Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

बीसलदेव रासो (नरपति नाल्ह - अजमेर के चौहान विग्रहराज चतुर्थ का ऐतिहासिक काव्य)

Bisaldev Raso of Narapati Nalha on Ajmer Chauhans

by नरपति नाल्ह

Report a copyright issue

DevanagariHindipublished315 pages

About this granth

Bisaldev Raso (बीसलदेव रासो) is a poem by Narapati Nalha and one of the much-discussed early works of Hindi and old Rajasthani literature. Its hero is the Chauhan king Bisaldev of Sambhar and Ajmer, usually identified with a Vigraharaja; both its date and its linguistic affiliation have been debated by scholars.

It is a poem of separation more than of war. Bisaldev marries Rajmati, daughter of King Bhoja of Malwa; stung by a remark of hers, he leaves for Orissa, and for twelve years Rajmati sends him messages in her longing until he returns and they are reunited. Her laments, arranged through the months of the year, are its most remembered passages.

This scan is of the critical edition by Dr. Tarak Nath Agrawal. His foreword explains that although Satyajivan Varma's edition already existed, Suniti Kumar Chatterji and Sukumar Sen asked him to prepare a new text from all available manuscripts and printed editions. A note of appreciation by Sukumar Sen, dated 7 May 1962, opens the book. It has 315 pages.

Page 215Permalink
  • १०६ -
    पढ्या¹ प्रीतख्या² एह³ सदियाण ।
    लाव पगंड सुर लाय कमाय⁴ ॥
    सोरठी झलयय काय माहिँ⁵ ।
    मोटा चउरासीया राउफद्द ठारि ॥
    रतन जडित पग मोचडी⁶ ।
    पडिया मीय दा एसादमाण ॥१५२॥
    बलि वइँ⁷ गोरी⁸ थारा पीठ अहिनाण⁹ ।
    थोडा थोडा मोहि दे सदियाण ॥
    काउण उयखाइ्¹⁰ सारिपउ ।
    दाशीय राजा की अमर भमांदि ॥
    मस्तक मादे छुइ¹¹ केवलउ ।
    उत्तरइ मांहिअइ कोट्ट्य जी भरमी जी भाषि ॥
    कालउ त्रिजउ छह नमर खंड ।
    वट्या तरस साम छठ पुरवाय ॥१५३॥
    १. आ० १२ पडिया ।
    २. आ० १२ प्रिउतख्या ।
    ३. आ० १२ एहा ।
    ४ आ० १२ कथाण ।
    ५. आ० १२ दै ।
    ६. आ० १२ मोचडी ।
    यह छंद अ० २, आ० ६, आ० ६ में नहीं है। आ० १२ में
    १२७ है ।
    ७. आ० १२ वास कही ।
    ८. आ० १२ री ।
    ६० आ० १२ प्रिउसहिनाण ।
    १०. आ० १२ कउणखिहारा ।
    ११. आ० १२ छु ।
Page 216Permalink
  • ११० -
    नेजी चढइ राजा नवै छपइ ।
    पंहुश भीड का ए सहिनाण ॥
    पाहुटो गोरदी¹ सु घरे जाइ ।
    जेकरि² आव दे³ भारत दाइ ॥
    सडण⁴ त⁵ धोध्या⁶ माटटो ।
    ब्रात सोपारीप दोन्दी पद छोदि ॥
    बोलउ⁷ सो⁸ निरवाहियो⁹ ।
    गह पडइ¹⁰ घण वे करि जोडि ॥१५४॥
    यह छंद अ० २ खड ३ में ३५ ( अरात ), आ० ६ खड
    ३ में ३२ ( आयत ) है । इन दोनों प्रतियों में संपादित प्रति की
    छंद संख्या १५१ ही है । अर्थात् संपादित प्रति की १५१ और १५३
    मिलाकर एक ही छंद संख्या उपर्युक्त दोनों प्रतियों में है । १५३ की
    १, २, ३, ६ और ७ पंक्तियाँ भी अ० २ और आ० ६ में एक ही
    छंद में हैं । आ० १२ में यह छंद १३८ है । लेकिन आ० १२ में
    २री, ६ठी, ७वीं, तथा ८वीं पंक्तियाँ नहीं हैं । ६वीं पंक्ति के
    बदले है—
    “राजाजी चढीपो इय नवलपै ।
    १. अ० २, आ० ६ गारी, आ० १२ गोरी ।
    २. अ० २, आ० ६, हु लेइ ।
    ३ आ० ६ आविश, आ० १२ आउ ।
    ४ अ० १ सानातो, आ० ६ मुखज्यो, आ० १२ सडण ले ।
    ६. अ० २ बाध्या, आ० ६ बाध्या, आ० १२ बध्यो ।
    ७+८ अ० २ ज्यू बोलइ, आ० ६ जो बोल्यो, आ० १२ बोल्यु सो ।
    ९ अ० २, आ० ६ ने निरवाहि०यो ।
    १० आ० १२, पडै ।
    यह छंद अ० २ खड ३ में ३७, आ० ६ खण्ड ३ में ३५,
    आ० १२ में १३६ है ।
    अ० २ और आ० ६ में इसकी ४थी पंक्ति है—
    “दीधी सोपारी धोयकर प्यार ।”
Page 217Permalink
  • १११ -
    कागल ठांउर घण धरइ¹ चीर ।
    मम² ठांउर वरहू नयण थी नीर ॥
    हेरणि ठांउर नद फरुया ।
    अपर ठांउर³ मुपि⁴ झरई संप्रोज ॥
    श्वेत पटोलीय छिपि दीयउ ।
    मिलि वडवाढा⁵ चरइ कल्लोल ॥१५५॥
    बाती मासा साम्या चढाइ⁶ ।
    छाणा⁷ अक्षर⁸ जुगति छीपी⁹ ॥
    आप हस्ते१० लिपा¹¹ गोरणी ।
    जिउ-जिउ बाचइ तिम तिम हुअइ दित्त ॥
    तथा अ० २ में ६ठी पंक्ति है -
    "वचन तुम्हार लागीछइ नारि ।"
    आ० ६ मे छठी पक्ति नहीं है ।
    १. आ० १२ फरै ।
    २. आ० १२ मासि ।
    ३. आ० १२ अरता हरे ।
    ४. आ० १२ मुह ।
    ५. आ० १२ घडवाढा ।
    यह छंद अ० २, आ० ६, आ० ९ में नहीं है । आ० १२
    में १४० है ।
    ६. आ० ६ पठाइ ।
    ७. अ० २, आ० ६ कोरो, आ० १२ छाना ।
    ८. अ० २, आ० ६ कागल ।
    ९. आ० १२ गसखिपाइ ।
    १०. अ० २ दस्त, आ० ६ इसि ।
    ११. अ० २ लिपे, आ० ६ ली, आ० १२ लिप्यो ।
Page 218Permalink
  • ११२ -
    घणीय¹ उमाहो² लागिय³।
    राजा⁴ वरसे⁵ घर⁶ कीय थीव⁷॥१५६॥
    घाट पटाउ घर श⁸ पीर।
    तुम्हे उतरि जायठ⁹ समुद वह खीरि॥
    माघण हुई रूद छाणी।
    साज छोडी¹⁰ तुम्हे शरु हउय तुम्हे यात¹¹॥
    उलगणा संयम¹² कहे।
    थारी मुख ऊमाहो¹³ ऊबडस्या¹⁴ गाल¹⁵॥१५७।
    १ + २. अ ० घणा उपाही, आ० ६ ण्ण कोई माहिं, आ० १२ घणी
    उमाहो।
    ३. अ० २ उलगाइ, आ० १२ लागिस्यै।
    ४. अ० २ राव, आ० ६ राय, आ०१२ रामाओ।
    ५. अ० २ चखाओ, आ० ६ चखायो, अ० १२ करिसौ।
    ६ अ० २ घरा, आ० ६ घर, आ० १२ घरि।
    ७. अ० २ आ० ६ अचेत, आ० १२ चीन।
    यह छंद अ० २ खड ३ में २७, आ० ६ खण्ड ३ मे २५,
    आ० १२ में १४१ है। लेकिन आ० १२ में १ली पक्ति है :-
    “काती मासहि जयइ चलाइ।"
    ओर ४ थी पक्ति है -' जिम जिम चालिस्यै तिउ होइसी हेत॥”
    ८, आ० १२ घणो के।
    ९. आ० १२ जाहु।
    १०. आ० १२ लाजाछाडी।
    ११. आ० १२ तुम्ह कहूँ वान।
    १२. आ० १२ उलगाणो सुईम।
    १३ आ० १२ उमाहिउ।
    १४. आ० १२ ऊखप्पा।
    १५ आ० १२ गात्र।
    यह छुद अ० २, आ० ६, आ० ६ में नहीं है। आ० १२
    में १४२ है।
Page 219Permalink

८ - ११३ -
चोरी जिनेउय¹ दीन्दा छुइ² साठि³ ।
सड्स⁴ सोनंईं बाप्पा छुइ⁵ गाठि⁶ ॥
बरति दीढाढाकढ सांग्रकडं ।
० इंदूया धोयधयड जीमिलो⁷ जिम हुवहू⁸ पाय ॥
पदिरिम्यो⁹ सबरी पखिही ।
बिहुँघडीया समा करिज्यो¹⁰ मेश्हाण¹¹ ॥१५८॥
चोरी दीन्दा गोरी पंद्या कह हाथि ।
स्वामी थे¹² चालिज्यो जोवण साथ¹³ ॥
मात श्द्ध कोस कछ गामंतरड ।
पांहूया रूदा¹⁴ चालिज्यो देस की सीम¹⁵॥
१. अ० २, आ० ६ जनेउयकी, आ० १२ जोई ।
२. अ० २, दीधी, आ० १२ दीन्ही ।
३. अ० २, आ० ६ गाठि, आ० १२ सुगंठि ।
४. अ० २ गिरिण, आ० ६ गहिकरि ।
५. आ० ६ संधीया, आ० १२ बावंप्या ।
६, अ० २, आ० ६ साठि, आ० १२ गंठि ।
७. अ० २, लाग्यो, आ० ६ पाय, आ० १२ जिमिल्यो ।
८. आ० ६ होए, आ० १२ पग हुवै ।
६. अ० २, आ० ६ पाये ।
१०+११ अ० २, देई मिलाण, आ० ६ दोए मे ल्हाण ।
यह छंद अ० २ खंड ३ में ३४, आ० ६ खंड ३ में २१
आ० १२ में १४३ है । आ० १२ में ३ री पंक्ति है:—
"बरस दीढा को सनलो ।"
१२. आ० ६ जणह ।
१३. अ० २ चलायो हेडाऊ फण, आ० १२ नई सांय ।
१४. आ० १२ रूदया ।
१५. आ० १२ सीव ।

Page 220Permalink
  • ११४ -
    तायढत¹ गिणे म छाहट्टी ।
    चीरीय² राविउयो जिम घल कयड पीव ॥१५९॥
    पाँदूपा मुखि षोलूइ जजमानि³ ।
    रया⁴ घरि उमहह⁵ दौरा कै पाणि ॥
    गहे कट्टी मोचिति आणियओ ।
    थे या माहे⁶ पालिजयौ रूहइ साथि⁷ ॥
    शाहूभरि रावलि⁸ घया ।
    म्हारौ चीरीन देज्यौ राउ कह हाथि⁹ ॥१६०॥
    कोस पयाण¹⁰ दूरे पडीयउ¹¹ जाइ ।
    सात अगा रूढि¹² भई ठठ¹³ पाइ ॥
    १. आ० १२ तायह ।
    २. आ० १२ चीरी ।
    यह छंद आ० २ खड ३ मे -६, आ० ६ खड ३ में २७,
    आ० १० में १४४ है। लेकिन आ० २ में इस छंद की १, २, ३
    पक्तियाँ ही हैं तथा आ० ६ में १, ३ हैं, २ नहीं है। आ० ६
    की और आ० २ की शेष पक्तियाँ सपत्ति छंदों की १३७ और
    १४८ में हैं।
    ३ आ० १२ दोलै जजमनि ।
    ४ आ० १२ या । ५ आ० १२ उमहे ।
    ६ आ० १२ माहि । ७ आ० १२ नीकै साथ ।
    ८ आ० १२ रावल ।
    ९ आ० १२ राव कै हाथि ।
    यह छंद आ० २, आ ६, आ० ६ में नही है। आ० १२ में
    १४५ है।
    १० आ० ६ पीयाणा, आ० १२ रे पयाणौ ।
    ११ आ० १२ रे पडियो ।
    १२ आ० ६ करी, आ० १२ कडि ।
    १३ आ० २, आ० ६ बैठो हो, आ० १२ बैठा ।
Page 221Permalink
  • १९५ -
    हसजइ दलवल्ल$^१$ पग ढवल्ल$^२$ ।
    पाछला गोरी दीन्हा थी$^३$ सीप$^४$ ॥
    ते सधि$^५$ पड्या नइ$^६$ पीसरो$^७$ ।
    चालया$^८$ लागत$^९$ छोटीय$^{१०}$ बीप ॥१६१॥
    सातभद्द मासि पहुत्तछउ$^{११}$ जाइ ।
    अठइ$^{१२}$ मानिजइ मल्ल नइ$^{१३}$ हलवल्लइ$^{१४}$ थाइ ॥
    माझी पोवइ पग शवेलिमह$^{१५}$ ।
    तुल्लइ$^{१६}$ जाज विहुणी पागह घटि$^{१७}$ ॥
    इसी सकत घडइ$^{१८}$ देव की$^{१९}$ ।
    थोर जाहर महीं तेहनी$^{२०}$ पांइ$^{२१}$ ॥१६२॥
    १ प्र० २ सूनो चालै, आ० ६ सासतो वाजइ, आ० १२ हेलवे हेलवे
    २. आ० १२ भरै ।
    ३ प्र० २ फावा हो, आ० ६ कहे ।
    ४ प्र० २ आ० ६ सदेस । ५. प्र० २, आ० ६ तै ।
    ६. प्र० २, आ० ६ सघमो ।
    ७ प्र० २, आ० ६ बीसग गयो ।
    ८+९+१०+ आ० १२ चालिया लागो छोटीडी ।
    यह छुंद प्र० २ खड ३ में ३६, आ० ६ खड ३ म ३६,
    आ० १२ में १४६ है ।
    ११ प्र० २, आ० ६ पहूतउ हो, आ० १२ पहुत्तौ ।
    १२. प्र० २ ते, आ० ६ तिहा, आ० १२ कठै ।
    १३. आ० १२ ग्ररू ।
    १४. आ० १२ हलथे है ।
    १५. प्र० २, आ० ६ राजिनै, आ० १२ रातिनै ।
    १६ प्र० २, आ० ६ (में नहीं है) आ० १२ उठै ।
    १७. प्र० २ घट आ० १२ घट ।
    १८ प्र० २ विहौ देवकी, आ० १२ सकति अखै ।
    १९. प्र० २ नही देवकइ, आ० ६ न देवकी ।
    २०+२१ प्र० २ पथ ।
Page 222Permalink
  • ११६ -
    पंडितउ पढून्तइ गात्रमइ मामि ।
    देयहह थानव¹ अरद² करी³ दासि⁴ ॥
    तपीय⁵ सन्यासीय⁶ तप करइ⁷ ।
    उसासी⁸ बनक काया रसनातोय⁹ थापि ॥
    महिमा अधिकी देवकी ।
    धन्न धन्न देवन्ह ही¹⁰ जगनाथ ॥
    पूज पढौंतह पटियठ ।
    चंन्दन बरिघ ग्रह जोड़ह हाथ ॥
    मेछउ देई स्वामी रावसु¹¹
    सउ खेवकरी करणा समरथ ॥१६३॥
    ────────────
    यह छंद ग्र० २ खड ३ में ४१, ग्रा० ६ खंड ३ में ३८,
    ग्रा० १२ में १४७ है ।
    १. ग्रा० १२ थान ।
    २ + ३ + ४. ग्रा० १२ करी अरदास । ५. ग्रा० १२ तपी ।
    ६. ग्रा० १२ सन्यासी । ७. ग्रा० १२ करै ॥
    ८. ग्रा० १२ ( में नहीं है ) । ६. ग्रा० १२ रतनाली ।
    १०. ग्र० २ ग्रा० ६ धन्न धन्न देव ११. ग्रा० १२ मु ।
    देवा, ग्रा० १२ धन धन हो त्ही ।
    यह छंद ग्र० २ खड ३ में ४७, ग्रा० ६ खंड ३ में ४४,
    ग्रा० १२ में १४८ है । लेकिन ग्र० २ और ग्रा० ६ में प्रथम दो
    पंक्तियाँ इस छन्द की ६ और ४ हैं । शेष पक्तियों इस प्रकार हैं.-
    १. अमर स्यघासन बैसखइ ।
    ४. जिण दिन कंठ न ऊ ऊ कार ।
    ६. जिण दिन स्वामी चदन सूर ।
    ७. जिण दिन पवन पाणी नहीं ।
    ८. जिण दिन स्वामी प्रभन गाभ ।
    ६. मेतो जुग सूमा गया ।
    १०. तपि तो दीप तीपायो हो आप ।
Page 223Permalink
  • ११० -
    दीठउ नगर १ चंदिप मुस-पुवउ उल्हास २ ।
    गिणउ नगर जाई ३ तेह मठ धाम ॥
    बंभण वदसइ दुइ ४ अति घणा ।
    बाणिया रा ५ घर अट्ठह कोडि पंयास ॥
    कोडि पाडर ६ छत्री बसइ ।
    पवणि पृत्रीसइ ७ अंत न पार ॥
    सरकठ छांक सुदामण्ड ८ ।
    तडह चीनि सह साठि घर बसइ कुंभार ॥१६४॥
    रक्त चंदन तणा ९ पडलि १० किमाट ११ ।
    खूभर मलीया भरथ भंडार ॥
    सरष सोना की १२ सांकली ।
    घरिघरि तोरण मंगळा च्यारि ॥
    घरि घरि अति डजळा १३ झलमल्लइ १४ ।
    घरि घरि तुळसी वेड पुराण ॥
    १. आ० १२ दीठ नगर ।
    २. आ० १२ पढियै उल्हासि ।
    ३. आ० १२ गिण्यो न जाइ ।
    ४. आ० १२ बाभण वसे छै,।
    ५ आ० १२ का ।      ६ आ० १२ नारह कोडि ।
    ७. आ० १२ पवन छत्री से ।    ८. आ० १२ कुमारछ ।
    यह छंद ग्र० २, आ० ६, आ० ६ म नहीं है । आ० १२ में
    १४६ है । लेकिन अंतिम पंक्ति आ० १२ में नहीं है ।
    ६. ग्र० २ आ० ६ रजत चंदन की ।
    १०. ग्र० २ पीली, आ० ६ पीलि, आ० १२ पीलि ।
    ११. आ० १२ पगार ।
    १२. ग्र० २ सीसमसार की ।
    १३ + १४. ग्र० २ ऊँचा दादुर झलमह, आ० ६ कूँचाईदा झलमलह,
    आ० १२ ऊजळा झल्लहलै ।
Page 224Permalink
  • ११८ -
    उषि भुव¹ पाप न संपरइ² ।
    उठहृ³ फिरइ जगनाथ थी आग ॥ १६५॥
    पंडियउ जाइ नइ धाइउडइ पउलि⁴ ।
    द्वादशि तिलक नई चंदन पउलि⁵ ॥
    गलह⁶ जनेऊ⁷ , पाटकठ⁸ ।
    हाथि थीमोराठ⁹ पुहुप की माछ ॥
    राइ भुवण गढ¹⁰ जोइसी¹¹ ।
    उभउ रापीयउ पउलि दुवारि¹² ॥ १६६॥ !
    १. आ० २ तिय भई, आ० ६ जिएभुइ, आ० ६ उषि भुइ, आ०
    १२. उषि भइ ।
    २. आ० २, आ० ६ लीपह्री, आ० १२ संचरै ।
    ३. आ० २ तिहा ।
    यह छंद आ० १२ में १५० है ।
    आ० १२ में अंतिम पंक्ति है :-
    "उठि फिरै जगनाथ घर आए" ।
    ४. आ० १२ रे पीलि ।
    ५. आ० १० पौलि ।
    ६ + ७. आ० २ कंठ जनोई, आ० कांधि जनोइय, आ० १२ गलै
    जनोई ।
    ८. आ० १२ पाटकी ।
    ६. आ० १२ बिजोरी ।
    १०. आ० १२ गयो ।
    ११. आ० १२ जोईजी ।
    १२. आ० १२ उभो राकीयो पौलि दुवार ।
    यह छंद संख्या १६५ तथा १६६, आ० २ खड ३ में ४६,
    आ० ६ खड ३ में ४३, आ० ६ में १६७-१६८ दोनो मिलाकर हैं ।
    आ० १२ में १५१ है । लेकिन आ० २ और आ० ६ मे उपर्युक्त
    दोनों छंदों की प्रथम पंक्तियों के पहले ये पंक्तियाँ और हैं :-
Page 225Permalink
  • ११६ -
    पडियउ१ पारि२ बहठउ दइ३ जाइ ।
    रायड पडिहार४ अय पोरुष्यउ राइ ॥
    परदेसी कोई पडीयउ ।
    म्हे स्वामी मेटिया आवीया रात५ दुपारी ॥१६७॥
    एक सुणउ मुझ वीनती ।
    एक अपूरब सुषद विचार ॥
    रे पडिहार६ मँदावउ७ पार ।
    बेगि उल्लो बुलावड८ सभा मझारि ॥
    जाँणउ कवण९ देसांतरी ।
    राव पडकीय पडियउ छीयरै बोलाई ॥
    आपड देव दया करौ ।
    जोसीय१० तुत्त११ बोलावइ राई ॥१६८॥
    १ पडिमा ओवै पउलि पगार ।
    २ चंदन तिलक अगि पीलि कराय ।
    और आ० २ में एक पनि योर है "पठइ पापी रामती छे ।"
    १. आ० २ पढायों । २ आ० १२ बारणै ।
    ३ आ० १२ बैठो । ४ आ० १२ बाइ पड़दार ।
    ५ आ० ६ म्हे स्वामी मेटिया आवीयो राज, आ० १२ मेटेवा
    यायी राज ।
    यह छंद आ० ६ में १६६, आ० १२ में १५२ है । आ०
    १२ में दूसरी और तीसरी पक्तियों के बीच में दो निम्न पक्तियाँ
    और हैं -
    १ एक सुणौ मुझ बीनती ।
    २ एक अपूरख सुधौ विचार ।
    ६ आ० १२ पढडर । ७ आ० १२ मणावौ ।
    ८ आ० ६ योगी बालावडओ, ६ आ० १० कवणँ ।
    आ० १३ बेगि बुलायी ।
    १० आ० ६ जोइसी हा, आ० १२ ११ आ० १२ तैनैँ ।
    जोइसा ।
Page 226Permalink

— १२० —
रावल गेन्त्रि$^१$ पडौप कीयउ, हिं$^२$ प्रवेसि$^३$।
हुंइ बिजोरउ मिलउ$^४$ नरेस॥
नगण कीधी राजा पूरियइ$^५$।
गंग जमुन ज नीर बहाइ$^६$॥
चंद सूरिज जा लगि तपइ।
ता लगि$^७$ राज थी कीरति हुयइ$^८$ ॥१६९॥
किहाँ घसठ थंभण किहाँ सोरी ठाउ$^९$।
जोसी कहइ धारा नगर कउ नाठ॥
देव देसवरी दूरि कउ$^{१०}$।
राणी राजमती दीयउ$^{११}$ पंडाइ॥
बरस बारह$^{१२}$ उल्य रह्यउ$^{१३}$।
तुम्हि घरि आवियउ$^{१४}$ वीसलराउ ॥१७०॥
यह छंद आ० ६ में १७०, आ० १२ मे १५३ है। आ०
१२ मे प्रथम दो पंक्तियों इस छंद की नहीं हैं। ये दोनों पंक्तियाँ
आ० १० की छंद सख्या १५२ में जुडी हुई हैं।
१. आ० २, आ० ६ जाइ। २ आ० ६ कीयो।
३. आ० ६ राय परवेश। ४ अ० २ दुज मिलइ, आ० ६
५ आ० १२ पुरव्यो। मिलीया, आ० १२ मिल्यो।
६. अ० २ जन लगि बहै नीर ७ आ० ६ अविचल।
८ अ० ६ रहाइ, अ० २ राजा सयल परिवार, आ०६ राजछै तुमा सरीर।
यह छंद अ० २ खड ३ में ४३, आ० ६ खड ३ में ४०,
आ० ६ म १७१, आ० १२ म १५४ है। आ० १२ में पहिली
पंक्ति है—रागले पडिये कीयो प्रवेश। आ० १२ में पाँचवीं
पंक्ति नहीं है। तथा अन्तिम पंक्ति है—
“ता लगि कीरति तुम्हर होइ।”
९ आ० १२ ठाम। १०. आ० १२ को।
११. आ० १२ हू दीयो। १२ आ० १२ बारै।
१३. आ० १२ रह्यो। १४ आ० १२ आव्यौ।
यह छंद आ० ६ में १७२ आ० १२ में १५५ है।

Page 227Permalink
  • १२१ -
    झूठउ रे थंभण पोढि म साझ।
    किम आवइ धीस(ण) भूवाज१ ॥
    त्रिइ घरि सांमरि ऊप्रहइ२ ।
    उपड सगछय३ भूप४ तयड रपवाज५ ॥
    सोरठ पाटण कठ घणी ।
    अन्हि६ घरि किम भावइ राह भुवाज७ ॥१७१॥
    थंभण भणइ तु नि सुषि८ भूवाज९ ।
    विह१० घरिथी धण रूप विसाज११ ॥
    चिहुँ देसा१२ उपा१३ छप छडइ१४ ।
    हस्ती१५ तिणि घण कइड कुथोल।
    सहि न सकड समर घणी ।
    तड घण मेच्छी दो राह नोटोछ ॥१७२॥
    १ आ० १२ भूषाल ।
    २. आ० १२ उग्र है ।
    ३ आ० १२ सगली ।
    ४ आ० १२ भूमि ।
    ५ आ० १२ रषवाल ।
    ६. आ० १२ इम ।
    ७. आ० १२ भूपाल ।
    यह छंद आ० ६ में १७३ आ० १२ में १५६ है ।
    ८+९. आ० ६ निसिणि भूपाल, आ० १२ सुणि भूपाल ।
    १०. आ० १२ विह्नि ।
    ११ आ० १२ रसाल ।
    १२. आ० १२ दित्ति ।
    १३ आ० १२ बालैत ।
    १४. आ० १२ लहै ।
    १५ आ० १२ हसतीय ।
    यह छंद आ ६ में १७४, आ० १२ म १५७ है ।
Page 228Permalink
  • १२२ -
    राजमती हसि बोलिया¹ बोल ।
    राजा कह चित्त² घरया सुधोल ॥
    समझायउ³ समझाय कहौं ।
    उवठ⁴ राणीय स⁵ मेल्हठ घर वास ॥
    उभी मेवडी मारडी ।
    एथि⁶ विधि राऊ आयउ तुम्ह पासि ॥१७३॥
    जय सोमल दीन्हो घर कयठ⁷ भेऊ ।
    तव⁸ छाषठ कुल कयठ परमेठ ॥
    गूढ़ प्रकासउ पाडीवइ⁹ ।
    भोट छह हींदू यठठ नरेस ॥
    वचन कह१० कारण पण तीजी ।
    दिवइ रुपड¹¹ उडीसा कठ देस ॥१७४॥
    चमकि थर उठियउ पूरियउ राउ¹² ।
    मन्त्री दहशगर लीयउ बुलाइ ॥
    १ आ० १२ बोलायो ।
    २ आ० १२ मनमाहं ।
    ३ आ० १२ समझायो ।
    ४ आ० १२ उशिता ।
    ५ आ० १२ राखासु ।
    ६ आ० ६ इण, आ० १२ इथि ।
    यह छंद आ० ६ म १७५, आ० १२ म १५८ है ।
    ७ आ० १२ को ।
    ८ आ० १२ तनहि ।
    ९ आ० गूफ प्रकास्या रैं पटियइ, आ० १२ गूझ प्रकास्यो पटियै ।
    १० आ० १२ मैं नहीं है ।
    ११. आ० १२ दिये सडयु ।
    यह छन्द आ० ६ में १७६ तथा आ० १२ में १५६ है ।
    १२ आ० १२ चमकि करि उठाया पूरन्यो राइ ।
Page 229Permalink
  • १२३ -
    पुयय¹ राजा मोनद्द ऊअगद्द ।
    हिव तेद नठ गुरु देहि² परिमाण्ण ॥
    गढ़ अजमेर³ कयउ धणी ।
    मंत्रि ग्यारह युग⁴ चीसठ चतुआण ॥१७५॥
    दीया ढकारा नगर मझारि ।
    घरि घरि राउ फिरइ⁵ पटदार⁶ ॥
    नगरि लुढाई संघरी ।
    सवे ठाकुर⁷ घरि वागे रक्षा ॥
    राउ आप आहेडइ मिसि चढइ⁸ ।
    सिंह सिकार मह पेल्लणजाइ ॥१७६॥
    फिरिया न की⁹ फेरापई भांणि ।
    घरि घरि सज्या एह तृणीय फेडाणि ॥
    १. आ० ११ पुण ।
    २. आ० १२ तेह नठ गुरुत्यो ।
    ३. आ० १२ अजमेरह ।
    ४ आ० ६ मंत्री चउरा ग्यारै, आ० १२ मत्री कीश म्हारै ।
    यह छंद आ० ६ में १७७ तथा आ० १२ में १६० है ।
    ५. आ० १२ रावली फिरै ।
    ६. आ० ६ पटधार, आ० १२ पहदार ।
    ७. आ० ६ परिरख्या हो राइ ।
    ८. आ० ६ आप आहेडा मिस चडे, आ० १२ आहेटा मिसि चढै ।
    यह छंद आ० ६ में १७८ तथा आ० १२ में १६१ है ।
    लेकिन आ० २ में ४थी तथा पंक्तियों हैं :—
    ४. "सवे ठकुराला सपरिवार हाँ ।
    ५. लसकर ने नेलावण जाइ ।"
    ९. आ० ६ नकाय, आ० १२ स्वामी कीइव ।
Page 230Permalink
  • १२४४-
    देस देसांतर का मोख्या ।
    राजांने सरव वहावीतइ १ खांण ॥
    छत्र घडासीया राजीया ।
    नरवर २ सब जुहारण जाइ ॥१७७॥
    पद्म सरोबरि पहठउ ३ छ्हॅ ४ थाई ५ ।
    आपण धीय गुणि बचन कहाइ ६ ॥
    चढो त्रिण पूरय चासगीयउ ७ ।
    पाटउ ८ हो समुद ९ पखालीयउ १० जाइ ॥
    आपण पह राजा कह ११ ।
    थे बइगा हो १२ आखियो बीसल राउ ॥१७८॥
    चितुं दिसि राजा वह १३ चमर डुलाइ १४ ।
    सुंद सदोहर १५ बहुठा छह आई ॥
    १. आ० १२ वरतांइय । २. आ० ६ नरवैजी ॥
    यह छंद आ० ६ में १७६ तथा आ० १२ में १६२ है ।
    लेकिन आ० १२ में अंतिम पंक्ति है :—
    “राजा सब मिलि करे प्रमाण ।”
    ३. आ० ६ बहठो, आ० १२ यठो ।
    ४ आ० ६ छे, आ० १२ छै ।
    ५. आ० ६ राइ ।
    ६ आ० १२ कहइ ।
    ७. आ० १२ आसया ।
    ८. आ० १२ पोढी ।
    ९. आ० १२ समुद्र ।
    १०. आ० १२ पखलिउयो ।
    ११. आ० १२ कहै । १२ आ० १२ थे तो बेगा हो ।
    यह छंद आ० में १८० तथा आ० १२ में १६३ है ।
    १३ आ० १२ राजा कै । १४. आ० १२ डोलाइ ।
    १५ आ० ६ सरोयर ।
Page 231Permalink
  • १२५ -
    परिगद्द¹ दुलमल² सहि मिल्या³ ।
    तठइ पूरिबउ⁴ राजा पयाणइ धह⁵ ।।
    गढ़ अजमेरा⁶ कयउ धणी ।
    बेगा आएट⁷ वीसल पहुधाय ।।१७६।।
    दाहिणो दिसि राजा चवर ढूलाइ ।
    दषिण दिसि राजा बइठउ छह थाइ ॥
    सिंदर कलिंग पुर उमड़इ ।
    उण रहू सगळी सेना बइठी छह थाई ॥
    आपण गढ़ राजा कदद्द ।
    थे पहुता आपइ वीसल राह ।।१८०।।
    आगिली दिसी राजा चमर ढुलाइ ।
    राउ का⁸ ऊछगु बहुठा छह थाइ ॥
    बसइ⁹ राजा बारवारसी ।
    ऊतउ¹⁰ कनवज्जाह दिवाईय¹¹ धाय ॥

१. आ० १२ परगह ।
२. आ० १२ दुलम्वल ।
३ आ० १२ मिल्यी ।
४. आ० १२ तठै पूरव्यो ।
५. आ० ६ राजा करइ पयाण, आ० १२ राजा कर पयाण ।
६. आ० १२ अजमेरह ।
७. आ० ६ येगि आयो, आ० १२ बैगो आयो ।
छंद १८० आ० ६ में १८१ तथा आ० १२ में १६४ है ।
यह छंद आ० ६ में १८२ है । आ० १२ में नहीं है ।
८ आ० १२ को ।
६. आ० १२ बसै ।
१० आ० १२ उतितो ।
११. आ० १२ न्त्राइ ।

Page 232Permalink
  • १३६ -
    आपण पूरखड¹ बीनवह² ।
    वे सउ³ वेगा आणउ वीसल चतुधार ॥१८२॥
    पाहिळी विति राजा रमर हुलाइ ।
    सांघल द्वीपी राजा बइठह⁴ धाइ ॥
    आन नरेसर आनीयउ⁵ ।
    सहइ पूरथी⁶ राजा करइ सुभाइ ॥
    म्हारी हो पही⁷ बीनती ।
    ये सउ बेगा आणउ बीसल राउ⁸ ॥१८३॥
    इतउ सुणीह⁹ राजा मंदिरे जाइ ।
    भाणमती राणी जी दइ¹⁰ बोल्लाइ ॥
    हमि राजा आणियउ ।
    राणी हेदि तोनइ कहुँ सुभाइ¹¹ ॥
    , तो भाई करि योजियउ¹² ।
    सो थाकउ¹³ भाई म्हानइ दिप(१)ह¹⁴ ॥१८४॥
    १. आ० १२ पइराजा । २ आ० १२ कहै ।
    ३ आ० १२ ( य नहीं है ) ।
    यह छंद आ० ६ में १८३ तथा आ० १२ में १६६ है ।
    ४ आ० १२ बैठा है । ५ आ० १२ बीनवी ।
    ६. आ० १२ तठे पूरख्यो ।
    ७ आ० ६ एह ।
    ८. आ० ६ बेगि ये आणो वीसलो राउ ।
    यह छंद आ० ६ में १८४ तथा आ० १२ में १६७ है ।
    ९. आ० ६ इतनो सुणी, आ० १२ इतनु गुणी ।
    १०. आ० १२ लीय ।
    ११. आ० १२ राणी जी तो मुकडउ सुभाव ।
    १२. आ० १२ बोलाईयो ।
    १३. आ० १२ थारो । १४. आ० १२ मुझहि देपा ।
    यह छंद आ० ६ म १८५ तथा आ० १२ में १६८ है ।
Page 233Permalink
  • १२७ -
    भानमती बोलइ गुणि¹ राइ ।
    एता दिन² संभालीयउ³ काइ ॥
    इतमी हो आरति⁴ राज की⁵ ।
    किडतह आज पूछीया⁶ इ⁷॥
    भाव भलहूँ⁸ आणिकिज्यो ।
    खंडि खुटियउ⁹ हो¹⁰ सिगण्ड परिहार ॥१८५॥
    तब हसि हरि राजा आलिंगण देहि ।
    भानमती मुख¹¹ कहठ सुखह¹² ॥
    राजमती विधि मोप्प्यउ¹³ ।
    खोरी दे यभण दीयउ पदारि ॥
    १. आ० १२ गुणी जी ।
    २. आ० १२ इवना दिवस ।
    ३. आ० १२ न साभरि ।
    ४. आ० १२ इतनी आरति ।
    ५. आ० १२ राजा क्यु करी ।
    ६ + ७ आ० ६ पूछीया कीधीय सार ४
    ८. आ० १२ भावि मैले ।
    ९. आ० १२ खुप्पी छै ।
    १०. आ० (में नहीं है) ।
    यह छंद आ० ६ में १८६ तथा आ० १२ में १६६ है ।
    लेकिन इसमें चौथी और पाँचवीं पंक्तियाँ इस प्रकार हैं :—
    ४. आज किड पूछियड किउ फरोसार ।
    ५. भाव भलेते मानिज्यो ।
    आ० १२ में पंक्ति है :—"किभ पूछीयो ये इव कीधीय सार ॥"
    ११. आ० १२ सुभत्तु ।
    १२. आ० १२ कहोएसु ।
    १३. आ० १२ मोकल्यो ।
Page 234Permalink

~ १६८ ~
चार चरण उलग हुया।
था$^१$ परि आव्या ही$^२$ पीथल राठ$^३$ ॥१८५॥
सब आपयड$^४$ थभग लीपट बोझाइ।
भानमती राखी लियठ वधाइ ॥
सरस बचन धण पोखीया।
सब पडियट्ट$^५$ बात कही समझाइ ॥
भाट सारंग को चउरी चड्यउ$^६$।
उतउ उलगायउ देउरो घरह चंदाइ ॥१८६॥
पहिम पटकि मेपडा पढदार।
आंगण भाट करइ जह कार$^७$ ॥
भट भाटिक दीसइ घणा।
उमिरह$^८$ औवोहन दीसइ दरबारि ॥
भीतरि जाइ सुणानीयउ$^९$।
थारी बहिनडी$^{१०}$ कोकहू$^{११}$ राजदुवारि ॥१८७॥
१ आ० ६ था।
२ आ० ६ आयो, आ० १२ आव्या थी।
३ आ० १२ राइ।
यह छंद आ० ६ में १८७ तथा आ० १२ में १७० है।
४. आ० १२ आये।
५. आ० १२ पडियै।
६. आ० १२ चोरी चड्यो।
यह छंद आ० ६ में १८८ तथा आ० १२ में १७१ है।
लेकिन आ० १२ में अंतिम पंक्ति है -
"उलगाणो देल्यो घरा पठाइ।"
७ आ० १२ जयकार। ८ आ० १२ (में नहीं है)।
९ आ० १२ सुणाईयो। १० आ० १२ बहिन।
११ आ० ६ कोक्यो, आ० १२ तू कोकियो।
यह छंद आ० ६ में १८६ तथा आ० १२ में १७२ है।