Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

बीसलदेव रासो (नरपति नाल्ह - अजमेर के चौहान विग्रहराज चतुर्थ का ऐतिहासिक काव्य)

Bisaldev Raso of Narapati Nalha on Ajmer Chauhans

by नरपति नाल्ह

Report a copyright issue

DevanagariHindipublished315 pages

About this granth

Bisaldev Raso (बीसलदेव रासो) is a poem by Narapati Nalha and one of the much-discussed early works of Hindi and old Rajasthani literature. Its hero is the Chauhan king Bisaldev of Sambhar and Ajmer, usually identified with a Vigraharaja; both its date and its linguistic affiliation have been debated by scholars.

It is a poem of separation more than of war. Bisaldev marries Rajmati, daughter of King Bhoja of Malwa; stung by a remark of hers, he leaves for Orissa, and for twelve years Rajmati sends him messages in her longing until he returns and they are reunited. Her laments, arranged through the months of the year, are its most remembered passages.

This scan is of the critical edition by Dr. Tarak Nath Agrawal. His foreword explains that although Satyajivan Varma's edition already existed, Suniti Kumar Chatterji and Sukumar Sen asked him to prepare a new text from all available manuscripts and printed editions. A note of appreciation by Sukumar Sen, dated 7 May 1962, opens the book. It has 315 pages.

Page 171Permalink

५ - ६५ -
उधग जाय कौ परीय जगीस ।
राजा ब्राह्मण कौ^१ देह घई^२ सीधि ॥
दूणि विधि^३ राज मादे संचरे^४ ।
चट्ठा राजा सभा परधान^५ ॥
तिथि सु^६ मीठा बालिज्यो^७ ।
नाई साहूणी^८ दण्ड^९ मान ॥
पांदीय^१० सरिसठ मति^११ इसउ^१२ ।
तटह राह घोडा इसी भीतर गोठि ॥
तथा अ० १२ में ८४ है । लेकिन इस छंद तथा इस प्रति की छंद सख्या
६१ में निम्न अन्तर है —
पंक्ति ४. उतह पाणि उगादिया होरा की थाइ ।
" ५. मुझ दिण छिण तू जिन रहइ ।
" ६. वेगि मिलिस्या तुम्ह नइ आइ ।
आ० १२ में इस छंद की दूसरी पंक्ति नहीं है ।
आ० १२ में इस छंद की तीसरी पंक्ति के स्थान पर है—
"बोल्यो पलिस्था आपणी ।"
तथा अंतिम पंक्ति के स्थान पर है—
"वेगा अबिह्या तुरीय पलाथि ।"
१ आ० ६ नीति गति, अ० २ कुवरधन ।
२ अ० २ पेमउँ, आ० ६ धण दीयै ।
३ आ० ६ ईणि परि ।
४. अ० २ राज मादे पहिरहूँ, आ० ६ राजमाहे बेसझ्यो, आ० ६ राज
माहि गम करे ।
५ अ० २, आ० ६ राज चलायक अ० परधान ।
६+७. अ० २, आ० ६ इसासु विरोष नहुँ बोलिजइ ।
८. अ० २, आ० ६ नावी साहुणी, आ० ६ नाई साहुणी ।
९ अ० २ मुधराई, आ० ६ सुदधी, आ० ६ दोनु ।
१०. अ० २ दासी ।
११+१२ अ० २ मिय इसोउ, आ० ६ मति इसै ।

Page 172Permalink
  • ६६ -
    राम जनम घरि षोखियो ।
    काक गङ्गा घरु नीची दिट्टि ॥
    टहण आग्य णे घरीयं दुसार¹ ।
    राजनी² रीति³ जाणि⁴ पँटाणी⁵ धार ॥
    मुरुप लोग न जाणही⁶ ।
    चोर जुवारी कह्⁷ छाछ⁸ ॥ 7
    तिण स्य⁹ हसी म¹⁰ वाखिण्यो ।
    राजा जी पूच्छै¹¹ भरम की बात ॥
    झूठी साची थे मत कहइजउ¹² ।
    मुहम्र झाझट थे देज्यो हाथ ॥

यह छंद ग्र० २ खण्ड २ में ५६, आ० ६ खण्ड २ में ५७, आ० ६
में ६३ है । किंतु आ० ६ में ८, ६, १० इस प्रकार हैं :—
८ सुणि रावल तु हज किया जाय ।
६ राज मांहि नातोभिगण करो ।
१० राजा तेड़ी चोपड़ी देयि ।
१ अ० २ तोसार ।
२+३ आ० ६ राजा की नीति, आ० १२ राजनीतिरीति ।
४ अ० २, आ० ६ जिसी, आ० ६ जाणो, आ० १२ छै ।
५ आ० ६ पेदाकी, आ० १२ पांटानी ।
६ आ० ६ न जायइ सार ।
७ आ० ६ अझर, आ० १२ अउर ।
८ आ० १२ कलाल ।
६ अ० २ ईशाण, आ० ६ णाण, आ० ६ तिआस्यू, आ० १२ मु ।
१० आ० १२ इसीय न ।
११ आ० १२ पूछेछै ।
१२ आ० १२ कहो ।
यह छंद ग्र० २ खण्ड २ में ६०, आ० ६ खण्ड २ में ५८,
आ० ६ में ६४ तथा आ० १२ में ८५ है । इस छंद की अंतिम दो

Page 173Permalink
  • ६७ -
    कान नयदा पग दूरि हा।
    श्यामी सांचह रवि गति सांधीप घात ॥
    छलकती फाड़ि¹ बांधी जम दोठ।
    सुद्धि किरमाणीय दीन्दढढह याठ ॥
    सेज² समदीयउ³ सोरठी।
    चेटी⁴ करी⁵ दाविम किना सियगार ॥
    आयुध ले हयपरि चढ्या।
    सपीउ⁶ उछगाण⁷ चाल्य द्वार ॥
    तठइ⁸ तुरीय पछाथीया अंगणह⁹ बाथि।
    रमरि¹⁰ भवानीथ पडियउ¹¹ बेकाण ॥
    पंक्तियां श्र० २ तथा श्र० ६ में नहीं है। तथा आ० १२ में अंतिम
    दो पंक्तियां हैं—
    "कान" नैडा पग दूरही।
    स्वामी थावर विगति सांचीय बात।
    १. श्र० ६ फढि, आ० १२ फढि।
    २. श्र० ६ से।
    ३. श्र० ६ समदीया, आ० १२ समादियो।
    ४+५. श्र० ६ चटी, श्र० ६ परी, आ० १२ फारी।
    ६ श्र० ६ सपी, आ० १२ सपी।
    ७. श्र० ६ उछ्राग, आ० १२ उछगायउ।
    यह छंद जिस प्रकार श्र० २ में ८६ का दूसरा हिस्सा है उसी प्रकार
    आ० ६ में भी यह ६४ का दूसरा हिस्सा है। तथा आ० १२ में भी ८५
    का दूसरा हिस्सा है।
    इस छंद की दूसरी पंक्ति आ० १२ में है—
    'तुधकिर माणण्दीशे छे गाठ।'
    ८ श्र० १२ तठे। ९. श्र० १२ आगण।
    १०. आ० १२ समरि। ११. श्र० ६ चढ्यो।
Page 174Permalink
  • ६८ -
    दहीय¹ चंदायह गोरडी ।
    सब हुंमि पीठठ² वे दीन्ही³ चंद ।
    रायण मनमादे परहसी⁴ ॥
    वेग⁵ धाणिओ धण षां⁶ गइ ।
    तुरीय पझाणीया वीसल्ल राउ ।
    गोरडी दीन्धीय छाणीय षाड⁷॥
    धापडीया जल ना रहइ⁸ ।
    जाणि करि⁹ सरवर फुटी जुह¹⁰ पाणि¹¹ ॥
    दूसण छापट¹² पाछला¹³ ।
    झूरतीय¹⁴ छोड़ीय संभरि¹⁵ बाल ॥
    १. आ० १२ दही ।
    २. आ० १२ पीडौ ।
    ३. आ० १२ दीन्होप ।
    ४. आ० १२ मनमादी रे इसी ।
    ५. आ० ६ बेगा, आ० १२ वेगा ।
    ६. आ० ६ घणघेरे ।
    यह छंद आ० ६ में ६५ और आ० १० में ८६ है ।
    ७. आ० ६ धाद ।
    ८. आ० १२ रहे ।
    ९. आ० १२ कि ।
    १०+११. आ० फुटीय पाक्ति ।
    १२. आ० १२ दूसरलीयौ ।
    १३. आ० ६ बाल हे, आ० १२ बालछउ ।
    १४. आ० ६ झूरती, आ० १२ झूरती ।
    १५. आ० १२ सामर ।
    यह छंद आ० ६ में ६६ तथा आ० १२ में ८७ है ।
Page 175Permalink
  • ६६ -
    चलउ उलगाणेठ¹ सटण वुछाय² ।
    साधण प्रोय बडलायण जाइ ॥
    रदि न सकइ³ पगाला मरइ ।
    हुदै दाहियो भैवो_ सउश सुचंग ॥
    पठझात्रा⁴ पख पगालाग⁵ ।
    स्वासि गह⁶ आइ नई⁷ कुसज घटाइ⁸ ॥
    गुह कह घर_ राजा दाइयउ ।
    तुरीम ढकाइयठ सँमरि राय⁹ ॥
    राजा जी छावह¹⁰ छह चावल्ल¹¹ पाल ।
    डावी देढपा दाहियो¹² माल¹³ ॥
    दावी महासती पचउ करइ¹⁴ ।
    रामा¹⁵ राजा¹⁶ सीह सीपाल ॥
    १. आ० ६ चाल्यौ उलगाणो, आ० १२ चाल्यउ उलगाणठ ।
    २. आ० १२ सउ बुलाइ ।
    ३. आ० १२ सकै ।
    ४. आ० १२ बोलायो ।
    ५. आ० १२ पाये लागि ।
    ६. आ० १२ नै ।
    ७. आ० १२ (में नहीं है) ।
    ८. आ० ६ पठाइ, आ० १२ पणपाठवइ ।
    ९. आ० १२ राउ ।
    यह छंद आ० ६ में ६७, आ० १२ में ८८ है।
    इस छंद की ७वीं पंक्ति आ० १२ में है:—"गुहिकि राजा दाहिमो" ।
    १०. आ० ६ लापइ, आ० १२ हाथश ।
    ११. आ० २ पीलाहो, आ० ६ पांविश, आ० ६ पागल, आ० १२ चाविक्ष ।
    १२. अ० २ जोमणी, आ० १२ दाहिणी ।
    १३. आ० १२ चीझ ।
    १४. अ० २ पैररइ, आ० १२ फुरै ।
    १५+१६. अ० २ धणा सास ।

३. तृतीय खण्ड: बीसलदेव का अजमेर प्रत्यागमन व पुनर्मिलन

Page 176Permalink
  • ७० -
    थामहूँ¹ गगन शखीगा।
    तब² नृपीय डकाईयउ³ संभर याज⁴ ॥
    चालउ⁵ ढतगालउ उठाकीय⁶ चाल।
    चाडउ थिरहूँ⁷ तिहा पाछउ नाग ॥
    वासिग देव दया परिद्ध।
    दुध पपाखियी धारा पाग ॥
    दूध कटोरह पायस्यौ।
    भगति करेथ्याँ धारी दुइकर जोदि ॥
    सोनावता फी पावडी।
    उछग जावा म्हाकउ नाह न होइ ॥
    तडतड⁸ मुखि दैगोरडा⁹ बोलइ¹⁰ वासिगनाथ¹¹।
    सडण न मानहूँ¹² गोरी¹³ थारड¹⁴ नाथ¹⁵ ॥
    १. आ० ६ शवीरे, आ० १२ यामै।
    २. आ० १२ तठे।
    ३. आ० ६ धुंदायि, आ० १२ डकाईयो।
    ४. आ० १२ मरि राउ।
    छंद अ० २ खंड २ में ८१, आ० ६ खंड २ में ७४, आ० ६ में
    ६८ तथा आ० १२ में ८६ है।
    ५ आ० ६ चाल्यो। ६ आ० ६ कुताखी।
    ७. आ० ६ आयो।
    यह छंद आ० ६ में ६६।
    ८. आ० १२ (में नहीं है)। ९. आ० १२ गोरी।
    १०. आ० १२ बोली। ११. आ० १२ राउ।
    १२. आ० १२ माने।
    १३. आ० ६ भोली, आ० १२ (में नहीं है)।
    १४. आ० ६ थारो, आ० १२ थारौ।
    १५. आ० १२ नाह।
Page 177Permalink

An exact line-by-line transcription of the provided page:

– ७१ –
वचन विरोधी¹ नीसरइ² ।
तितइ उकाहियउ आहूहोताइ ॥
उव तउ³ राषा⁴ न रहइ किमइ⁵ ।
ये तउ गोरडि रहउ समझा मन माहि ॥
धाइ⁶ दमोदर म्रीय समझाय⁷ ।
ग्रह पीडउ उलग जाइ ॥
विण दोषइ ग्रह पीडीय ।
ठव्य नहू चारमड थावर चारमड राह ॥
उभीय मेल्हनइ चाजी ।
रोवती छोडि घण घालीयउ नाद ॥
१-+२ आ० १२ विरोघो नीहरै ।
३ आ० १२ ( में नहीं है ) ।
४ आ० १२ राध्यो ।
५. अ० १२ काही, कउ नार हे ।
यह छंद आ० ६ में ११, आ० १२ में ६० है ।
इस छंद की अंतिम पंक्ति आ० १२ में है—
‘ते तो रहि हे गोरडी समझि मन माहि ।’
६ अ० २, आ० ६ शावि ।
७ अ० २, सद्सिनुपाठ, आ० ६ मैठो छइ पाठ ।
यह छंद अ० २ खड २ में २६, आ० ६ खड २ में २६, आ० ६
में १०१ है । लेकिन अ० २ और आ० ६ में, २ से ६ तक की पंक्तियां
इस प्रकार हैं:--
२ पहिन यौरा म्हाण पीड की मात ।
३. परी हो अपंग्यउ ( आ० ६ पीपाण ) उपरइ ।
४ आठमउ ठाँव रवि ( आ० ६ थावर ) पारमड राह ।
५ अहगण ( आ० ६ अहिगण ) अनिहि ( आ० ६ तिही ) मुरा ।
६ सिर घुणि गोरी मेल्हा राह ।

Page 178Permalink
  • ७२ -
    रोवती बाउरी पालीयउ¹ नाह ।
    शूमह मन्दिर दीमदीय² षाइ ॥
    गायल कुरडीय³ भौर ज्युं ।
    तबह गाय गयी⁵ मिलि घट्टीयह याइ⁴ ॥
    जाहि⁶ निसन्तान जेटवर⁷ गाय⁸ । ?
    बोलड नाहगेय परिजाह ॥
    सपीय⁹ सदेकीय¹⁰ रही समझाप ।
    निगुणौ दे गुण होइ सठ¹¹ नाह¹² कह¹³ नाह ॥
    १. आ० ६ चालिठ ।
    २. अ० २ मेइदेल्हर, आ० दाये जई, आ० १२ दीघीय ।
    ३. आ० ६ कूरइ, आ० ६ कुरली, आ० १२ कुरले ।
    ४. अ० २ पाँच पडोससा, आ० ६ पाडि पाटोएस, आ० १२ में "तबह"
    नहीं है।
    ५. आ० ६ देखवा आय ।
    ६. अ० २ ओ, आ० १२ जिहि ।
    ७+८. अ० २, आ० ६ करि गयो, आ० १२ क्युँ तण्डइ गयी ।
    यह छंद अ० २ खंड ३ में १, आ० ६ खंड ३ में २, आ० ६ में
    १०२ आ० १२ में ६१ है ।
    लेकिन अ० २ तथा आ० ६ में १ली पंक्ति है—
    "पीय बोलायै धन रोवती आइ ।"
    फिर आ० ६ में ५ वीं और ६ ठी पंक्तियाँ हैं—
    "सोयन छी नै करि गयो ।
    असी रतिनाडै माणस जाय ॥"
    ' एवं अ० २ में ६ठी पंक्ति है—
    "दिवस नइ रात भौ चितांता जाइ ।
    तथा आ० १२ में ६ठी पंक्ति है—भीलो नाह हुइ सुझणि परिज आइ ।
    ६. अ० २, आ० पंच ।
    १०. अ० २, आ० ६ सखीमिलि ।
    ११+१२. अ० २ तउमीय, आ० वोपीउ ।
    १३. आ० ६ किम ।
Page 179Permalink
  • ७३ -
    फूल पगर जिउ गाहि गाहू ।
    चपीया तेजीड$^१$ तुरीय जिम उससाइ$^२$ ॥
    मृग घरसा गोरी मोहिअइ ।
    भोली भणअ पाधीयउ नाह$^३$ क$^४$ जाइ ॥
    सुणउ सहेलीय म्हारिय बात ।
    कचूउ$^५$ पेखि दियाण$^६$ गात ॥
    त्रिय चरित्र$^७$ मह लप$^८$ कीया ।
    म्हरिय राउ न जाणए घात$^९$ ॥
    सउ घडउ परि$^१०$ भयसि पीछार$^११$ ।
    भिख दीठा मुनिवर$^१२$ बजइ$^१३$ ॥

१ आ० ६ रीजीउ ।
२ आ० ६ वेकाण ।
३ आ० ६ प्रिय ।
४. आ० किम, आ० २ कु ।
यह छंद आ० २ खड २ में १६, आ० ६ खण्ड २ में १८, आ० ६
में १०३, किन्तु आ० २ में ४, ५ पंक्तियां छूटी हुई हैं, तथा आ० ६ में
४ थी पंक्ति छूटी हुई है।
५ अ० २, आ० ६ चोली, आ० १२ काचूउ ।
६. आ० १२ दिपाडीयो ।
७. अ० २, आ० ६, लालचरित्र, आ० १२ त्रिया चरित ।
८ अ० २, आ० ६ आगइ, आ० १२ येइ लपी ।
९. आ० ६ प्रकार ।
१० आ० ६ पियि ।
११. आ० ६ थीडार ।
१२ आ० ६ मुनि ।
१३. आ० ६ विरचे ।

Page 180Permalink
  • ७४ -
    गँ तठ¹ उहर² पोखिण्ड फेरियउ नाहु³ ।
    तिणि युत्तबनद्र सरी पण दुछी ॥
    दाछीयठ⁴ पामउ⁵ थूकठ⁶ शड ॥
    आगद्द⁷ प्रिय की वहूरणि⁸ मदीय पनास⁹ ।
    तत्र सायपण¹⁰ धरि मण्डइ¹¹ शाम ॥
    १. आ० १२ तइतउ ।
    २. आ० १२ अररकर ।
    ३. आ० १२ राउ ।
    ४. आ० १२ ढालीयौ ।
    ५. आ० १२ पासी ।
    ६. आ० १२ थूँचूकी ।
    यह छन्द अ० २ खण्ड में २०, आ० ६ खण्ड २ में १६, आ० ६
    में १०४, आ० १२ में ६२ है ।
    लेकिन अ० २ और आ० ६ में पंक्तियों का क्रम इस भाँति है—
    १ पंक्ति-इस छंद की ५वीं पंक्ति ।
    २ पंक्ति-अछीय चरित्र नवि लहहे विचार (उलपइ गँवार अ० २) ।
    ३ पंक्ति-इस छन्द की ३री पंक्ति ।
    ४ पंक्ति-इस छन्द की २री पंक्ति ।
    ५ पंक्ति-तउ (तोहि आ० ६) यती नो म्हारो बाल हो ।
    ६ पंक्ति-निहचै करि मोझगे चालणहार ।
    आ० १२ में ४थी और पाँचवीं पंक्ति है—
    ४. मूरप राव न आणै सार ।
    ५. राव बडो पणि भइसि फोदार ।
    ७. आ० १२ आगे ।
    ८. आ० ६ बरयणि, आ० १२ कू वैरणि ।
    ९. आ० १२ निवास ।
    १०. आ० १२ सापण ("तत्र" नहीं है) ।
    ११. आ० १२ माहि मांडीप ।
Page 181Permalink
  • ७५ -
    चालिअ षडीय नइ उतरूया ।
    इध तउ^१ वरिसि^२ सुहावा मेह^३ ॥
    नदीय बढ़इ^४ मीय बाहुबइ ।
    दूध पाणी जिमि बधइ सनेह^५ ॥
    राजा छाढ्या^६ गोरी^७ जेसलभेर ।
    छाड्या^८ तोटा^९ गढ़ अजमेर ॥
    छाड्या शुकषि चाखिला ।
    छाड्या^१० राखा का^११ रिखवास ॥
    पाल्ह्यो^१२ पजन्नात्री^१३ बाहुब्याउ^१४ ।
    गोरी राव गड उतरि बनास ॥
    १+२. आ० ६ इवतो वरिसि, आ० १२ दिगै दूसो बरस ।
    ३. आ० १२ हो मेह ।
    ४. आ० १२ बढ़ै ।
    ५. आ० प्युवधै स्नेह ।
    यह छंद आ० ६ में १०५, आ० १२ में ६३ है ।
    ६. अ० २ छोड़इछइ, आ० ६ छोड़िया, आ० १२ छाड्यो ।
    ७. आ० ६ मली, अ० २ तोडइ नइ, आ० ६ टोडी नै, आ० १२ मोली ।
    ८. अ० १ आ० ६ मेल्ही ।
    ९. आ० ६ तोडा ।
    १०. अ० २ छाडया, आ० ६ छोड़िया, आ० १२ छाड्या ।
    ११. अ० २ आ० ६ सह भरि, आ० १२ राणीका ।
    १२+१३. अ० २ एक चलाये, आ० ६ एकावलान, आ० १२ पाल्ह्यो
    योजनात्री ।
    १४ आ० १२ पाहुट्ठ्यो ।
    यह छंद अ० २ खड २ में ७६, आ० ६ खड २ में ७३, आ० ९ में
    १०७।१, आ० १२ में ६४ है ।
    इस छंद की अन्तिम पंक्ति आ० १२ में इस प्रकार है :-
    “गोरी राव ऊतसिरि गया नदीय निसत्रास ।”
Page 182Permalink
  • ७६ -
    गोरी राव उतरि गयो नदोय घनास ।
    नासिका जीव¹ न² हीयदल्लह³ सांस ॥
    भूयं भूती⁴ हुई भुम⁵ पही ।
    उवा सउ⁶ नीर न पीवइ⁷ न सँभरइ⁸ चीर ॥
    बादल घायउ⁹ घट्ट¹⁰ जु¹¹ ।
    उघरठ गात उगाढा नद्द¹² विच्छ सरीर ॥
    सात¹³ सदेणीय यहठी¹⁴ रुहु¹⁵ धाइ ।
    काढउ¹⁶ न पीवहु¹⁷ उपष नीपाइ ॥
    १ अ० २ नाडिनू, आ० ६ जीभ, आ० १२ नासिका जीव ।
    २+३. अ० २ हीयउ नै, आ० ६ नहीं ढालै, आ० १२ नहिगजै ।
    ४. आ० ६ सुइ, अ० २ भी, आ० १२ ससती ।
    ५. आ० १२ सुइ ।
    ६. आ० १२ उवा ।
    ७. आ० १२ पीवै ।
    ८. आ० १२ संभरै ।
    ६ आ० १२ छायो ।
    १० आ० १२ बुद।
    ११ आ० १२ क्यु ।
    १२. आ० १२ उछिरै गत्र उघाणे नै ।
    यह छन्द अ० २ खण्ट २ में ८०, आ० ६ में १०७ । २, आ०
    १२ में ६५ है ।
    लेकिन अ० २ में ३, ४, ५, ६ पाक्तयाँ इस प्रकार हैं •—
    ३. भन भीभूती भुइ पगी ।
    ४ चीर समाल्या न पीवई नीर ।
    ५ छायो हायह्यह दरखी हथी ।
    ६. आको गात्र उघाडि०श श्रोवनपूर ।
    १३. अ० २, आ० ६ पञ्च ।
    १४+१५. अ० २ मिली यहठा, आ० ६ पैठीय, आ० १२ बैठी ये ।
    १६. अ० २ कड़राउ, आ० १२ काढ्या ।
    १७. अ० २ पीवो, आ० १२ पीवै यवि ।
Page 183Permalink

दात$^१$ सूकट$^२$ पड्या$^३$ दावडी ।
भोली$^४$ तो$^५$ थी$^६$ भली <u>दवदती</u> हे नारि ॥
सोइ$^७$ नल$^८$ राड$^९$ छोड़ी गयो$^{१०}$ ।
पुरष सउ$^{११}$ नीच$^{१२}$ नहीं संसारि$^{१३}$ ॥
धे भली सराहा <u>द.दन्ती</u> हे नारि ।
बारह बरस नल कीन सभजइ$^{१४}$ ॥
जे चित आयइ सामरि धखो ।
जायाउ जे अपदछु$^{१५}$ करउ$^{१६}$ ॥
राउराउ घरणी$^{१७}$ माथा छइ नइ$^{१८}$ विडार ॥


१+२+३ अ० २ दात कए वैद्यो अ० ६ दर सकट आँध्या, आ०
१२ दत सूकट पड्या ।
४ अ० २, आ० ६ ( में नहीं है ), आ० १२ ( में नहीं है ) ।
५+६. अ० २ तो थी भली हुती, आ० १२ तो थी ।
७+८ अ० २ नल, आ० ६ जो नल ।
९ आ० ६ मेल्ही, आ० १२ राय ।
१० अ० २ मेल्हे गयो आ० ६ बन गयो ।
११ आ० ६ इसो, आ० १२ समो ।
१२ अ० २ निगुण, आ० ६ नगुण, आ० १२ ( में नहीं है ) ।
१३. आ० १२ कठिन ससार ।
यह छंद अ० २ खण्ड ३ में २, आ० ६ खड में ३ में ३, आ० ६
में १०८, आ० १२ में ६६ है ।
लेकिन आ० ६ में २री पक्ति है — आन न पावि नैतरि नाह ।
१४ आ० ६ समाल ।
१५+१६ आ० ६ आपदच करू ।
१७ आ० ६ घरतीय ।
१८ आ० ६ से ।
यह छंद आ० ६ में १०९ है ।
लेकिन आ० ६ में छूटी हुई ४था पक्ति भी है—
दिय, इटले दुप न सह्योनार ।

Page 184Permalink
  • ७८ -
    वया राउ$^१$ सूनह$^२$ मंदिरि बहठीय थाइ ।
    जोवता गडवि$^३$ चढी गुरछाइ ॥
    नाह मर्दी$^४$ देपउ$^५$ चहुदिसि$^७$ ।
    धानह$^८$ घिरढ संतावड् कोछह$^९$ अंत ॥
    जोयन गाजह जण इसइ ।
    ठवापठ$^{१०}$ मंइण$^{११}$ को विधि घोषह$^{१२}$ मुदि$^{१३}$ कंति॥
    हिवद्द$^{१४}$ राजा पहुचउ उडीसइ$^{१५}$ जगनाथ ।
    असीअ सहस$^{१७}$ घटराहोया सीष$^{१८}$ ॥
    १. आ० १२ तौ ।
    २. आ० १२ सूनै ।
    ३. आ० १२ गेडी छै ।
    ४. आ० १२ गोकि ।
    ५+६. आ० ६ न देखठ, आ० १२ न देषइ ।
    ७. आ० ६ चिहुँ दिसइ, आ० १२ चिहुँ दिये ।
    ८. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
    ९. आ० १२ कोश है ।
    १०. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
    ११. आ० १२ मयण ।
    १२. आ० घोलै ।
    १३. आ० १२ मुँह ।
    यह छंद आ० ६ में ११०, आ० १२ में ६७ है ।
    १४. आ० १२ दिवै ।
    १५ आ० ६ उड्डीसइ, आ० १२ उड्डीसी ।
    १६. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
    १७. आ० १२ हूँअसी, सयस ।
    १८. आ० ६ राउकै साधि, आ० १२ सीष ।
Page 185Permalink
  • ७६.-
    जाइ धसावउ¹ गोद्दरह² ।
    मह³ फूटी अरु घूरया रंणीसाण ॥
    रावल गुन⁴ इम संचरह⁵ ।
    तब मन हरप्यउ वीसल चहुवाण ॥
    राजाजी भेटीउ राज प्रधान⁶ ।
    तुम्ह दिवि रावड⁷ हुणउ⁸ जी मान ॥
    आधीय⁹ चादरि¹⁰ बहस्या¹¹ ।
    सदस सोनीया¹² उपरि पान¹³ ॥
    म्हाँथी राउ¹⁴ अठरु¹⁵ चढायात¹⁶ ।
    कहइ¹⁷ उदोरा का परधान ॥
    १. आ० १२ वस्याउ बहगो ।
    २. आ० १२ इथरह ।
    ३. अ० १२ पण ।
    ४. आ० १२ गुनि ।
    ५. आ० १२ सचरे ।
    यह छंद आ० ६ में १११ आ० १२ में ६८ है।
    ६. आ० परपाण ।
    ७. आ० ६ तुम्हरि दिवारी, आ १२ तुम्हरि दिवाखुजी ।
    ८. आ० १२ दुणी ।
    ९. आ० १२ आधी ।
    १०. आ० १२ चामरि ।
    ११. आ० १२ बेसणे ।
    १२. आ० १२ सीनइया ।
    १३. आ० १२ मान ।
    १४. आ० १२ तुठो ।
    १५. आ० १२ आचर ।
    १६. आ० १२ चढाय ।
    १७. आ० १२ तडक है ।
    यह छंद आ० ६ में १०२, आ० १२ में ६६ है ।
Page 186Permalink
  • ८० -
    मन्त्र¹ बहुरागर बहु विधि जाय ।
    त्रिखि रिझाव्यो राव चतुराण ॥
    धाव नृपति सवे² पीछवी³ ।
    डखि तउ राणी भानमती नह कीन्हा बहुसारि ॥
    राणी की सामखउ⁴ बीनती ।
    उतरउ⁵ मोटउ छत्री बुझइ सिरदार ॥
    उल्लग थापउ छइ आपली ।
    उव तउ राणी राजमती भरतार ॥
    जाहि हो मन्त्री थार न लाड⁶ ।
    बेगि बोखावउ⁷ बीसल राउ ॥
    मान महत देई⁸ कोकिज्यो⁹ ।
    मन्त्री आवसूं आ नाहि झांप ग ॥
    करम करापति थापखइ ।
    घासु दीहाडउ¹⁰ सहीय सुरंग¹¹ ॥
    १. आ० १२ मंत्री ।
    २. आ० १२ सवि । ३. आ० १२ पिछवी ।
    ४. आ० १२ सामलो ।
    ५. आ० १२ ( में नहीं है ) ।
    यह छंद आ० ६ मे ११३, आ० १२ में १०० है ।
    इस छंद की अन्तिम पंक्ति आ० १२ में है :--
    “राजमती राखी तणी भतार ।”
    ६. आ० १२ लाष्ट ।
    ७. आ० १२ बुलायौ ।
    ८. आ० १२ दे ।
    ९. आ० १२ लाविज्यो ।
    १०. आ० १२ दिहाडो ।
    ११. आ० १२ सुरंग ।
    यह छंद आ० ६ में ११४, आ० १२ में १०१ है ।
Page 187Permalink
  • ८१ -
    साशीय , मंत्री जिहा छह राय ।
    देग पधारउ करउ¹ पसाव ॥
    राणी बुलावइ थानइ रायजी ।
    तब इसि चडीयउ राय चउआण² ॥
    साधि चउरासीया साझता³ ।
    सहस किरण जाणे उगीयउ⁴ भाण ॥
    भानमती दुवारिइ⁵ आयोउ⁶ राइ⁷ ।
    राणीजी⁸ मन माहे कीयउ सुभाइ⁹ ॥
    रतन कंचण दीयउ बइसणउ१० ।
    तठइ राजा वीसल करइ छह११ जुहार ॥
    राणी आसीस दइ राय जी१२ ।
    तउ चिरंओविजे सं परिवारि ॥
    १. आ० ६ करीय, आ० १२ जाकरै ।
    २. आ० ६ तब इसि हयवर चढयउ चहुआण आ० १२ तब इसी नै
    हयवर चढ्यो चौहाण ।
    ३. आ० १२ साधता ।
    ४. आ० ६ उग्ग्यो, आ० १२ उगीयौ ।
    यह छंद आ० ६ में ११५, आ० १२ में १०२ है । इस छंद की
    पहिली पंक्ति आ० १२ में है—"आवियो मनी प जिहा अच्छे राय ।"
    ५. आ० १२ दुवारै ।
    ६. आ० १२ आयीयौ ।
    ७ आ० १२ राउ ।
    ८ आ० १२ राणी ।
    ६. आ० १२ कियो सुभाउ ।
    १०. आ० १२ बैसणै ।
    ११. आ० १२ करै ।
    १२. आ० १२ घी राउजी ।
    यह छंद आ० ६ में ११६, आ० १२ में १०३ है । इस छंद की
    अन्तिम पंक्ति आ० १२ में है:—"ते चिरंजीवे हौ स्यउ परिवार ।"
Page 188Permalink
  • ८२ -
    तठइ राणी आँ पूषइ¹ गुण की बात ।
    विणु विधि भाषीया कोस सद्द मान ॥
    साविधि इमसु ये कहठ² ।
    म्हावित छह उलंग की धाउ³ ।
    चामरी करियां राउ की⁴
    दृथि⁵ परि मोलह⁶ वीसल राउ ॥
    धाउ मति बात⁷ कहउ मत राइ ।
    उलंग कउ मिसि⁸ कहउ था९ काइ ॥
    साचउ कहउ म्हासुं तुम्है¹⁰ ।
    थांकइ नृपधणी सांवरि उमहइ देव ॥
    राज या निक थजमेर मांहि¹¹ ।
    राजा सो किउ करइ पराइय सेव ॥
    १. आ० ६ तठे राणी यूझइ छह, आ० १२ सठै राणीजी यूझै ।
    २. आ० १२ साविधि ये इमसु कहौ ।
    ३. आ० १२ ताव ।
    ४. आ० १२ रावली
    ५. आ० ६ दूख
    ६. आ० ६ मोलियउ, आ० १२ बोलै ।
    यह छन्द आ० ६ में ११७ आ० १२ में १०४ है ।
    ७. आ० ६ तुम्हि बात, आ० १२ था तुम्हैं बात ।
    ८. आ० ६ डलग मिसि करो, आ० १२ उलिग फउ मिस ।
    ९. आ० ६ ये कहउ कांह, आ० १२ ये करौ ।
    १०. आ० १२ साँच कहौ इमसु तुम्हे ।
    ११. आ० ६ राजा थाको बैठणो गढ़ अजमेर, आ० १२ राज यानिक
    अजमेर महूँ ।
    यह छंद आ० ६ में ११८, आ० १२ में १०५ है । इस छंद की
    अंतिम पंक्ति आ० १२ में है:—"सो किम करै पराई सेव ।"
Page 189Permalink
  • ८१ -
    अम्ह घरे एक दुइ राजकुमार¹ ।
    तिणि अवकर बोलीयउ² अविचार ॥
    तिणि यहा करि ना गिया³ ।
    उंणि वीसराइयउ⁴ सांगर⁵ देस ॥
    एतअड बचन राणो सुणउ जाम ।
    मंत्री पहरावर पूछियउ ताम ॥
    बात कही हीआ⁶ तणी⁷ ।
    रहे सउ भाइय करिया वीसघराठ ॥
    छांतउ पूरयो राउ थी⁸ ।
    राउ तुम्हि⁹ मित्र¹⁰ करउ पभाउ ॥
    तुभी ठाडर¹¹ ना कडउ ।
    सउ म्हा मन हुउ उछाह¹² ॥
    १. आ० १२ इम घरिहै एक राजा कुमारि ।
    २. आ० ६ वोलचण्या ।
    ३. आ० ६ तिल अम्हे ओकर नविगण्या, आ० १२ तिणि अवकर
    म्हैं ना गिण्या ।
    ४. आ० १२ बिसरायो । ५. आ० १२ संभरठ ।
    यह छंद आ० ६ म ११६ आ० १२ में १०६ है । इस छंद की और
    दो पंक्तिया आ १२ में हैं —
    १. "सराहो तुभी सो गोरडी ।"
    २. "तिण म्हे डलग थीया परदेस ॥"
    ६+७ आ० ६ सर्वहीया, आ० १२ हीया तणी ।
    ८ आ० १२ छूनै पुग्ग्या ।
    ९. आ० ६ ये, आ० १२ व्हूँ तुम्हे ।
    १० आ० ६ मंत्री, आ० १२ मंति ।
    ११. आ० १२ बादर ।
    १२. आ० १२ अधिक उछाह ।
    यह छंद आ० ६ में १२०, आ० १२ में १०७ है ।
Page 190Permalink
  • ८४ -
    वर जोड़ी मंत्री कहई$^१$ 'वात ।
    वटीय आलोयणी$^२$ दीधीय मात ॥
    रछा खिंति मानी मुहँ$^३$ परौ ।
    मयलरी सांगरि फउ$^४$ रयवाल ॥
    राय भांईला$^५$ सारियउ$^६$ ।
    द्रिपद् तिलक देई पहिरायउ भूपाल ॥
    तहइ रांणां औ सग यौवणा रिसवाम ।
    तिलक संजोह नहू दीधउ जी आव ॥
    दीनउ सुरत्रा राष्ट्र थी ।
    राणी आई पीछउ राय घऊघ्राण ॥
    १. आ० १२ करै ।
    २. आ० १२ आलोचण ।
    ३. आ० १२ छे ।
    ४. आ० १२ फी ।
    ५. आ० १२ भाएला ।
    ६. आ० १२ सारियौ ।
    यह छंद आ० ६ में नहीं है । आ० १२ में १०८ है । इस छन्द की
    अंतिम पंक्ति आ० १० में है :
    “तिलक देनै पहिरायो भूपाल ।”
    यह छंद आ० ६ में नहीं है ।
    डा० माता प्रसाद जी गुप्त के मतानुसार यह छंद प्रक्षिप्त ज्ञात होता
    है क्योंकि वे कहते हैं कि “इस प्रकार बीसलदेव का सत्कार करने पर
    वह “उलगाना” मात्र न रह जाता और न पीछे ब्राह्मण के कहने पर
    उसकी अपरिचित के रूप में खोज की आवश्यकता पड़ती ।” दे०
    बीसलदेव रास परिशिष्ट पृ० २१६ ।