Skip to content
SarvaKosh
Back to the archive

भैषज्य रत्नावली (गोविन्ददास सेन - सान्वय भाषा टीका सहित)

Bhaishajya Ratnavali Hindi

by कविराज गोविन्ददास सेन (टीकाकार: वैद्य शंकरलाल)

Source: Bhaishajya Ratnavali with Hindi Translation by Vaidya Shankar Lal (1942) (origin)

Public domain in India · Report a copyright issue

DevanagariHindipublished1,416 pages

About this granth

The Bhaishajya Ratnavali (भैषज्य रत्नावली) of Kaviraj Govind Das Sen is an Ayurvedic treatise on therapeutics, widely used by practitioners as a trusted collection of formulations. As the introduction to this edition points out, it gathers tested preparations of both kinds: herbal ones such as decoctions, powders, linctuses, asavas and arishtas, and mineral and metallic preparations from rasashastra, so that physicians of every level can use it.

The work proceeds disease by disease. Under each condition it gives the relevant formulations, for example decoctions of the five roots and the ten roots for fever, linctuses such as kutajavaleha, medicated ghee and oils, and remedies for hiccup and other ailments, with quantities of ingredients and methods of preparation.

This edition gives the verses with a Hindi commentary in prose order, enlarged, revised and translated by the late Vaidya Shankarlal, described as the author and commentator of many books. It was printed by Khemraj Shrikrishnadas at the Shri Venkateshwar Steam Press, Bombay, in Samvat 2009 (1952). At 1416 pages it is a reference work for students and practitioners.

Page 52Permalink

२० भैशज्यरत्नावली । [ चिकित्सा-

आदि धानोंके द्वारा प्रस्तुत की हुई यवागू, भात और खीलें हितकर और ज्वरनाशक हैं। मूँग, मसूर, चना, कुलथी और मोठ आदिका यूष और परवल, बैंगन, मरसा-करेला, ककोडा, पित्तपापडा, गोजिया, कच्चीमूली और गिलोयके पत्ते आदिका शाक ज्वररोगीको देवे ॥ ४-८ ॥

ज्वरितो हितमश्नीयाद् यद्यप्यस्यारुचिर्भवेत् ।
अन्नकाले ह्यभुञ्जानः क्षीयते म्रियतेऽपिवा ॥ ९ ॥
सातत्यात् स्वादभावाद्वा पथ्यं द्वेष्यत्वमागतम् ।
कल्पनाविधिभिस्तैस्तैः प्रियत्वं गमयेत्पुनः ॥ १० ॥

ज्वररोगीको, भोजनमें अरुचि होनेपर भी हितकर पदार्थोंका भोजन करावे, कारण—जो रोगी नियमित समयमें हितकर भोजन नहीं करता, उसका शरीर क्रमशः क्षीण होजाता है अथवा मृत्यु होजाती है। यदि निरन्तर एक ही प्रकारके पदार्थोंके आहारसे वा पदार्थोंके स्वादु न होनेसे रोगीको भोजनमें अरुचि हो तो उसकी रुचि के अनुसार नानाप्रकारके पथ्योंकी कल्पना करके दे ॥ ९ ॥ १० ॥

ज्वरितं ज्वरमुक्तं वा दिनान्ते भोजयेल्लघु ।
श्लेष्मक्षये विवृद्धोष्मा बलवाननलस्तदा ॥ ११ ॥

ज्वर होनेपर अथवा ज्वरके उतरजानेपर सायंकालमें रोगीको हल्का भोजन देना चाहिये क्योंकि उस समय कफके क्षीण होनेसे अग्नि-दीपन और बलवती होती है ॥ ११ ॥

गुर्वभिष्यन्द्यकाले च ज्वरी नाद्यात्कथंचन ।
नहि तस्याहितं भुक्तमायुषे वा सुखाय वा ॥ १२ ॥

ज्वररोगी—भारी और अभिष्यन्दि ( शरीरके स्रोतोंको बन्द करनेवाले ) पदार्थों का अथवा असमयमें कदापि भोजन न करे। क्योंकि अहितकर पदार्थोंका भोजन करनेसे आयु और सुखका नाश होता है ॥ १२ ॥

लंघनं स्वेदनं कालो यवागूस्तिक्तको रसः ।
पाचनान्यविपक्वानां दोषाणां तरुणज्वरे ॥ १३ ॥

नवीन ज्वरमें—लंघन, स्वेदन ( शरीरको बफारा देकर पसीना निकालना ), काल ( आठ दिन ), यवागू ( मांड, पेया और विलेपी ) और तिक्त पदार्थोंका विरस ये सब अपक्वादि दोषोंको पचानेवाले हैं ॥ १३ ॥

Page 53Permalink

प्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । २१

ज्वरकी तीन अवस्था ।

आसप्तरात्रं तरुणं ज्वरमाहुर्मनीषिणः ।
मध्यं द्वादशरात्रं तु पुराणमत उत्तरम् ॥ १४ ॥

ज्वर तीन प्रकारका होता है । जैसे—तरुणज्वर, मध्यमज्वर और पुरातनज्वर । ज्वरोत्पत्तिसे लेकर सात दिनतक तरुणज्वर, आठवें दिनसे लेकर बारह दिनतक मध्यम ज्वर और १२ वें दिनसे लेकर आगेको जो ज्वर स्थायी रूपसे रहता है, उसको पुरातन ज्वर कहते हैं ॥ १४ ॥

जीर्णज्वरके लक्षण ।

त्रिसप्ताहव्यतीतस्तु ज्वरो यस्तनुतां गतः ।
प्लीहाग्निसार्दं कुरुते स जीर्णज्वर उच्यते ॥ १५ ॥

तीन सप्ताह (२१ दिन) बीतनेपर जब ज्वरका वेग कम होकर प्लीहा (तिल्ली) की वृद्धि और मन्दाग्नि होजाता है तब उसे जीर्णज्वर कहते हैं ॥ १५ ॥

ज्वररोगीको कषाय पिलानेका नियम ।

ज्वरितं षडहेऽतीते लघ्वन्नंप्रतिभोजितम् ।
पाचनं शमनीयं वा कषायं पाययेत्तु तम् ॥ १६ ॥
सप्ताहात्परतोऽस्तब्धे सामे स्यात्पाचनं ज्वरे ।
निरामे शमनं स्तब्धे सामे नौषधमाचरेत् ॥ १७ ॥

ज्वरके ६ दिन बीत जानेपर सातवें दिन रोगीको हलका भोजन (यवागू आदि) कराकर आठवें दिन पाचन व शमनरूप कषाय पान करावे । किन्तु सात दिनके पश्चात् यदि ‘लाला प्रसेकादि’ आमज्वरके लक्षण हों और मलमूत्रादिका विबन्ध न हो तो शरीरशुद्धिके लिये पाचन ओषधि सेवन करावे । और निराम अवस्थामें शमनकारक ओषधि प्रयोग करे । यदि रस आमावस्थामें हो और मल-मूत्रका विबन्ध हो सप्ताहके पश्चात् तो पाचन या शमन ओषधियोंका प्रयोग न करे ॥ १६ ॥ १७ ॥

आमज्वरके लक्षण ।

लालाप्रसेको हृल्लासहृदयाशुद्ध्यरोचकाः ।
न्द्रालस्यविपाकास्यवैरूप्यं गुरुगात्रता ॥ १८ ॥

Page 54Permalink

२२ भैषज्यरत्नावली । [ चिकित्सा-

क्षुन्नाशो बहुमूत्रत्वं स्तब्धता बलवान् ज्वरः ।
आमज्वरस्य लिङ्गानि न दद्यात्तत्र भेषजम् ॥ १९ ॥
भेषजं ह्यामदोषस्य भूयो ज्वलयति ज्वरम् ।
मृदौ ज्वरे लघौ देहे प्रचलेषु मलेषु च ।
पक्वं दोषं विजानीयाज्ज्वरे देयं तदौषधम् ॥ १२० ॥

मुखसे लारका गिरना, उबकाई आना, हृदयपर बोझसा मालूम होना, अरुचि, तंद्रा, आलस्य, भोजनका न पचना, मुखमें विरसता, शरीरमें भारीपन मालूम होना, भूख न लगना, मूत्रकी अधिकता, शरीरमें जडता और ज्वरकी प्रबलता ये सब आमज्वरके लक्षण हैं। इन लक्षणोंसे युक्त आमज्वरमें औषधिका प्रयोग नहीं करना चाहिये। कारण, आमज्वरमें आमरसका परिपाक न होनेपर औषधि प्रयोग करनेसे ज्वरका वेग और भी बढ़जाता है और आमदोषके पच जानेपर ज्वरकी कमी, शरीरमें लघुता, वात-पित्त और कफकी समता और मल-मूत्रादिकी प्रवृत्ति इन सब लक्षणोंके प्रकट होनेपर औषध देनी चाहिये ॥ १८-१२० ॥

कषायादि ओषधियोंके सेवनका निषेध।

पीताम्बुर्लङ्घितः क्षीणोऽजीर्णी भुक्तः पिपासितः ।
न पिबेदौषधं जन्तुः संशोधन मथेतरत् ॥ २१ ॥

जलपान करनेके पश्चात्, उपवासके अन्तमें, क्षीणावस्थामें, अजीर्ण रोगमें भोजन करनेके पश्चात् और प्यासके समय मनुष्यको संशोधन (वमन, विरेचन आदि) अथवा किसी प्रकारकी ओषधि सेवन नहीं करनी चाहिये ॥ २१ ॥

अभुक्त अवस्थामें औषधसेवनके गुण ।

वीर्याधिकं भवति भेषजमन्नहीनं
हन्यात्तदामयमसंशयमाशु चैव ।
तद्बालवृद्धयुवतीमृदुभिश्च पीतं
ग्लानिं परां नयति चाशु बलक्षयं च ॥ २२ ॥
शीघ्रं विपाकमुपयाति बलं न हिंस्या-
दन्नावृतं न च मुहुर्वदनान्निरेति ।

Page 55Permalink

प्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । २३


प्राग्भक्तसेवितमथौषधमेतदेव
दद्याच्च वृद्धशिशुभीरुवराङ्गनाभ्यः ॥ २३ ॥
औषधशेषे भुक्तं तथौषधं सशेषेऽन्ने ।
न करोति गदोपशमं प्रकोपयत्यन्यरोगांश्च ॥ २४ ॥

अन्नहीन (अर्थात् खालीपेट सेवन की हुई) औषध अधिक वीर्यवाली होती है वह रोगको शीघ्रही नष्ट करती है । किन्तु बालक, वृद्ध, स्त्री और कोमल प्रकृति-वाले मनुष्योंको बिना भोजन (अर्थात् खाली पेट) सेवन करनेसे उनके शरीरमें ग्लानि होती है और बलका क्षय होता है । इसलिये इन सबको भोजनसे कुछ समय पहले औषध सेवन करानी चाहिये । कारण, वह औषध आहारसे ढकजानेके कारण मुखसे बारबार नहीं निकलती, बलकी हानि भी नहीं करती और शीघ्र पचजाती है । औषधके न पचनेपर आहार करनेसे अथवा भोजनके बिना पचे औषध सेवन करनेसे औषध रोगको नष्ट नहीं करती, किन्तु अन्यान्य रोगोंको उत्पन्न करदेती है ॥ २३-२४ ॥

जीर्णाजीर्ण-औषधिके लक्षण ।

अनुलोमोऽनिलः स्वास्थ्यं क्षुत्तृष्णा सुमनस्कता ।
लघुत्वमिन्द्रियोद्गारशुद्धिर्जीर्णौषधाकृतिः ॥ २५ ॥
क्लमो दाहोऽङ्गसदनं भ्रमो मूर्च्छा शिरोरुजा ।
अरतिर्बलहानिश्च सावशेषौषधाकृतिः ॥ २६ ॥

औषधके उत्तमप्रकारसे परिपक्व होजानेपर ये लक्षण होते हैं—वायुकी अनुलो-मता (अर्थात् वायुका अपने मार्गमें स्वाभाविक रूपसे गमन करना) शरीरका स्वस्थ होना, क्षुधा और तृषाका लगना, मनमें प्रसन्नता इन्द्रियोंमें हल्कापन और डकारका शुद्ध आना । और औषधिके न पचनेपर शरीरमें ग्लानि, दाह, शिथि-लता, भ्रम, मूर्च्छा, शिरमें पीडा, मनमें खेद, अस्वस्थता और बलका क्षय होता है ॥ २५ ॥ २६ ॥

मात्राका निरूपण ।

मात्राया नास्त्यवस्थानं दोषमग्निं बलं वयः ।
व्याधिं द्रव्यं च कोष्ठं च वीक्ष्य मात्रां प्रयोजयेत् ॥ २७ ॥

Page 56Permalink

२४ भैषज्यरत्नावली । [ चिकित्सा-

ओषधिकी मात्राका कोई नियम स्थिर नहीं है। अतएव दोष (वात-पित्तकफ) जठराग्नि, बल, अवस्था, रोग, औषध (उष्णवीर्य, मध्यवीर्य, और मृदुवीर्य आदि) और कोष्ठ इन सब बातोंको उत्तमप्रकारसे विचारकर ओषधिकी मात्रा निर्धारित करनी चाहिये। मात्राकी न्यूनाधिकता होनेसे रोगके दूर होनेमें व्याघात होता है ॥ २७ ॥

सामान्य ज्वरकी चिकित्सा।

धान्य-पटोलक्वाथ।

दीपनं कफविच्छेदि वातपित्तानुलोमनम् ।
ज्वरघ्नं पाचनं भेदि शृतं धान्यपटोलयोः ॥ २८ ॥

धनियाँ और परवलका क्वाथ-ज्वरनाशक, आमादि दोषोंको पचानेवाला, भेदक (दस्तावर) अग्निप्रदीपक, कफनाशक और वात-पित्तका अनुलोमन करनेवाला है। इसलिये यह क्वाथ सम्पूर्ण सामान्य ज्वरोंमें दिया जा सकता है ॥ २८ ॥

वृश्चीरादि-क्षीरपान।

वृश्चीरबिल्ववर्षाभूपयः सोदकमेव च ।
पचेत् क्षीरावशेषं तु पेयं सर्वज्वरापहम् ॥ २९ ॥

सफेद पुनर्नवा, बेलकी छाल आर लाल पुनर्नवा-सबको समान भाग और सब मिलाकर २ तोले लेकर आधपाव दूध और आधसेर जलमें मिलाकर पकावे। जब पककर दूधमात्र शेष रहजाय तब उसे उतारकर रोगीको पान करावे। इससे सर्व प्रकारका ज्वर दूर होता है ॥ २९ ॥

गुडूच्यादि।

गुडूचीधान्यकारिष्टः पद्मकं रक्तचन्दनम् ।
एष सर्वान् ज्वरान् हन्ति गुडूच्यादिस्तु दीपनः ।
हृल्लासारोचकच्छर्द्दिपिपासादाहनाशनः ॥ १३० ॥

गिलोय, धनियाँ, नीमकी छाल, पद्माख और लालचन्दन इन सब औषधियोंको समान भाग लेकर यथाविधिसे बनाया हुआ क्वाथ-सर्व प्रकारके ज्वर, उबकाई, अरुचि, वमन, प्यास और दाहको नष्ट करता है। गुडूच्यादि क्वाथ अग्निप्रदीपक है ॥ १३० ॥

Page 57Permalink

प्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । २५

आरग्वधादि ।

आरग्वधग्रन्थिकमुस्ततिक्ताहरीतकीभिः कथितः कषायः ।
सामे सशूले कफवातपित्ते ज्वरे हितो दीपनपाचनश्च ॥ ३१ ॥
अमलतास, पीपलामूल, नागरमोथा, कुटकी और हरड इनका यथाविधि बनाया हुआ क्वाथ-आमदोष शूल और सर्वाङ्ग-पीडासे युक्त त्रिदोषज ज्वरमें पान करना चाहिये। यह अग्निप्रदीपक और पाचक है ॥ ३१ ॥

पथ्यादि ।

पथ्यारग्वधतिक्तात्रिवृदामलकैः शृतं तोयम् ।
पाचनसारकमुक्तं मुनिभिर्जीर्णज्वरे सामे ॥ ३२ ॥
हरड, अमलतास, कुटकी, निसोध और आमले इनका बनाया हुआ क्वाथ आम-युक्त जीर्णज्वरमें पाचक और सारक कहागया है ॥ ३२ ॥

मुस्तपर्पटादि ।

पक्त्वा ज्वरे कषायं वा मुस्तपर्पटकं पिबेत् ।
सनागरं पर्पटकं पिबेद्वा सञ्चरालभम् ॥ ३३ ॥
नागरमोथा, पित्तपापडा अथवा सोंठ, पित्तपापडा अथवा धमासा और पित्तपापडा इन तीनोंमेंसे किसी एक क्वाथको बनाकर पीनेसे ज्वर नष्ट होता है ॥ ३३ ॥

नागरादि ।

नागरं देवकाष्ठं च धन्याकं बृहतीद्वयम् ।
देयं पाचनकं पूर्वं ज्वरिताय ज्वरापहम् ॥ ३४ ॥
सोंठ, देवदारु, धनियाँ, बडी कटेरी और छोटी कटेरी इनका क्वाथ सर्वप्रकारके नवीन ज्वरवाले रोगीको पानकरानेसे ज्वर दूर होता है ॥ ३४ ॥

मुस्तादि ।

मुस्तपर्पटकोदीच्यच्छत्राख्याशीरचन्दनैः ।
शृतं शीतं जलं दद्यात्तृड्दाहज्वरशान्तये ॥ ३५ ॥
तृषा, दाह और ज्वरको शान्त करनेके लिये नागरमोथा, पित्तपापडा, सुगन्ध-वाला, धनियाँ, खस और लालचन्दन इनका क्वाथ बनाकर शीतल करके रोगीको पान करावे ॥ ३५ ॥

Page 58Permalink

२६ | भैषज्यरत्नावली । | [ चिकित्सा-


नागरादि ।

नागरं देवकाष्ठं च ध्यामकं बृहतीद्वयम् ।
दद्यात्पाचनकं पूर्वं ज्वरितेभ्यो ज्वरापहम् ॥ ३६ ॥
ज्वररोगीको साँठ, देवदारु, लामज्जक तृण ( अभावमें खस ), बडी कटेरी और छोटी कटेरी इनका क्वाथ सेवन करानेसे ज्वर नष्ट होता है ॥ ३६ ॥

किराततिक्तादि ।

किराततिक्तकं मुस्तं गुडूचीं विश्वभेषजम् ।
पाठामुशीरं सोदीच्यं पिबेद्वा ज्वरशान्तये ॥ ३७ ॥
चिरायता, नागरमोथा, गिलोय, सोंठ, पाठ, खस और सुगन्धवाला इनका क्वाथ पान करनेसे सम्पूर्ण ज्वर शान्त होते हैं ॥ ३७ ॥

वातज्वरकी चिकित्सा ।

बिल्वादि ।

बिल्वादिपञ्चमूलस्य क्वाथः स्याद्वातिके ज्वरे ।
पाचनः पिप्पलीमूलगुडूचीविश्वजोऽथवा ॥ ३८ ॥
वातज्वरमें-बेल, शोनापाठा, अरलू, कुम्मेर, पाढल और अरणी इनकी छालका क्वाथ अथवा पीपलामूल, गिलोय और सोंठ इनका यथाविधि क्वाथ बनाकर देना चाहिये ॥ ३८ ॥

भूनिम्बादि ।

भूनिम्बमुस्ताजलकण्टकारीद्वयामृतागोक्षुरनागराणाम् ।
सशालपर्णीद्वयपौष्कराणां क्वाथं पिबेद्वातभवज्वरार्त्तः ३९॥
वातज्वरसे पीडित रोगी चिरायता, नागरमोथा, सुगन्धवाला, कटेरी, बडी कटेरी, गिलोय, गोखरू, सोंठ, शालपर्णी, पृष्ठपर्णी और पोहकरमूल इन औषधियोंका क्वाथ बनाकर पान करे तो वातसम्बन्धी ज्वर शमन होते हैं ॥ ३९ ॥

विश्वादि ।

विश्वामृताग्रंथिकसिद्धतोयं महज्ज्वरः स्यात्पिबतः कुतोऽयम् ।
क्वाथोऽथकुस्तुम्बुरुदेवदारुक्षुद्रौषधैः पाचनमत्र चारु॥१४०॥
सोंठ, गिलोय और पीपलामूल इनका क्वाथ पान करानेसे अथवा धनियाँ देवदारु, कटेरी और साठ इनका क्वाथ पान करानेसे वातज्वर नष्ट होता है ॥ १४० ॥

पञ्चमूलीबलारास्नाकुलत्थैः सहपौष्करैः ।

Page 59Permalink

प्रकरणम् ] | भाषाटीकासहित । | २७

पञ्चमूल्यादि ।

पञ्चमूलीबलारास्नाकुलत्थैः सहपौष्करैः ।
क्वाथो हन्याच्छिरःकम्पं पर्वभेदं मरुज्ज्वरम् ॥ ४१ ॥

बृहत् पञ्चमूल (बेल, अरलू, कुम्भार, पाढल और अरणी), खिरेंटी, रायसन कुलथी और पोहकरमूल—इन औषधियोंका यथाविधि सिद्ध किया हुआ काथ पान करनेसे शिरःकम्प, सन्धिस्थानोंकी पीडा और वातज्वर नाश होता है ॥ ४१ ॥

कणादि ।

कणारसोनामृतवल्लिविश्वानिदिग्धिकासिन्दुकभूमिंनिम्बैः ।
समुस्तकैराचरितःकषायो हिताशिनां हन्ति गदानिमांस्तु ॥
ज्वरं मरुद्दुष्टिसमुद्भवं च बलासजं चानलमन्दतां च ।
कण्ठावरोधं हृदयावरोधं स्वेदं च हिक्कां च हिमत्वमोहान् ॥ ४३ ॥

पीपल, लहसन, गिलोय, साँठ, कटेरी, सिम्हालू, चिरायता और नागरमोथा—इनका विधिपूर्वक सिद्ध कियाहुआ काथ—पथ्य पदार्थोंका भोजन करनेवाले मनुष्योंके वातज्वर, कफज्वर, अग्निकी मन्दता, कण्ठ और हृदयका अवरोध, अधिक पसीना आना, हिचकी, शरीरकी शीतलता और मूर्च्छा आदि रोगोंको दूर करता है ॥ ४२ ॥ ४३ ॥

शालपर्णी-आदि ।

शालपर्णी बला द्राक्षा गुडूची सारिवा तथा ।
आसां क्वाथं पिबेत्कोष्णं तीव्रवातज्वरच्छिदम् ॥ ४४ ॥

शालपर्णी, खिरेंटी, गिलोय और सारिवा (अनन्तमूल) इनके मन्दोष्ण क्वाथको पान करनेसे तीव्र वातज्वर नष्ट होता है ॥ ४४ ॥

शतपुष्पादि ।

शतपुष्पा वचा कुष्ठं देवदारु हरेणुका ।
कुस्तुम्बुरूणि नलदं मुस्तं चैवाशु साधयेत् ॥
क्षौद्रेण सितया चापि युक्तः क्वाथोऽनिलात्मके ॥ ४५ ॥

सोंफ, वच, कूठ, देवदारु, रेणुका, धनियाँ, खस और नागरमोथा इनके क्वाथको शहद और मिश्रीके साथ मिलाकर सेवन करनेसे वातज्वरमें शीघ्र लाभ होता है ॥ ४५ ॥

Page 60Permalink
२८भैषज्यरत्नावली ।[ चिकित्सा-

किरातादि।

किराताब्दामृतोदीच्यबृहतीद्वयगोक्षुरैः ।
सस्थिराकलसीविश्वैः क्वाथो वातज्वरापहः ॥ ४६ ॥

चिरायता, नागरमोथा, गिलोय, सुगन्धवाला, कटेरी, बडी कटेरी, गोखुरू, शालपर्णी, पृष्ठंपर्णी और सोंठ इनका क्वाथ वातज्वरनाशक है ॥ ४६ ॥


पिप्पल्यादि ।

पिप्पलीसारिवाद्राक्षाशतपुष्पाहरेणुभिः ।
कृतः कषायः सगुडो हन्यात् श्वसनजं ज्वरम् ॥ ४७ ॥

पीपल, अनन्तमूल, दाख, सौंफ और रेणुका इनके क्वाथमें पुराना गुड डालकर पान करनेसे वातज्वर दूर होता है ॥ ४७ ॥


बृहद्गुडूच्यादि ।

गुडूची चन्दनं पद्मानागरेन्द्रयवासकम् ।
अभयारग्वधोदीच्यपाठाधान्याब्दरोहिणी ॥ ४८ ॥
कषायं पाययेदेतत् पिप्पलीचूर्णसंयुतम् ।
कासश्वासज्वरान् हन्ति पिपासादाहनाशनम् ।
विण्मूत्रानिलविष्टम्भे विदोषप्रभवेऽपि च ॥ ४९ ॥

गिलोय, लालचन्दन, पद्माख, सोंठ, इन्द्रजौ, जवास, हरड, अमलतास, सुगन्धवाला, पाठ, धनियाँ, नागरमोथा, और कुटकी, इनका क्वाथ उत्तम प्रकारसों बनाकर उसमें जरासा पीपलका चूर्ण डालकर पान करनेसे खाँसी, श्वास, ज्वर, प्यास, दाह और मल-मूत्र तथा वायुका अवरोध आदि विकार नष्ट होते हैं । यह क्वाथ सन्निपात ज्वरमें भी प्रयोग कियाजाता है ॥ ४८ ॥ ४९ ॥


गुडूच्यादि ।

गुडूची सारिवा द्राक्षा शतपुष्पा पुनर्नवा ।
सगुडोऽयं कषायः स्याद्वातज्वरविनाशनः ॥ ५० ॥

गिलोय, अनन्तमूल, दाख, सौंफ और पुनर्नवा इनके क्वाथमें पुराना गुड डालकर पान करनेसे वातज्वर दूर होता है ॥ ५० ॥


द्राक्षादि ।

द्राक्षागुडूचीकाश्मर्यत्रायमाणाः सशारिवाः ।
निष्क्वाथ्य सगुडं क्वाथं पिबेद्वातज्वरापहम् ॥ ५१ ॥

Page 61Permalink

प्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । २९


दाख, गिलोय, कुम्मेर, त्रायमाण और सारिवा इनका क्वाथ बनाकर उसमें गुड डालकर सेवन करनेसे वातज्वर नष्ट होता है ॥ ५१ ॥

रास्नादि ।

रास्ना वृक्षादनी दारु सरलं सैलवालुकम् ।
कोष्णं सगुडसर्पिष्कं पिबेद्वातज्वरापहम् ॥ ५२ ॥

रायसन, बँदा, देवदारु, धूपसरल और एलवालुक इनके मन्दोष्ण क्वाथमें गुड और घृत मिलाकर पान करनेसे वातज्वर दूर होता है ॥ ५२ ॥

गुडूच्यादि ।

गुडूची शतपुष्पा च प्लक्षो रास्ना पुनर्नवा ।
त्रायमाणा कषायश्च गुडैर्वातज्वरापहः ॥ ५३ ॥

गिलोय, सौंफ, पाखर, रास्ना, पुनर्नवा और त्रायमाण इनके क्वाथमें गुड डालकर पान करनेसे वातज्वर नष्ट होता है ॥ ५३ ॥

दशमूलादि ।

श्रीफलः सर्वतोभद्रः कामदूती च श्योनकः ।
तर्कारी गोक्षुरः क्षुद्रा बृहती कलसी स्थिरा ॥ ५४ ॥
रास्ना कणा कणामूलं कुष्ठं शुण्ठी किरातकः ।
मुस्ता बलाऽमृता बाला द्राक्षा यासः शताह्विका ॥ ५५ ॥
एषां क्वाथो निहन्त्येव प्रभञ्जनकृतं ज्वरम् ।
सोपद्रवं च योगोऽयं सर्वयोगवरः स्मृतः ॥ ५६ ॥

बेलकी छाल, कुम्मेर, पाढल, अरलू, अरणी, गोखुरू, कटेरी, बडी कटेरी, पृष्ठपर्णी, शालपर्णी, रास्ना, पीपल, पीपलामूल, कूठ, सोंठ, चिरायता, नागरमोथा, खिरैंटी, गिलोय, सुगन्धवाला, दाख, जवासा और सोया इन औषधियोंका क्वाथ बनाकर पान करनेसे सम्पूर्ण उपद्रवोंसहित वातज्वर नाश होता है । यह योग समस्त योगोंमें श्रेष्ठ है ॥ ५४-५६ ॥


पित्तज्वरकी चिकित्सा ।

तिक्तादि ।

तिक्तामुस्तायवैः पाठाकट्फलाभ्यां सहोदकम् ।
पक्वं सशर्करं पीतं पाचनं पैत्तिके ज्वरे ॥ ५७ ॥

Page 62Permalink
३०भैषज्यरत्नावली ।[चिकित्सा-

पित्तज्वरमें-कुटकी, नागरमोथा, इन्द्रजौ, पाढ, कायफल, और सुगन्धवाला इनके क्वाथमें मिश्री मिलाकर पान करे यह क्वाथ दोष पचानेवाला है ॥ ५७ ॥

कट्फलादि ।

कट्फलेन्द्रयवाम्बष्ठातिक्तामुस्तैः शृतं जलम् ।
पाचनं दशमेऽह्नि स्यात्तीव्रपित्तज्वरे नृणाम् ॥ ५८ ॥

तीव्र पित्तज्वरमें-दोषोंके परिपाकके लिये दशवें दिन कायफल, इन्द्रजौ, पाढ, कुटकी और नागरमोथा इनके द्वारा बनायाहुआ क्वाथ रोगीको पान करानेसे विशेष लाभ होता है ॥ ५८ ॥

पर्पटादे ।

एकः पर्पटकः श्रेष्ठः पित्तज्वरविनाशनः ।
किं पुनर्यदि युज्येत चन्दनोदीच्यनागरैः ॥ ५९ ॥

केवल इकले पित्तपापडेका क्वाथ ही पित्तज्वरको नष्ट करनेके लिये उत्कृष्ट औषध है । यदि इसके साथ लालचन्दन, सुगन्धवाला और सोंठ-इनका क्वाथ बनाकर पान करायाजाय तो क्या ही कहना है ? ॥ ५९ ॥

द्राक्षादि ।

द्राक्षा हरीतकी मुस्ता कटुका कृतमालकः ।
पर्पटश्च कृतः क्वाथ एषां पित्तज्वरापहः ॥ १६० ॥
मुखशोषप्रलापान्तर्दाहमूर्च्छाभ्रमप्रणुत् ।
पिपासारक्तपित्तानां शमनो भेदनो मतः ॥ ६१ ॥

दाख, हरड, नागरमोथा, कुटकी, अमलतास और पित्तपापडा-इनका बनाया हुआ क्वाथ-पित्तज्वर, मुखशोष, प्रलाप, दाह, मूर्च्छा, भ्रम और तृषाको दूर करता है । यह रक्तपित्तको शान्त करनेवाला और भेदक है ॥ १६० ॥ ६१ ॥

पटोलादि ।

पटोलयवधन्याकमधुकं मधुसंयुतम् ।
हन्ति पित्तज्वरं दाहं तृष्णां चातिप्रमाथिनीम् ॥६२॥

परवल, इन्द्रजौ, धनियाँ और मुलहठी इनके क्वाथमें शहद डालकर पान करानेसे पित्तज्वर, दाह और अतिप्रबल तृषा नष्ट होती है ॥ ६२ ॥

Page 63Permalink

प्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । ३१


ह्रीवेरादि।

ह्रीवेरचन्दनोशीरघनपर्पटसाधितम्।
दद्यात्सुशीतलं वारि तृड्वृद्धिज्वरदाहनुत् ॥ ६३ ॥
सुगन्धवाला, लालचन्दन, खस, नागरमोथा और पित्तपापडा इनका क्वाथ बनाकर शीतल करके पीनेसे पित्तज्वर, दाह और अधिक तृषा शान्त होती है ॥ ६३ ॥

कालिङ्गादि।

कलिङ्गं कट्फलं मुस्तं पाठा कटुकरोहिणी ।
पक्वं सशर्करं पीतं पाचनं पैत्तिके ज्वरे ॥ ६४ ॥
पैत्तिकज्वरमें-इन्द्रजौ, कायफल, नागरमोथा, पाठ और कुटकी इनके क्वाथमें मिश्री मिलाकर पान करनेसे दोषोंका परिपाक होता है ॥ ६४ ॥

विश्वादि।

विश्वाम्बुपर्पटोशीरघनचन्दनसाधितम् ।
दद्यात्सुशीतलं वारि तृट्छर्दिज्वरदाहनुत् ॥ ६५ ॥
सोंठ, सुगन्धवाला, पित्तपापडा, खस, नागरमोथा और लालचन्दन—इनका शीतल क्वाथ पान करनेसे तृषा, वमन, पित्तज्वर और दाह दूर होते हैं ॥ ६५ ॥

गुडूच्यादि।

गुडूचीभूमिनिम्बश्च बालं वीरणमूलकम् ।
लघुमुस्तं त्रिवृद्धात्री द्राक्षा वासा च पर्पटः ॥ ६६ ॥
एषां क्वाथो हरत्येव ज्वरं पित्तकृतं द्रुतम् ।
सोपद्रवमपि प्रातर्निपीतो मधुना सह ॥ ६७ ॥
गिलोय, चिरायता, सुगन्धवाला, खस, अगर, नागरमोथा, निसोध, आमले, दाख, अडूसा और पित्तपापडा इनके क्वाथमें शहदको मिलाकर प्रातःकाल पान करने से सम्पूर्ण उपद्रवोंसहित पित्तज्वर शीघ्र नष्ट होता है ॥ ६६ ॥ ६७ ॥

किरातादि।

किरातामृतधन्याकचन्दनोशीरपर्पटैः ।
सपद्मकैः कृतः क्वाथो हन्ति पित्तभवं ज्वरम् ॥ ६८ ॥
चिरायता, गिलोय, धनियाँ, लालचन्दन, खस, पित्तपापडा और पद्मख इनके द्वारा बनायाहुआ क्वाथ पान करनेसे पित्तज्वर नाश होता है ॥ ६८ ॥

Page 64Permalink
३२भैषज्यरत्नावला ।[ चिकित्सा-

महाद्राक्षादि ।

द्राक्षाचन्दनपद्मानि मुस्ता तिक्ताऽमृताऽपि च ।
धात्री बालमुशीरं च लोध्रेन्द्रयवपर्पटाः ॥ ६९ ॥
परूषकं प्रियङ्गुश्च यवासो वासकस्तथा ।
मधुकं कुलकं चापि किरातो धान्यकं तथा ॥ ७० ॥
एषां क्वाथो निहन्त्येव ज्वरं पित्तसमुत्थितम् ।
तृष्णां दाहं प्रलापं च रक्तपित्तं भ्रमं क्लमम् ॥ ७१ ॥
मूर्च्छां छर्द्दिं तथा शूलं मुखशोषमरोचकम् ।
कासं श्वासं च हृल्लासं नाशयेन्नात्र संशयः ॥ ७२ ॥

दाख, लालचन्दन, पद्माख, नागरमोथा, कुटकी, गिलोय, आमले, सुगन्धवाला, खस, लोध, इन्द्रजौ, पित्तपापडा, फालसे, फूलप्रियंगु, जवासा, अडूसा, मुलहठी, पटोलपत्र, चिरायता और धनियाँ इनका विधिपूर्वक क्वाथ बनाकर पान करनेसे पित्तज्वर, तृषा, दाह, प्रलाप, रक्तपित्त, भ्रम, क्लम, मूर्च्छा, वमन, शूल, मुखशोष अरुचि, खाँसी, श्वास, उबकाई इत्यादि उपद्रव निश्चय दूर होते हैं ॥ ६९–७२ ॥


यवपटोल ।

पटोलयवनिष्क्वाथो मधुना मधुरीकृतः ॥ ।
तीव्रपित्तज्वरामर्दी पानात्तृड्दाहनाशकः ॥ ७३ ॥

परवल और जौ दोनोंको २ तोले लेकर आधसेर जलमें पकावे । जब पकते २ आधपाव जल शेष रहजाय तब उतारकर छानलेवे । फिर उसमें ६ मासे शहद डाल-कर पान करनेसे दारुण पित्तज्वर, तृषा और दाह नाश होते हैं ॥ ७३ ॥


नागरादि ।

नागरोशीरमुस्ता च चन्दनं कटुरोहिणी ।
धान्यकानां क्वाथ एष पित्तज्वरविनाशनः ॥ ७४ ॥

सोंठ, खस, नागरमोथा, लालचन्दन, कुटकी और धनियाँ इनका क्वाथ सेवन करनेसे पित्तज्वर नष्ट होता है ॥ ७४ ॥


अमृतादि ।

अमृतापर्पटाधात्रीक्वाथः पित्तज्वरं हरेत् ।
सितारग्वधयोर्वापि काश्मर्य्यस्याथवा पुनः ॥ ७५ ॥

Page 65Permalink

प्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । ३३


द्राक्षा पर्पटकं तिक्ता पथ्यारग्वधमुस्तकैः ।
क्वाथस्तृष्णाभ्रान्तिदाहयुक्तपित्तज्वरापहः ॥ ७६ ॥

( १ ) गिलोय, पित्तपापडा और आमले, ( २ ) अमलतास, कुम्मेर, मिश्री ( ३ ) अथवा दाख, पित्तपापडा, कुटकी, हरड, अमलतास और नागरमोथा; इन तीनों प्रयोगोंमेंसे किसी एकका काथ बनाकर सेवन करनेसे तृषा, भ्रम, दाह आदि उपद्रवोंसहित पित्तज्वर दूर होता है ॥ ७५-७६ ॥

विदारिकादि ।

विदारिकालोध्रकपित्थकानां
स्यान्मातुलुंगस्य च दाडिमानाम् ।
यथानुभावेन च मूलपत्रं
निहन्ति तृड्दाहसमूच्छनं च ॥ ७७ ॥

विदारीकन्द, लोध, कैथ, बिजौरानींबू और अनार इनकी जड और पत्तोंका यथाविधि क्वाथ बनाकर सेवन करनेसे पित्तज्वर, तृषा, दाह और मूर्च्छा नष्ट होती है ॥ ७७ ॥

धान्यशर्करा ।

व्युषितं धन्याकजलं प्रातः पीतं सशर्करम् ।
पुंसामन्तर्दाहं शमयत्यचिराद् दूरप्ररूढमपि ॥ ७८ ॥

एक तोले धनियेको कूटकर रात्रिमें ५ तोले जलमें भिगोदेवे फिर प्रातःकाल छानकर उसमें दो तोले मिश्री डालकर पान करनेसे मनुष्योंका पित्तज्वर और अत्यन्त प्रबल आभ्यन्तरिक दाह तत्काल शमन होती है ॥ ७८ ॥

श्रीपर्ण्यादि ।

श्रीपर्णीचन्दनोशीरपरूषकमधूकजः ।
शर्करामधुरो हन्ति कषायः पैत्तिकं ज्वरम् ॥ ७९ ॥

कुम्मेर, लालचन्दन, खस, फालसे और महुआ इनके काथमें मिश्री डालकर पान करनेसे पैत्तिक ज्वर दूर होता है ॥ ७९ ॥

पर्पटादि ।

पर्पटो वासकस्तिक्ता कैरातो धन्वयासकः ।
प्रियंगुश्च कृतः क्वाथ एषां शर्करया युतः ॥
पिपासादाहपित्तास्रयुतं पित्तज्वरं हरेत् ॥ ८० ॥

३

Page 66Permalink
३४भैषज्यरत्नावली ।[ चिकित्सा-

पित्तपापडा, अडूसा, कुटकी, चिरायता, जवासा और फूलप्रियंगु इनके क्वाथमें मिश्री मिलाकर पान करनेसे पिपासा, दाह और रक्तपित्तयुक्त पित्तज्वर दूर होता है ॥ १८० ॥

गुडूच्यादि ।

गुडूच्यामलकैर्युक्तः केवलो वापि पर्पटः ।
पित्तज्वरं हरेत्तूर्णं दाहशोथभ्रमान्वितम् ॥ ८१ ॥
गिलोय, आमले और पित्तपापडा इनका क्वाथ अथवा केवल पित्तपापडेका क्वाथ दाह, शोथ और भ्रमयुक्त पित्तज्वरको शीघ्र हरता है ॥ ८१ ॥

भूनिम्बादि ।

भूनिम्बातिविशालोध्रमुस्तकेन्द्रयवामृताः ।
बालकं धान्यकं बिल्वं कषायो माक्षिकान्वितः ॥
विड़्भेदश्वासकासांश्च रक्तपित्तज्वरं हरेत् ॥ ८२ ॥
चिरायता, अतीस, लोध, नागरमोथा, इन्द्रजौ, गिलोय, सुगन्धवाला, धनियाँ, बेलकी छाल इनके क्वाथमें शहद मिलाकर सेवन करनेसे मलभेद, श्वास, खाँसी, रक्तपित्त और ज्वर दूर होता है ॥ ८२ ॥

धन्याकक्वाथ ।

ससितो निशि पर्युषितः प्रातर्धन्याकक्वाथः ।
पीतः शमयत्यचिरादन्तर्दाहं ज्वरं पैत्तम् ॥ ८३ ॥
धनियेके बासी क्वाथको मिश्री मिलाकर प्रातःकाल पीनेसे अन्तर्दाह और पित्तज्वर शीघ्र नष्ट होता है ॥ ८३ ॥

मृद्वीकादि ।

मृद्वीका मधुकं निम्बं कटुका रोहिणी समा ।
अवश्यायस्थितं पाकमेतत्पित्तज्वरापहम् ॥ ८४ ॥
दाख, मुलहठी, नीमकी छाल और कुटकी सब ओषधियोंको समान भाग लेकर सन्ध्याके समय विधिपूर्वक क्वाथ बनावे उसको रात्रिमें ओसमें रखकर अगले दिन प्रातःकाल पान करनेसे पित्तज्वर दूर होता है ॥ ८४ ॥

दुरालभादि ।

दुरालभावासकपर्पटानां प्रियंगुनिम्बकटुरोहिणीनाम् ।
किराततिक्तं क्वथितं कषायं सशर्कराढ्यं क्वथितं च पाचनम् ।
सदाहपित्तज्वरमाशु हन्ति तृष्णाभ्रमं शोथविकारयुक्तम् ॥८५

Page 67Permalink

प्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । ३५

धमासा, अडूसा, पित्तपापडा, फूलप्रियंगु, नीमकी छाल, कुटकी और चिरायता इनके क्वाथमें मिश्री मिलाकर पान करनेसे दाह, तृषा, भ्रम और शोथयुक्त पित्त-ज्वर शीघ्र नष्ट होता है. यह क्वाथ पाचक है ॥ ८५ ॥

त्रायमाणादि ।

त्रायमाणा च मधुकं पिप्पलीमूलमेव च ।
किराततिक्तकं मुस्तं मधूकं सविभीतकम् ॥ ८६ ॥
सशर्करं पीतमेतत्पित्तज्वरविनाशनम् ॥ ८७ ॥

त्रायमाण, मुलहठी, पीपलामूल, चिरायता, नागरमोथा, महुवेके फूल और बहे-डा इनके क्वाथको मिश्री डालकर पान करनेसे पित्तज्वर नाश होता है ॥ ८६।८७॥

कफज्वरकी चिकित्सा ।

मधुपिप्पली ।

क्षौद्रोपकुल्यासंयोगः श्वासकासज्वरापहः ।
प्लीहानं हन्ति हिक्कां च. बालानां चापि शस्यते॥ ८८ ॥

कफज्वरमें पीपलका चूर्ण और शहद मिलाकर चाटनेसे श्वास, खाँसी, कफज्वर, प्लीहा, हिचकी आदि उपद्रव नष्ट होते हैं । यह योग बालकोंके लिये भी हितकारी है ॥ ८८ ॥

चतुर्भद्रावलेह ।

कट्फलं पौष्करं शृङ्गी कृष्णा च मधुना सह ।
श्वासकासज्वरहरः श्रेष्ठो लेहः कफान्तकृत् ॥ ८९ ॥
ऊर्द्धजत्रुरोगघ्नी सायं स्यादवलेहिका ।
अधोरोगहरी या तु सा पूर्वं भोजनान्मता ॥ ९० ॥

कायफल, पोहकरमूल, काकडासिंगी और पीपल इनके समानभाग चूर्णको शहदमें मिलाकर सेवन करनेसे श्वास, खाँसी और कफज्वर दूर होता है । ऊर्ध्वज-त्रुरोगवाला मनुष्य इस अवलेहको सायङ्कालमें और अधोजत्रुगत रोगी प्रातःकाल भोजनसे पहले सेवन करे तो उक्तरोग शीघ्र नष्ट होते हैं ॥ ८९-९० ॥

सिन्धुवारक्वाथ ।

सिन्धुवारदलक्वाथं सोषणं कफजे ज्वरे ।
जङ्घयोश्च बले क्षीणे कर्णे वा पिहिते पिबेत् ॥ ९१ ॥

Page 68Permalink

( ३६ ) भैषज्यरत्नावली । चिकित्सा-


कफजन्यज्वरमें-जंघाओंमें दुर्बलता और श्रवणशक्तिके ह्रास होनेपर सिंहालूके पत्तोंके क्वाथमें काली मिरचोंका चूर्ण डालकर पान करनेसे लाभ होता है ॥ ९१ ॥

सप्तच्छदादि ।

सप्तच्छदं गुडूचीं च निम्बस्फूर्जकमेव च ।
क्वाथयित्वा पिबेत्क्वाथं सक्षौद्रं कफजे ज्वरे ॥ ९२ ॥

सतौनेकी छाल, गिलोय, नीमकी छाल और तेंदूकी छाल इनका विधिपूर्वक क्वाथ बनाकर उसमें शहद डालकर पान करनेसे कफज्वर दूर होता है ॥ ९२ ॥

वासादि ।

वासाक्षुद्रामृताक्वाथः क्षौद्रेण ज्वरकासहृत् ॥ ९३ ॥

अडूसा कटेरी और गिलोय इनके क्वाथमें शहद मिलाकर पान करनेसे ज्वर और खाँसी दूर होती है ॥ ९३ ॥

निम्बादि ।

निम्बविश्वामृतादारुशठीभूनिम्बपौष्करम् ।
पिप्पल्यौ बृहती चेति क्वाथो हन्ति कफज्वरम् ॥ ९४ ॥

नीमकी छाल, सोंठ, गिलोय, देवदारु, कचूर, चिरायता, पोहकरमूल, पीपल, बडी पीपल और बडी कटेरी इनका क्वाथ कफज्वरको नष्ट करता है ॥ ९४ ॥

मरिचादि ।

मरिचं पिप्पलीमूलं नागरं कारवी कणा ।
चित्रकं कट्फलं कुष्ठं वसुगन्धि वचा शिखा ॥ ९५ ॥
कण्टकारी जटा शृङ्गी यमानी पिचुमर्दकः ।
एषां क्वाथो हरत्येष ज्वरं सोपद्रवं कफम् ॥ ९६ ॥

काली मिरच, पीपलामूल, सोंठ, काला जीरा, पीपल, चीता, कायफल, कूठ, नागरमोथा, वच, हरड, कटेरी, बालछड, काकडासिंगी, अजवायन और नीमकी छाल इनका क्वाथ पान करनेसे सम्पूर्ण उपद्रवोंसहित कफज्वर नष्ट होता है ॥ ९५ ॥ ९६ ॥

त्रिफलादि ।

त्रिफलापटोलवासाच्छिन्नसहातिक्तरोहिणीषड्ग्रन्थाः ।
मधुना श्लेष्मसमुत्थे दशमूलीवासकस्य वा क्वाथः ॥ ९७ ॥

Page 69Permalink

प्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । ३७

हरड, बहेडा, आमला, परवल, अडूसा, गिलोय, कुटकी और वच इनके क्वाथको अथवा दशमूल और अडूसेके क्वाथको शहदके साथ पान करनेसे कफ-ज्वर दूर होता है ॥ ९७ ॥

मुस्ताद ।

मुस्तं वत्सकबीजानि त्रिफला कटुरोहिणी ।
परूषकाणि च क्वाथः कफज्वरविनाशनः ॥ ९८ ॥

नागरमोथा, इन्द्रजौ, हरड, बहेडा आमला, कुटकी और फालसे इनका क्वाथ कफज्वरनाशक है ॥ ९८ ॥

कटुत्रिकादि ।

कटुत्रिकं नागपुष्पं हरिद्रा कटुरोहिणी ।
कौटजं च फलं हन्यात्सेव्यमानं कफज्वरम् ॥ ९९ ॥

सोंठ, मिरच, पीपल, नागकेशर, हल्दी, कुटकी और इन्द्रजौ इनका क्वाथ सेवन करनेसे कफज्वर नष्ट होता है ॥ ९९ ॥

पिप्पल्यादिगण ।

पिप्पली पिप्पलीमूलं मरिचं गजपिप्पली ।
नागरं चित्रकं चव्यं रेणुकैलाऽजमोदिका ॥ २०० ॥
सर्षपो हिङ्गु भार्गी च पाठेन्द्रयवजीरकाः ।
महानिम्बं वचा मूर्वा विषा तिक्ता विडङ्गकम् ॥ १ ॥
पिप्पल्यादिगणो ह्येष कफमारुतनाशनः ।
गुल्मशूलज्वरहरो दीपनस्त्वामपाचनः ॥ २ ॥

पीपल, पीपलामूल, मिरच, गजपीपल, सोंठ, चीता, चव्य, रेणुका, इलायची, अजमोद, सरसों, हींग, भारङ्गी, पाठ, इन्द्रजौ, जीरा, बकायन, वच, मूर्वा, अतीस, कुटकी और वायविडङ्ग यह पिप्पल्यादि गण है । यह कफ, वात, गुल्म, शूल और ज्वरको नष्ट करता है । अग्निको दीपन और आमको पचाता है । इसका कफज्वरमें यथाविधि क्वाथ बनाकर विशेष रूपसे सेवन करना चाहिये ॥ २००–२ ॥

सारिवादि ।

सारिवाऽतिविषाकुष्ठपुरारूख्यैः सदुरालभैः ।
मुस्तेन च कृतः क्वाथः पीतो हन्यात्कफज्वरम् ॥ ३ ॥

Page 70Permalink
३८भैषज्यरत्नावली ।[ चिकित्सा-

सारिवा, अतीस, कूठ, गूगल, धमासा और नागरमोथा इन औषधियोंका क्वाथ बनाकर पान करनेसे कफज्वर दूर होता है ॥ ३ ॥

आमलक्यादि ।

आमलक्यभया कृष्णा चित्रकश्चेत्ययं गणः ।
सर्वज्वरकफाताङ्गो भेदी दीपनपाचनः ॥ ४ ॥

आमले, हरड, पीपल और लालचीतेकी जड इनका क्वाथ पान करनेसे सर्व-प्रकारके ज्वर और विशेषकर कफज्वर दूर होता है। यह क्वाथ मलभेदक, अग्नि-प्रदीपक और पाचक है ॥ ४ ॥

हरिद्रादि ।

हरिद्रा चित्रकं निम्बमुशीरातिविषे वचा ।
कुष्ठमिन्द्रयवा मूर्वा पटोलं चापि साधितम् ॥
पिबेन्मरीचमिलितं सक्षौद्रं कफजे ज्वरे ॥ ५ ॥

हल्दी, लालचीतेकी जड़, नीमकी छाल, खस, अतीस, वच, कूठ, इन्द्रजौ, मूर्वा और परवल इनके क्वाथमें काली मिरचोंका चूर्ण और शहद डालकर पान करनेसे कफज्वर नष्ट होता है ॥ ५ ॥

अभयादि ।

अभयाऽऽमलकी कृष्णा षड्ग्रन्था चित्रकस्तथा ।
मलभेदी कफाताङ्कज्वरनाशनदीपनः ॥ ६ ॥

हरड, आमले, पीपल, वच और चीतेकी जड इनका क्वाथ कफज्वरनाशक, भेदक और अग्निप्रदीपक है ॥ ६ ॥

व्याघ्यादि ।

व्याघ्री सिंही दुरालम्भा लोध्रं कुष्ठं पटोलकम् ।
ज्वरे कफात्मके चैतत्पाचनं स्यात्तदुत्तमम् ॥ ७ ॥

कटेरी, बडी कटेरी, धमासा, लोध, कूठ और परवल इनका क्वाथ कफज्वरमें उत्तम पाचन है ॥ ७ ॥

पटोलादि ।

पटोलत्रिफलातिक्ताशठीवासामृताभवः ।
क्वाथो मधुयुतः पीतो हन्यात्कफकृतं ज्वरम् ॥ ८ ॥

परवल, हरड, बहेडा, आमला, कुटकी, कचूर, अडूसेकी छाल और गिलोय इनका क्वाथ शहदके साथ पान करनेसे कफज्वर दूर होता है ॥ ८ ॥

Page 71Permalink

प्रकरणम् ] भाषाटीकासहिता । ३९


भूनिम्बादि ।

भूनिम्बनिम्बपिप्पल्यः शठी शुण्ठी शतावरी ।
गडूची बृहती चेति क्वाथो हन्यात्कफज्वरम् ॥ ९ ॥
चिरायता, नीमकी छाल, पीपल, कचूर, सोंठ, शतावर, गिलोय, बडी कटेरी इनका क्वाथ कफज्वरको नष्ट करता है ॥ ९ ॥

वात-पित्तज्वरकी चिकित्सा ।

नवाङ्ग क्वाथ ।

विश्वामृताब्दभूनिम्बैः पञ्चमूलीसमान्वितैः ।
कृतः कषायो हन्त्याशु वातपित्तोद्भवं ज्वरम् ॥ २१० ॥
सोंठ, गिलोय, नागरमोथा, चिरायता, शालपर्णी, पृष्ठपर्णी, कटेरी, बडी कटेरी और गोखरू इनका क्वाथ वातपित्तजन्यज्वरको तत्काल नष्ट करता है ॥ २१० ॥

निदिग्धिकादि ।

निदिग्धिकाबलारास्नात्रायमाणामृतायुतैः ।
मसूरविदलैः क्वाथो वातपित्तज्वरं जयेत् ॥ ११ ॥
कटेरी, खिरैंटी, रायसन, त्रायमाण, गिलोय और अनन्तमूल इनका क्वाथ वात-पित्तज्वरको दूर करता है ॥ ११ ॥

गुडूच्यादि ।

गुडूची निम्बधन्याके पद्मकं रक्तचन्दनम् ।
एषां सर्वान् ज्वरान् हन्ति गुडूच्यादिस्तु दीपनः ॥
हृल्लासारोचकच्छर्द्दिपिपासादाहनाशनः ॥ १२ ॥
गिलोय, नीमकी छाल, धनियाँ, पद्माख और लालचन्दन इनका क्वाथ सर्व प्रकारके ज्वरोंको नष्ट करता है । यह गुडूच्यादि क्वाथ अत्यन्त अग्निप्रदीपक एवं उबकाई, अरुचि, वमन, तृषा और दाहको नाश करनेवाला है ॥ १२ ॥

बृहद्गुडूच्यादि ।

गुडूची चन्दनं पद्मनागरेन्द्रयवासकम् ।
अभयारग्वधोदीच्यपाठाधन्वाब्दरोहिणी ॥ १३ ॥
कषायं पाययेदेतं पिप्पलीचूर्णसंयुक्तम् ।
कासश्वासज्वरान् हन्ति पिपासादाहनाशनः ॥
विण्मूत्रानिलविष्टम्भे त्रिदोषप्रभवेऽपि च ॥ १४ ॥