रहु रहु, आ० १२ हरिय ।
    १० ग्र० २ नइहन आ० ६ नेहनडी ।
    ११ ग्र० २ वचन हू हारि, आ० ६ वच । म हारि, आ० महारि ।
    १२ आ० ६ अम, आ० १२ ( म नहीं है ) ।
    १३ ग्र० २ घर साटि, आ० ६ घरि साठि ।
    १४ ग्र० २, आ० ६ अतेररि, आ० म्हारे छै घर माहि ।
    १५. आ० ६ चद्राय थी ।
    १६ ग्र० २, आ ६ ( में नहीं है ), आ० १० म्हारे एक ।
Page 244Permalink

यहाँ पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति (line-by-line) लिप्यंतरण प्रस्तुत है:

- १३८ -
छेम पीयारी पाछड़ी ।
उप्पारठ¹ पीदर² छुट्³ गढ मांडवधार ॥२०१॥
पंड भरे⁴ भरे⁵ दीन्ही⁶ पान ।
राउत⁷ छेम उडीसा⁸ परधान ॥
थापी चादरि⁹ पइसतह¹⁰ ।
म्हाका सगा¹¹ सुणोजा¹² सबदा घात¹³ ॥
पूठि उपाडा¹⁴ बहु पहसतह¹५ ।
तउ¹६ त्रिया कारण फेरियउ¹⁷ राज ॥२०२॥
१+२. आ० २ जाफर पीहर छुट, आ० ६ जेके पीदर, आ० १२
जियरौ पीहर ।
३. आ० १२ (में नहीं है)
यह छंद आ० २ खंड ३ में ६५, आ० ६ खंड ३ में ६३,
आ० ६ में २०३ तथा आ० १२ में १८६ है ।
४+५ आ० १२ भरो भरी । ६. आ० ६ दीना, आ० १२ दीन्हा छै ।
७. आ १२ (में नहीं है) ।
८ आ० ६ उडोगा की, आ० १२ उड्ढीसा पा ।
९. आ० ६ चादर, आ० १२ चादरि ।
१०. आ० ६ बैसतो, आ० १२ बैसरुँ ।
११. आ० ६ सग, आ० १२ (में नहीं है) ।
१२. आ० ६ सणेजा ।
१३. आ० २, आ० ६ ताकण पूठि, आ० १२ साक्शा आज ।
१४. आ० १२ उपार्टी । १५. आ० १२ म्हारी दिन हुई ।
१६. आ० १२ त ता । १७. आ० १२ फेर्‍यो ।
यह छंद अ० २ खड ३ में ६६, आ० ६ खंड ३ में ६४,
आ० ६ में २०४, आ० १२ में १८७ है । लेकिन आ० २ और आ० ६
में १, २, ५ और ६ पंक्तियां इस प्रकार हैं :-
१ सेवा पूरी चाल्या धरि राय ।
२. ढाली लागे मिलैछइ राइ ॥
३. जुग (कलि माहे-आ० ६) पापने न अवरतयो (पावरयो आ० ६) ।
६. राजा के कारण विणसस लक ।

Page 245Permalink
  • १३६ -
    राव रं¹ मिलिग्यउ² परिच्छउ राड ।
    कृप्या³ धंभण रुटइ छीपोउ बोत्ताइ ॥
    समझाइ जै प्रोहित राउ काँ⁴ ।
    तठै सांच्छ बांसु लूहइ⁵ राड⁶ ॥
    मुप थी बोल न नीसरद्⁷ ।
    सिधि करउ सुम्हे बीसलराउ ॥२०३॥
    राजा सउ⁸ मिल्यउ⁹ बीसल राउ¹⁰ ।
    आप दीन्हा सिहा उलह क्याइ ॥
    दीन्हा हीरा पातरी ।
    दीन्हा ढोलनइ¹¹ नौसाथि ॥
    रावह नइ¹² पूरिछउ बोमवइ¹³ ।
    दैय रउ¹⁴ सिद करउ बीसल चहु आंण ॥२०४॥
    १. आ० १२ राउमु ।
    २. आ० १२ मिलीयोछि ।
    ३. आ० १२ किमन ।
    ४. आ० १२ राबला ।
    ५. आ० १२ लूहू ।
    ६. आ० १२ राइ ।
    ७ आ० १२ नीसरै ।
    यह छंद आ० ६ म २०५ तथा आ० १२ में १८८ है ।
    ८. आ० १२ मुखि ।
    ६ आ० १२ मिलीयो छै ।
    १०. आ० ६ बीसला राड, आ० १२ बीसल राइ ।
    ११. आ० ६ ढोल अनइ, आ० १२ ढोल अनै ।
    १२. आ० १२ रीअनइ ।
    १३. आ० १२ बीनयी ।
    १४. आ० १२ तो ।
    यह छंद आ ६ मे २०६ तथा आ० १२ म १८६ है ।

४. चतुर्थ खण्ड: चौहान साम्राज्य वैभव, ऐतिहासिक परिप्रेक्ष्य व उपसंहार

Page 246Permalink
  • १४० -
    राजा रौ¹ बोलियउ² पारस राय ।
    पथि उपि माणकउ किउ³ गुणाउ ॥
    रतन पदारथ रूपीया +
    म्हा का लगा सुणीजा थाका⁴ पूति⁵ ॥
    पूरियो राठ अस बोलियउ⁶ ।
    तथ वीसलराउ अणठ घरि टठि ॥२०५॥
    उटीमा थी तळट्टी उतरइ राइ⁷ ।
    नगर पवावइ दिवस⁸ गियाइ⁹ ॥
    धीरय¹⁰ देय्यो रखीया ।
    दिवस चिहुँ मादि पहुचियो जाइ ॥
    राजमती¹¹ नै इम¹² कहै ।
    गोरी घरि नह ठमाइयउ बीसल राउ ॥२ ६॥
    १ आ० ६ मु, आ० १२ मु ।
    २ आ० १२ नालीयौ ।
    ३ आ० ६ कियो, आ० १२ किया ।
    ४ आ० १२ याकिय, आ १२ थाका ।
    ५ आ० १२ पृठि ।
    ६ आ० ६ इस बोलिय, आ० १२ इम नोलीयौ
    यह छंद आ० ६ म २०७ तथा आ० १२ म २०० है ।
    ७ आ० १२ राउ ।
    ८ आ० २ न्यिस ।
    ९ आ० १२ वियाई
    १० आ० १२ धीरप ।
    ११ आ० १२ राणी राजता ।
    १२ आ० ६ इम, आ० १२ इम ।
    यह छंद आ० ६ मं २०८ तथा आ० १२ म २०१ है ।
Page 247Permalink
  • १४१ -
    तठद्द¹ पड़इ दिनावद्द² धीरज राउ।
    छह कोइ³ अजमेरह जाइ॥
    छाप टका देवै⁴ गाडि का⁵।
    हव वउ⁶ धीरी रिपि दिउ⁷ मनह⁸ सुभाइ॥
    दिन⁹ बहु¹⁰ नह¹¹ म्है आविस्या।
    सत्रवंसी राय नह कहिज्यो जाइ॥१२०७॥
    तठद्द¹² जोगिनउ¹³ एक अपूरव राउ।
    जदूं¹⁴ मन¹⁵ दरह तो¹⁶ सांभरि जाइ॥
    चखत खपल सुचाजण्ड¹⁷।
    थे तट पूछउ जोगी नह बोलायद्द राइ॥
    १. ग्रा० १२ तठै।
    २. ग्रा० १० दिवाईयो।
    ३. ग्रा० ६ कोइ आन, ग्रा० १२ कोई आन।
    ४. ग्रा० ६ ढुंगा, ग्रा० १२ यउ।
    ५. ग्रा० १२ रोकडा।
    ६. ग्रा० १२ (में नहा है)।
    ७. ग्रा० १२ दीयउ।
    ८. ग्रा० १२ (में नहीं है)।
    ९+१०+११ ग्रा० ६ दिन चिहु मै, ग्रा० १० चिहे दिन नै।
    यह छंद ग्रा० ६ में २०६ तथा ग्रा० १० में २०७ है।
    १२+१३. ग्रा० ६ अठै जोगनो, ग्रा० ६, अ० २ जोगी एक, ग्रा०
    १२ तठैजोगनउ।
    १४. अ० २, ग्रा० ६ (में नहा है) ग्रा० १० जउ।
    १५. ग्रा० ६ मन रीं,
    १६. ग्रा० १२ तउ।
    १७. अ० २ अरि चाराण्ड, ग्रा० ६ चालणौ, ग्रा० ६ सुचाचलो,
    ग्रा० १० सो चालणौ।
Page 248Permalink
  • १४२ -
    जो मागह¹ सो आलिओ² ।
    उखिगह³ पाटण सरसा धारह गाम ॥२०८॥
    धाइउ जोगी रामा पोयड धादेस ।
    भगवां कापडा महुला वेनि ॥
    कापि अधारीय⁴ सिरि जटा ।
    उचितउ सीगा सीगी पूरियउ⁵ नाद ॥
    रतन जडिव क⁶ मेघडा ।
    उकह⁷ बजर⁸ कगोटीय९ दाउडी१० पाइ११ ॥
    गढ अजमेरो गम करउ ।
    राठडू करि जोडी नहु पणे पडइ राउ ॥२०६॥
    १. अ० २ ज्यो मागौ, आ० १२ जौ मागइ ।
    २. अ० २ द्यू आलयौ । ३. आ० १२ (में नहीं है) ।
    यह छंद अ० २ खड ३ र्म ६६, आ० ६ खड ३ में ६७,
    आ० ६ में २१० तथा आ० १२ में २०३ है। लेकिन अ० २ और आ०
    ६ में ४ और ६ है—
    ४. रूप अपूरद ( सुन्दर नै-आ० ६ ) चालिय वेस ।
    ६. पाटण सरिसा नयर असेक ।
    ४. आ० १२ आपरी ।
    ५. आ० १२ पूरीयो ।
    ६. आ० १२ फडि ।
    ७. आ० १२ उगरै ।
    ८. आ० १२ वज ।
    ९. आ० ० कछोटडी ।
    १०. आ० १२ पावडी ।
    ११. आ० ६ पाग, आ० १२ पग ।
    यह छंद आ० ६ मे २११ तथा आ० १२ में २०६ है ।
    लेकिन आ० १२ मे अंतिम पंक्ति है :—
    करजोडी राजा पाय पडति ।
Page 249Permalink
  • १४३ -
    जोगनउ^१ बोलइ^२ धरह नरेस ।
    प्रभूगीयउ^३ रावळ^४ अइ परदेसि ॥
    राज भयणि^५ राणी पणी^६ ।
    राउ कहि नहुं^७ पंगिल^८ फिरनइ देसि ॥
    दिठि दिठी नत्रि उछपउ ।
    गइ अजमेरि गउ भुजाइ^९ पदेसि ॥२१०॥
    १ आ० २, आ० ६ जोगी, आ० १२ जोगिनो ।
    २. आ० २, आ० ६ कहइ, आ० ६ वोलियो ( इसके बाद आ० २,
    आ० ६ में सुनि आ० ६ में सुन हो, हे ) ।
    ३ आ० १२ प्रभूभियो ।
    ४. आ० १२ रायलै ।
    ५. अ० २ राजभणी, आ० ६ राजपरिणि ।
    ६. आ० ६ रावलगणी ।
    ७ आ० १२ तुम्हे कहा
    ८ आ० १२ कागड ।
    यह छंद आ० २ खड ३ मै ७०, आ० ६ खड ३ में ६८,
    आ० ६ मे ६१- तथा आ० १२ मे २०५ है।
    लेकिन अ० २ और आ० ६ मे २, ४, ५, ६ इस प्रकार है :-
    २ बिस उणहारउ किंवा लहेस ।
    ३ ऊँचें गोलइ लोबइ नाफ ।
    ५ जीव पराया ( आ० ६. जिणी परे ) ओलझाइ ( घणजा-
    ग्लाइ आ० ६ ) ।
    ६. घोरी प्रभु ( दीज्यो, आ० ६ ) धरण कह हाथि ।
    आ० १२ मे ५ वीं ओर ६ ठी पक्तियाँ है :-
    ५. डिंडिही दाननिउ लघु ।
    ६. गइ मेर गुजले पदसि ।
Page 250Permalink
  • १४४ -
  • भनि^१ जोगी वदइ नरनाथ^२।
    रतम^३ पचोलउ^४ घण कर 'हाथि ॥
    गुणरत्नो मियी^५ चागुली ।
    उयाण कउन पयठहर पावझा रेपि^६ ॥
    बोलती पोलइ दुद्द^७ पाछरी^८ ।
    उयारह संवण सुद्धली झझरुद्द^९ हाथि ॥
    चूदि पहइ रुद्द^१० चूहिकउ ।
    घे तउ^११ चीरी तिए^१२ घण कइ हाथि ॥२११॥
    घय जोगी कु^१३ पुछइ राउ^१४ ॥
    ये क्रियि विधि^१५ परि मंडल^१६ जाउ ॥
    ✓ १. आ० १२ सांभलि ।
    २. अ० २, आ० ६ मुणि श्रीभुवन नाथ ।
    ३+४ अ० २, आ० ६ पटम कमल छे ।
    ५. आ० १२ सी ।
    ६. आ० १२ पावल रेह ।
    ७+८. अ० २, आ० ६ छह आकुली ।
    ६. आ० १२ झुलक इच्छे ।
    १०. आ० १२ कहीकि ।
    ११ आ० १२ ( में नहीं है ) । १२ आ० १२ चीरी दीन्ह्यो ।
    यह छंद अ० २ खड ३ में ७९, आ० ६ संड ३ में ६९,
    आ० ६ में २१३ तथा अ ० १२ में २०६ है ।
    लेकिन अ० २ में ३, ४, ५, इस प्रकार है :—
    ३. हिव होमी बातकी फामली ।
    ४. रीम भूलउ रे प्रभु उणीहार ।
    ५. जोगी गोरडी इणि उणीहार ।
    १३. आ० ६ तब जोगिनै, आ० १२ तत धिण जोग नै ।
    १४. आ० ६ पूछइ ततपिण राउ, आ० १२ पूछै छै राउ ।
    १५ आ० १२ किणि विवि मे । ✓ १६ आ० ६ परमंडले ।
Page 251Permalink

१० - १४५ -
पुयय¹ विद्या यह सुन्द कन्दइ ।
स्वामी कहूं सुन्द जायउ मेणक मंत² ॥
वह सुन्द काया राखता³ ।
श्यामो⁴ कहू परकाइ⁵ षे⁶ करउ प्रवेस ॥
यह पंथी दुइ संधारइ ।
नाथ जी किम साधउ⁷ परदेव ॥२१२॥
सर्व⁸ जोगिनउ सिद्ध बोल्लइ तिस ठाइ⁹ ।
वचन दुइ म्हाहा¹⁰ सामखड राइ¹¹ ॥
गुटक¹² विद्या अइ¹³ म्हा¹⁴ कन्दइ ।
म्हे¹⁵ गुटकउ सिधी करा¹⁶ गुर उपदेसि¹⁷ ॥

१. आ० १२ कयण ।
२. आ० १२ मतकि तंत ।
३. आ० १२ तुम्हे काई साधना ।
४. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
५. आ० १२ परकाया ।
६. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
७. आ० १२ किमपरि साधउ ।
यह छंद आ० ६ में २१४, तथा आ० १२ में २०७ है ।
८. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
९. आ० ६ तिह ठाइ ।
१०. आ० १२ म्हाफा वचन दुइ ।
११. आ० १२ सामखि राइ ।
१२. आ० १२ गुटिका ।
१३+१४ आ० ६ है म्म्ह, आ० १२ अचै म्हां ।
१५. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
१६. आ० १२ करु ।
१७. आ० ६ गुरूपदेस, आ० १२ उपदेस ।

Page 252Permalink
  • २४६ -
    आपि डमरू माहि सचरा¹।
    ग्हे तउ अण विधि ²राव साधी³ परदेश ॥२१३॥
    ये तठ पाछठ हो⁴ जोगी मुलावइ वार ।
    सतपिया जाइ जयविज्यौ⁵ सार ॥
    राजावती राणी नई इम⁶ कहे ।
    नारी घर नई उमाहियह पीसतराउ ॥
    तुरंग पछाण्या⁷ छह काढ़िटा⁸ ।
    दिन विहु गाहि मिले सोय⁹ आइ¹⁰ ॥२१४॥
    तवह् सागिनठ चाखिउ छह¹¹ मुदिक्खठ पह।
    सींगी नाद पूरठ¹² सिध ठाह ॥
    गुरू का वचन स्मरण करूया¹³ ।
    उठु तउ¹⁴ धरती भूलि न देईय¹⁵ पाठ ॥
    १. आ० १२ सचरू ।
    २ आ० ६ ग्हे इणविधि, आ० १२ इणिविधि ।
    ३ आ० ६ राय साधा, आ० १२ साधाराव ।
    यह छंद आ० ६ में २१५ है तथा आ० १२ में २०८ है ।
    ४. आ० १२ (में नहीं है)।
    ५ आ० १२ भायोज्यो ।
    ६ आ० १२ इम ।
    ७. आ० १२ पळाणीय ।
    ८ आ० ६ काढिजा, आ० १२ पायरूया ।
    ९+१० आ० ६ तुम्हा मिलिस्यह राह, आ० १२ मिलसी आइ ।
    यह छंद आ० ६ में २१६ तथा आ० १२ में २०६ है ।
    ११. आ० १२ (में नहीं है)।
    १२ आ० १२ सागानाद पूरइ ।
    १३ आ० १२ समरभया ।
    १४. आ० १२ उठनौ । १५ आ० १२ मूलन देयह ।
Page 253Permalink
  • १४७ -
    इतरी च्यालि करि सम काइ ।
    जोगो हुजइ दिन भावयड संभरि माहि ॥२१५॥
    तब जोगनउ¹ आवडे² हो संभरि माहि ।
    भीकी नगरीय सुवस पसाइ ॥
    नवखडी मधि षंड³ जाखियहूँ⁴ ।
    तठइँ⁵ पाट मडे दे राणी छीवड⁶ बोलाय ॥
    पोतछ दे की भूलडा⁷ ।
    राणी राजमती नइ देज्यो जाइ ॥२१६॥
    ढणरा⁸ चामुर फट्कइ⁹ छहलहइ¹⁰ बाह ।
    कइ छिपे¹¹ मोकछइ कइ मिषइ आप ॥
    अहर¹² फट्कइ¹³ तन¹⁴ कवइ¹⁵ ।
    ठविरह कटीया चारो¹⁶पुणिना रह ठाइ¹⁷॥
    यह छंद आ० ६ में २१७ तथा आ० १२ में २१० है ।
    लेकिन आ० १२ में अन्तिम दो पंक्तियाँ नहीं हैं ।
    १. आ० १२ नवयोगिनी । २. आ० १२ आयो ।
    ३. आ० १२ नवखंडा । ४. आ० १२ जाणीये ।
    ५. आ० १२ ( में नहीं है) ।
    ६. आ० १२ छीपो ।
    ७. आ० १२ भूजडी ।
    यह छंद आ० ६ में २१८ तथा आ० १२ में २११ है ।
    ८. आ० १२ ढणिया । ९. आ० १२ फडके ।
    १०. आ० १२ वहाकै । ११. आ० १२ कै लेपद्य ।
    १२. अ० २, आ० ६ अङ्ग ।
    १३. आ० १२ फरकौ ।
    १४+१५ अ० २ चित इसे, आ० ६ मन ईमइ, आ० १२ तन फडे ।
    १६. अ० २ कै इहवा रो ( आ० ६ को ) चीर ।
    १७. अ० २ जीसेवीसो ( आ० ६ ससलीस ) जाय ।
Page 254Permalink

– १४८ –
मोमन अधिक उमाहद्दढ ।
जाणउ आज मिलणह¹ सपी सामरि राव² ॥२१७॥
तय जोगिनठ गढ़ अनमेर ।
फिरि करि दीठानी³ च्यारं देस⁴ ॥
पठखिया पउत्ति उघाडि नह ।
सउ सह⁵ राजमती रानी नह देपाइ ॥
छिपउ⁶ आपउ राउ बहुगुण कड ।
दृढ⁷ मुषि वचन कईउ⁸ समुझाइ ॥२१८॥
१. आ० २ तुभ मिलसो, आ० ६ सफै तो मिलै मोहि, आ० ६ जाणो
आज मिले, आ० १२ बाणु आज मिले ।
२. आ० २ आ० ६ सीचरयो राइ, आ० १२ सांबरिराइ ।
यह छंद आ० २, खड ३ में ७८, आ० ६ खंड ३ में ७७,
आ० ९ में २१६ तथा आ० १२ में २१२ है ।
लेकिन आ० २ और आ० ६ में १ पक्ति है—आज रूपी म्हारो
फरकै अग ।
३ पक्ति है—नहीं है ।
५ पक्ति है—हेत (आ० ६ चित्त) जगायो हे सपी ।
३. आ० १२ ( में नहीं है) ।
४. आ० ६ च्यारिउ सेर, आ० १२ चारू सेर ।
५. आ० ६ तो ।
६. आ० १२ लिप्यो ।
७. आ० १२ हु ।
८. आ० १२ वचने कहूं ।
यह छंद आ० ६ में २२० तथा आ० १२ में २१३ है ।
लेकिन आ० १२ में १ली पक्ति है —
“योगनउ पहुतो गढ़ अजमेर ।”
४ थी पंक्ति है—"राखी राजमती ने देहि बोलाई ।”