ऐतरेय आरण्यक (ऋग्वेद - सायणभाष्य व हिन्दी व्याख्या)

१९०	श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [३तृतीयारण्यके-

दमेव पृथिव्या रूपमिदं दिवस्तत्रायमन्तरेणाऽऽकाशो यथाऽसौ द्यावापृथिव्यावन्तरेणाऽऽकाशस्तस्मिन्हस्मिन्नाकाशे प्राण आयत्तो यथाऽमुष्मिन्नाकाशे वायुरायत्तो यथाऽमूनि त्रीणि ज्योतींष्येवमिमानि पुरुषे त्रीणि ज्योतींषि, इति ।

लोके यः पुरुषो विद्यते स सर्वोऽप्याण्डमण्डसदृशम् । वर्णविकारश्छान्दसः । यथा ब्रह्माण्डस्याधः कपालमूर्ध्वं कपालं चेति द्वे विदले द्वौ परस्परैविपरीतभागौ, तथा पुरुषेऽपि पादावारभ्याधरोष्ठपर्यन्तमेकं विदलमुत्तरोष्ठमारभ्य मूर्धपर्यन्तमपरं विदलं यथा भिन्नस्य वेणोर्दलद्वयं तद्वत् । विदले इति बकारश्छान्दसः । इत्येवमण्डसादृश्यमभिज्ञाः पुरुषा आहुः । तस्य दलद्वयोपेतस्य शरीरस्येदमेवाधरोष्ठपर्यन्तं पृथिव्याः स्वरूपम् । इदं तूत्तरोष्ठादिकं दिवः स्वरूपम् । तत्र तयोरधरोत्तरदलयोरन्तरेण मध्येऽयमाकाशोऽस्माभिर्मुखे दृश्यमानं छिद्रं वर्तते, यथा द्यावापृथिव्योर्मध्य आकाशस्तद्वत् । तस्मिन्हस्मिन्पूर्वोक्त एव दृश्यमाने मुखच्छिद्रे प्राण आश्रितः । यथा बाह्ये प्रसिद्धाकाशे वायुराश्रितस्तद्वत् । यथा च बाह्ये ज्योतिस्त्रयमेवं शरीरेऽपि ज्योतिस्त्रयमस्ति । अनेन प्रकारेण शरीरस्याधरोत्तरभागौ पृथिवीरूपेण द्युलोकरूपेण च ध्यातव्यौ । वायुश्च प्राणरूपेण ध्येयः । ज्योतिस्त्रयं च बहिर्वदन्तरपि ध्येयमित्यर्थः ।

तच्च त्रयं दर्शयति—

यथाऽसौ दिव्यादित्य एवमिदं शिरसि चक्षुर्यथाऽसावन्तरिक्षे विद्युदेवमिदमात्मनि हृदयं यथाऽयमग्निः पृथिव्यामेवमिदमुपस्थे रेतः, इति ।

लोकत्रयगतादित्यविद्युदग्निवच्चक्षुर्हृदयरेतांसि द्रष्टव्यानि ।

आध्यात्मिकमुपासनं प्रतिपाद्योपसंहरति—

एवमु ह स्म सर्वलोकमात्मानमनुविधायाऽऽहेदमेव पृथिव्या रूपमिदं दिवः, इति ।

उक्तेनैव प्रकारेण लोकत्रयसदृशं पुरुषशरीरमनुक्रमेण संपाद्येदमेवाधरोष्ठपर्यन्तं पृथिव्याः स्वरूपमिदं तूत्तरोष्ठादिकं दिवः स्वरूपमित्येवं शाकल्य आह ।

उपासनस्य फलं दर्शयति—

स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

---

१ क. ˚स्परावि˚ । २ ग. ˚रमथ उपरितनभा˚ ।

अध्या० १ ख० ३] ऐतरेयारण्यकम् । १९१

पूर्ववद्व्याख्येयम् ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक-
भाष्ये तृतीयारण्यके प्रथमाध्याये द्वितीयः खण्डः ॥ २ ॥

---

अथ तृतीयः खण्डः ।

---

उपासनान्तरं प्रतिजानीते—
अथातो निर्भुजप्रवादाः, इति ।
अथ केवलसंहितोपासनोक्त्यनन्तरम् । यतः पाठकानां संहितापाठानन्तरं पद-
क्रमौ पठ्यमानौ १ तु संधिसद्भावतः कारणाद्निर्भुजप्रवादाः संहितोपासका महर्षयः
संहितायाः पदस्य क्रमस्य च सहोपासनं प्राहुरिति शेषः । निर्भुजशब्दः संहिता-
वाचीत्यभिधीयते । तन्निर्भुजं प्रकर्षेण वदन्ति ध्येयदेवतासहितं २ कथयन्तीति निर्भु-
जप्रवादाः ।

उपास्यवस्तुनः स्वरूपं दर्शयति—
पृथिव्यायतनं निर्भुजं दिव्यायतनं प्रतृ-
ण्णमन्तरिक्षायतनमुभयमन्तरेण, इति ।
यथा निर्भुजशब्दः संहितावाचीत्यभिधास्यते तथा प्रतृण्णशब्दः पदवाची, उभय-
मन्तरेणेत्यनेन क्रमो विवक्षित इत्यप्यभिधास्यते । तत्र यन्निर्भुजं संहितारूपं तत्पृथिव्यायतनं पृथिवीमाश्रित्य वर्तते पृथिवीरूपत्वेन ध्यायेदित्यर्थः । तथा पदस्य द्युलोक-
रूपत्वं क्रमस्यान्तरिक्षरूपत्वं च ध्यायेत् ३ ।

यथोक्तपृथिव्यादिरूपनिर्भुजादिध्यानं प्रशंसितुमुपासकस्य सामर्थ्यं दर्शयति—
अथ यद्येनं निर्भुजं ब्रुवन्तमुपवदेदच्योष्ठाऽवराभ्यां
स्थानाभ्यामित्येनं ब्रूयादथ यद्येनं प्रतृण्णं ब्रुवन्तमुपव-
देदच्योष्ठा उत्तराभ्यां स्थानाभ्यामित्येनं ब्रूयाद्यस्त्वे-
वोभयमन्तरेणाऽऽह तस्य नास्त्युपवादः, इति ।
अथोपासनानन्तरं निर्भुजं ब्रुवन्तं संहितामधीयानमेनमुपासकं यद्यन्यः कश्चि-
दुपवदेदुपासकेन पठ्यमानायां संहितायां स्वरवर्णादिवैकल्यदोषमुद्भावयेत् । तदा-
नीमेनं दोषोद्भावकमयमुपासक एवं ब्रूयात्—हे उपवादिन्नवराभ्यामधोवर्तिभ्यां
स्थानाभ्यां पृथिव्यन्तरिक्षलोकाभ्यामच्योष्ठा त्वं प्रच्युतोऽसीति । युक्तं चैतदुपास-

---

१ घ. ङ. 'नौ बुद्धिस्था' । २ घ. ङ. 'न्ति पदक्रमयोः संहितां क' । ३ ग. ङ. 'येदितिष्ट' ।

१९२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [३तृतीयारण्यके-

कस्य वचनम् । संहितायाः पृथिवीरूपत्वध्यानेन सर्वदोषपरिहारात् । अतो निर्दोषायां
संहितायां दोषमुद्भावयितुः पृथिवीलोकात्तत्सहभाविनोऽन्तरिक्षलोकाच्च प्रच्युतिर्भ-
वति । अथशब्दः पूर्वोक्तवैलक्षण्यार्थः । संहितायां दोषमनुक्त्वा प्रतृण्णं ब्रुवन्तं पदम-
धीयानमेनमुपासकं यदि कश्चिदुपवदेत् । अधीयमाने पदे दोषोद्भावनमुपवादः ।
तदानीमेनमुपवादिनं प्रत्युपासक उत्तराभ्यां स्थानाभ्यामन्तरिक्षद्युलोकाभ्याम-
च्योष्ठा प्रच्युतोऽसीत्येवं ब्रूयात् । यस्तूपासक उभयमन्तरेणाऽऽह क्रममधीते
तस्योपासकस्योपवादैः परेणोद्भावयितव्यः क्रमविषये दोषो नास्त्येव । संहितायां
पदे च भ्रान्तदृष्ट्या दोषः संभाव्यते । तथा हि—" अग्निमीळे " [ ऋ० सं० म० १
सू० १ ऋ० १ ] इत्यस्यां संहितायामुत्तरपदगत ईकारः स्वरितः । एकारः प्रचयः ।
पदकाले तु तदुभयमनुदात्तम् । तथा सति पदवासनावासितस्य कस्यचिच्छ्रद्धाजडस्य
संहितायां स्वरअन्यथात्वभ्रान्तिर्हृदियात् । तथा संहितावासनावासितस्य श्रद्धाजडस्य
पदच्छेदकाले स्वरअन्यथात्वँभ्रान्तिः । क्रमकाले तु नोक्तभ्रमद्वयमस्ति, द्विविधस्वरस्य
पठ्यमानत्वात् । अग्निमित्यनेन पूर्वपदेन सह संहितायामीळ इति पदे स्वरितप्रचयौ
पठ्येते । पुरोहितमित्यनेनोत्तरपदेन सह संहितायामनुदात्तद्वयं पठ्येते । तस्मात्क्रमे
स्वरअन्यथात्वभ्रमो नोदेति । कथं चिदन्यथात्वेऽपि देवताध्यानेन दोषः समाधीयते ।
तस्मादुपासनं प्रशस्तमित्यर्थः ।

निर्भुजादिशब्दानां विवक्षितार्थे लोकप्रसिद्ध्यभावाच्छ्रुतिरेव तमर्थं दर्शयति—

यद्वि संधिं विवर्तयति तन्निर्भुजस्य रूपमथ
यच्छुद्धे अक्षरे अभिव्याहरति तत्प्रतृण्णस्याथ
उ एवोभयमन्तरेणोभयं व्याप्तं भवति, इति ।

यदुच्चारणं संधिं पदयोरुभयोर्त्यन्तं संनिकर्षं विवर्तयति विशेषेण संपादयति
तदुच्चारणं निर्भुजशब्दार्थस्य स्वरूपम् । निर्दिष्टौ भुजसदृशौ पूर्वोत्तरशब्दौ यस्मिन्संहि-
तारूप उच्चारणे तदुच्चारणं निर्भुजम् । अथशब्दः पूर्ववैलक्षण्यार्थः । शुद्धे विका-
ररहिते पूर्वोत्तरे उभे अक्षरे अभिव्याहरति स्पष्टमुच्चारयतीति यदस्ति तत्प्रतृण्ण-
शब्दाभिधेयस्य पदच्छेदस्य स्वरूपम् । तद्यथा—" इषे त्वोर्जे त्वा " [ तै० सं० १
। १ । १ ] इत्यत्र योऽयमोकारः सोऽयं संहितास्वरूपः । यदा त्वाकारान्तं त्वेति
पदमूकारादिकमूर्ज इत्यादिपदमुच्चारयति तदानीमाकार ऊकारश्चेत्युभे अक्षरे शुद्धे
भवतः । तदानीं संनिकर्षरूपायाः संहिताया विच्छिन्नत्वात् । विच्छेदस्य च हिंसावाचिना
प्रतृण्णशब्देन विच्छिन्नं पदमभिधीयते । यदेतत्प्रतृण्णस्य स्वरूपं तदेतदर्थं उ प्रथम-

---

१ घ. ङ. ॰तायां पृ॰ । २ ग. ॰वादो न प॰ । ३ घ. ङ. ॰हृदीया॰ । ४ क. ख. ग. ॰त्वभ्रमः । क॰ । ५ क. ख. ॰ति । यथा कं॰ । ६ घ. ङ. ॰प्र एव प्र॰ ।

अध्या० १।ख० ३] ऐतरेयारण्यकम् । १९३

भाष्येव । सिद्धे पदस्य स्वरूपे पश्चात्संहिता प्रवर्तते, संहितायाः संधीयमानपदद्वयधर्म-
त्वेन पदपूर्वकत्वस्यावश्यंभावात् । येन क्रमेण संहिता पदं चेत्युभयं व्याप्तं भवति
सोऽयं क्रम उभयमध्यवर्तित्वादुभयमन्तरेणेत्युच्यते ।
प्रकारान्तरेणोपासनप्रशंसार्थमुपासकस्य काम्यं संहिताद्यध्ययनं विधत्ते—
अन्नाद्यकामो निर्भुजं ब्रूयात्स्वर्गकामः
प्रतृण्णमुभयकाम उभयमन्तरेण, इति ।
संहिताद्यध्ययनेरन्नाद्यादिसिद्धिरूपासकस्य भवतीत्युक्ते सत्युपासनमेव प्रशस्तं भवति ।
यथोक्तफलविघ्नकारिणं शत्रुं शापेन विनाशयितुं शापरूपं मन्त्रं दर्शयति—
अथ यद्येनं निर्भुजं ब्रुवन्तं पर उपवदेत्पृथिवीं
देवतामारः पृथिवी त्वा देवता रिष्यतीत्येनं ब्रूया-
दथ यद्येनं प्रतृण्णं ब्रुवन्तं पर उपवदेद्दिवं देवता-
मारो द्यौस्त्वा देवता रिष्यतीत्येनं ब्रूयादथ यद्येनमु-
भयमन्तरेण ब्रुवन्तं पर उपवदेदन्तरिक्षं देवतामा-
रोऽन्तरिक्षं त्वा देवता रिष्यतीत्येनं ब्रूयात्, इति ।
अयमुपासकोऽन्नाद्यकामः सन्यदा संहितामधीते तदानीं परः शत्रुरेतस्य फलविघ्ना-
र्थमेनमुपवदेदधीयमानायां संहितायां विद्यमानमविद्यमानं वा दोषमुद्भावयेत्तदानीमु-
पासकः पृथिवीमित्यादिमन्त्रेण तं शत्रुं शपेत् । मन्त्रस्य चायमर्थः—हे शत्रो त्वं
संहितारूपां पृथिवीं देवतां दूषयितुमारः प्राप्तवानसि । अतः सा पृथिवी देवता
त्वां रिष्यति हिनस्तीति । एवमुत्तरयोरपि पर्याययोर्योज्यम् ।
अस्योपासकस्य शत्रुं सामर्थ्यं दर्शयति—
यथा तु कथा च ब्रुवन्त्वाऽब्रुवन्तं वा
ब्रूयादभ्याशमेव यत्तथा स्यात्, इति ।
ब्रुवन्नित्येतदपि द्वितीयान्तत्वेन परिणेतव्यम् । ब्रुवन्तं दोषाभिधायिनमब्रुवन्तं
दोषोक्तिरहितं वा वैरिणं प्रति यथा तु कथा च येन केनापि प्रकारेण ब्रूयादुपा-
सकः शपेत् । तदानीं यदुपासकेनोक्तं तदभ्याशमेव क्षिप्रमेव तथा स्यात् । तेनैव
प्रकारेण शत्रौ पर्यवस्येत् ।
यदा शत्रुब्राह्मणस्तदा विशेषं दर्शयति—
न त्वेवान्यत्कुशलाद्ब्राह्मणं ब्रूयात्, इति ।

---

१ ग. ॰ताध्य॰ । २ घ. ङ. ॰मुत्पादये॰ । ३ घ. ङ. ॰न्त्रस्याय॰ । ४ क. ख. ॰तास्वरू॰ । ५ क. ख. घ. ङ. ॰थिवीदे॰ । ६ घ. ङ. ॰वतायां दू॰ । ७ ग. ॰तः पृ॰ । ८ घ. ङ. त्वा ।
२५

१९४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [३तृतीयारण्यके-

दोषोद्भावकः शत्रुर्यदि ब्राह्मणस्तं प्रति कुशलादन्यन्नैव ब्रूयात्, मदीयसं-
हितादौ दोषोद्भावनं तुभ्यं हितं न भवत्यतो दोषोक्तिं परित्यज्य त्वं सुखेन तिष्ठेत्येवं
*कुशलं ब्रूयात् । देवता रिष्यतीत्येतादृशं शापं न ब्रूयात् ।

कचिद्ब्राह्मणेऽपि शापमभ्यनुजानाति—

अतिद्युघ्न एव ब्राह्मणं ब्रूयात्, इति ।

अतिशयितं द्युम्नं धनमतिद्युम्नं तस्मिन्नेव विषये विघातकं शत्रुं ब्राह्मणं शपेन्न त्वल्पे विषये ।

इदानीं माण्डूकेयस्य महर्षेर्मतं दर्शयति—

नातिद्युघ्ने चन ब्राह्मणं ब्रूयान्नमो अस्तु ब्राह्म-
णेभ्य इति ह स्माऽऽह शूरवीरो माण्डूकेयः, इति ॥
इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके प्रथमाध्याये
तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

चनशब्दोऽप्यर्थः । अतिद्युघ्नेऽपि महाधनविषयेऽपि विरोधिनं ब्राह्मणं न ब्रूयान्न शपेत्किं तु ब्राह्मणेभ्यो नमोऽस्त्वित्येतावदेव ब्रूयात् । तदेतन्महर्षेर्मतम् ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक-
भाष्ये तृतीयारण्यके प्रथमाध्याये तृतीयः खण्डः ॥ ३ ॥

---

अथ चतुर्थः खण्डः ।

पुनरप्यन्यदुपासनं प्रतिजानीते—

अथातोऽनुव्याहाराः, इति ।

अथ निर्भुजादिध्यानकथनानन्तरं यतो दोषवादिनः शत्रोः शापमन्तरेण स्वफलसि-
द्धिर्नास्ति । अतः कारणादनुव्याहाराः परकीयदोषोक्तिमनु स्वस्य व्याहाराः शाप-
रूपं वचनं येषां प्राणोपासकानां तेऽनुव्याहारा महर्षय उपासनं प्राहुरिति शेषः ।

तदुपासनं विधत्ते—

प्राणो वंश इति विद्यात्, इति ।

यथा लोके प्रौढो वंशो गृहस्य धारक एवमयं देहगृहस्य धारकत्वेन वंशसदृशः
प्राणवायुः संहितातस्वरूप इत्येवं ध्यायेत् । अत्र प्रकरणवशात्संहितेति लभ्यते ।

---

* कुशलमित्यस्य स्थाने क. पुस्तके वचनमिति बर्हिलिखितः पाठः।
१ घ. ङ. °ब्रूयो ब्रा°। २ घ. ङ. दद्यात् । ३ क. ख. ॰हस्याऽऽधा° । ४ घ ङ. तत्र ।

अध्या० १।ख० ४] ऐतरेयारण्यकम् । १९५

अस्मिन्प्राणोपासने दोषवादी शत्रुरुपासकेन शप्तव्य इत्येतद्दर्शयति—

स य एनं प्राणवंशमुपवदेच्छक्नुवन्चेन्मन्येत प्राणं
वंशं समधा३म्, प्राणं मा वंशं संदधतं न शक्रोर्षी-
त्याह प्राणस्त्वा वंशो हास्यतीत्येनं ब्रूयात्, इति ।

स यो ब्राह्मणोऽन्यो वा यः कोऽपि शत्रुरेनमुपासकं प्राणवंशध्यानेन तदात्मक-
मुपवदेत्प्राणं समाधातुं न शक्नोषीत्येवं दूषयेत् । तदानीमयमुपासको द्विविधः शक्तोऽ-
शक्तश्च तयोर्मध्ये यद्ययं शक्नुवन्नेवास्मीति मन्येत तदानीं प्राणमित्यादिना मन्त्रेणैनं
शत्रुं शपेत् । तस्य मन्त्रस्यायमर्थः । अहमुपासको वंशसदृशं प्राणं समधां सम्यक्-
चित्ते धारितवानस्मि । तथा सति प्राणरूपो यो वंशस्तं वंशं संदधतं सम्यग्ध्यानेन
धारयन्तं मां प्रति न शक्नोषि धारयितुं त्वमिति भवानाह । तस्मात्कारणाद्वंशस्था-
नीयः प्राणस्त्वां हास्यति परित्यक्ष्यति ततो मरिष्यसीति ।

अशक्तस्योपासकस्य शापमन्त्रे पाठान्तरं दर्शयति—

अथ चेदशक्नुवन्तं मन्येत प्राणं वंशं समधित्सिषन्तं नाशक्रः
संधातुं प्राणस्त्वा वंशो हास्यतीत्येनं ब्रूयात्, इति ।

यद्ययमुपासको ध्याने शक्तिरहितमात्मानं मन्येत तदानीमनेन मन्त्रेण शपेत् । तस्य
मन्त्रस्यायमर्थः । अहमुपासको वंशरूपं प्राणं सम्यग्ध्यानेन धारयितुमिच्छामि तादृश-
मिच्छन्तं मां प्रति संधातुं सम्यग्ध्यानेन धारयितुं नाशको न शक्नोषीत्येवं भवानाह
तस्माद्वंशरूपः प्राणस्त्वां परित्यक्ष्यतीति ।

पूर्ववदत्रोपासकस्य सामर्थ्यं दर्शयति—

यथा तु कथा च ब्रुवन्वाऽब्रुवन्तं वा ब्रूयादभ्या-
शमेव यत्तथा स्यान्न त्वेवान्यत्कुशलाद्ब्राह्मणं
ब्रूयादतिधुम्न एव ब्राह्मणं ब्रूयान्नातिधुम्ने च-
न ब्राह्मणं ब्रूयान्नमो अस्तु ब्राह्मणेभ्य इति
ह स्माऽऽह शूरवीरो माण्डूकेयः, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके प्रथमाध्याये
चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

पूर्वव्याख्येयम् ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयारण्यकभाष्ये
तृतीयारण्यके प्रथमाध्याये चतुर्थः खण्डः ॥ ४ ॥

---

१ क. ख. शक्तोऽस्मीत्ये ।

१९६ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [३तृतीयारण्यके-

अथ पञ्चमः खण्डः ।

उक्तासु वक्ष्यमाणासु च संहितोपासनासु सर्वासु श्रोतॄबुद्धि^१समाधानार्थमुपास्यविषयं सम्यक्परिशोधयितुं प्रस्तौति—

अथ खल्वाहुर्निर्भुजवक्त्राः, इति ।

अथ कासां चित्संहितोपासनानां कथनानन्तरं निर्भुजशब्दाभिधेया संहिता वक्त्रे मुखे येषां संहितोपासकानां ते महर्षयो निर्भुजवक्त्रास्ते च विषयशोधनार्थं वक्ष्यमाणं वाक्यमाहुः ।

स खलु तदीयं वाक्यं दर्शयति—

पूर्वमक्षरं पूर्वरूपमुत्तरमुत्तररूपं योऽवकाशः
पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण सा संहितेति, इति ।

अस्याः^२ संहितोपनिषदः प्रारम्भे “पृथिवी पूर्वरूपं द्यौरुत्तररूपम्” [ ऐ० आ० ३ अ० १ ख० २ ] इत्यादौ पूर्वरूपमित्यनेन पूर्वमक्षरं विवक्षितम् । उत्तररूपमित्यनेनोत्तरमक्षरं विवक्षितम् । तयोरक्षरयोर्मध्ये योऽवकाशः स संहिताशब्देन विवक्षितः ।

एवमुपास्यनिश्चयार्थं पूर्वरूपादिशब्दान्व्याख्याय^३ प्ररोचनार्थं पूर्वमुक्तं [ ऐ० आ० ३ अ० १ ख० २ ] तदुपासनफलमनुस्मारयति^४—

स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभि-
र्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति, इति ।

तदेतत्तत्रैव व्याख्यातम् ।

योऽवकाश इति यदुक्तं तत्र कंचिद्विशेषं दर्शयति—

अथ वयं ब्रूमो निर्भुजवक्त्रा इति ह स्माऽऽह
ह्रस्वो माण्डूकेयः पूर्वमेवाक्षरं पूर्वरूपमुत्तरमुत्तर-
रूपं योऽवकाशः पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण येन
संधिं विवर्तयति येन स्वरास्वरं विजानाति
येन मात्रामात्रां विभजते सा संहितेति, इति ।

ह्रस्वो वामनः स्वल्पदेहः । स च स्वाभिज्ञत्वप्रकटनार्थं वयमिति पूजारूपं बहुवचनं प्रयुङ्क्ते । स चैवमाह । पूर्वरूपोत्तररूपयोर्व्याख्यानं तत्तादृशमेव, अवकाशः संहितेति यदुक्तं तत्रास्ति कश्चिद्विशेषः । न केवलमवकाशमात्रं संहितेति किं तु येनाव-

---

१ ग. श्रोतॄबुद्धि° । २ क. ख. तस्याः । ३ घ. ङ. ॰ब्दानाख्याय । ४ घ. ङ. ॰नुस्मरति ।

अध्या० १।ख० ५] ऐतरेयारण्यकम् । १९७

काशेन संधिं पूर्वोत्तरयोः संनिकर्षमध्येता विवर्तयति विशेषेण संपादयति येन
चावकाशेन स्वरमस्वरं च विविच्य जानाति । “अग्निमीळे” [ ऋ० सं० म० १
सू० १ ऋ० १ ] इत्यत्रोत्तरपदे पदकालवदनुदात्तस्वरो न भवति किंतु स्वरितप्र-
चयौ स्वरा॒वित्येतादृशो विवेकः । येन चावकाशेन मात्राममात्रां च विभजते ।
“तवेत्तत्सत्यमङ्गिरः” [ ऋ० सं० म० १ सू० २ ऋ० ६ ] इत्यत्र पदकाले वका-
रस्योपरि ह्रस्वोऽकारो दृश्यते, संहिताकाले सा मात्रां न भवति, किंत्वेकारो मात्रेत्ययं
विभागः । एतैर्विशेषणैर्विशिष्टोऽवकाशः संहिता न त्ववकाशमात्रमिति ।

पूर्ववत्फलमनुस्मारयति—

स य ए॒वमे॒तां संहि॒तां वेद॑ संधीयते प्र॒जया॑ प॒शुभि॒र्य-
शसा ब्रह्मवर्च॒सेन स्व॒र्गेण लो॒केन॒ सर्व॒मायु॑रेति, इति ।

पूर्ववद्व्याख्येयम् ।
मतान्तरं दर्शयति—

अथ हास्य पुत्र आह मध्यमः प्रातीबोधीपुत्रोऽक्षरे
खल्विमे अविकर्षन्नेकीकुर्वन्यथावर्णमाह तद्याऽसौ
मात्रा पूर्वरूपोत्तररूपे अन्तरेण संधिविज्ञापनी
साम तद्भवति सामैवाहं संहितां मन्य इति, इति ।

अस्य ह्रस्वमाण्डूकेयस्य मध्यमः पुत्रः कश्चिदस्ति, तस्य माता प्रातीबोधी ।
तत्पुत्रो महर्षिरिमे पूर्वोत्तरे अविकर्षन्परस्परमत्यन्तविशेषमकुर्वन्ननेकीकुर्वन्नत्यन्तमै-
क्यमप्यकुर्वन्यथावर्णमाहेतं तं वर्णमनतिक्रम्योच्चारयति । तवेदित्यत्र पूर्वपदान्त्यम-
कारमुत्तरपदादिमिकारं च संहिताकाले यदि पृथगुच्चारयेत्तदानीमत्यन्तविश्लेषो भवेत् ।
यदि त्विकारमन्तर्भाव्य केवलमकारमुच्चारयेत्तदानीमत्यन्तमेकीकरणं भवति । तदुभयं
परित्यज्य यथाशास्त्रमेकारमसावुच्चारयति । तत्तथा सति पूर्वरूपोत्तररूपयोर्मध्ये
याऽसौ मात्रोच्चारणविशेषरूपा संधिविज्ञापनी शास्त्रीयं संधिं विज्ञापयति तत्साम
समत्वं भवति । अतिद्रुतातिविलम्बयोरभावात्सामैव तत्समत्वमेव संहितामहं मन्य
इति मध्यमपुत्रस्य मतम् ।

अस्मिन्नर्थे कंचिन्मन्त्रमुदाहरति—

तदप्येतदृषिणोक्तम्, इति ।

---

१ घ. ङ. °पदस्य प° । २ क. ख. ह्रस्वाका° । ३ क. ख. घ. ङ. °नुस्मरति । ४ ग. घ. ङ. प्रतिबोधी । ५ क. ख. ॰ह तत्र वं॰ । ६ ग. तं वं॰ । ७ क. ख. ॰रं सं॰ ।

१९८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [३तृतीयारण्यके-

स चं मन्त्रः संहितायामेवमाम्नातः—“मा नः स्तेनेभ्यो ये अभिद्रुहस्पदे निशामिणो रिपवोऽन्नेषु जागृधुः । आ देवानामोहते विव्रयो हृदि बृहस्पते न परः साम्नो विदुः ” [ ऋ० सं० म० २ सू० २४ ऋ० १६ ] इति । हे बृहस्पते नोऽस्मान्मन्त्ररूपान्स्तेनेभ्यो विद्याचौर्यपरेभ्यो मा दा इत्यध्याहारः । तादृशेभ्यो मन्त्रोपदेशं मा कुर्वित्यर्थः । कीदृशा विद्याचोरा इत्याशङ्क्योच्यते— ये शिष्या अभिद्रुहस्पदे सर्वतो गुरुद्रोहस्य स्थाने वर्तमाना निशामिणो मायया गुरुमभिमुखीकृत्य व्यवहारे बाह्ये नितरां रमयन्तीति निशामिणः । एतेऽनुकूला इत्येवं गुरोर्भ्रान्तिं जनयन्तीत्यर्थः । ते च स्वहृदये रिपवः शत्रवः सन्तोऽन्नेषु भोग्येषु दृष्टार्थेष्वेव जागृधुरभिकाङ्क्षां कुर्वन्ति । तादृशेभ्यो स्तेनेभ्यो मन्त्रात्मकानस्मान्मा देहि । इति मन्त्रद्रष्टृणां वचनमेतत् । तर्हि केभ्यो मँत्रा दातव्या इति चेदुच्यते ये श्रद्धालुत्वो विव्रयः संभजनकर्तारः सन्तो हृदि स्वचित्ते देवानामिन्द्रादीनां यागादिरूपं संबन्धमा समन्तादोहते वितर्कयन्ति सर्वदा यागं कर्तुं विचारयन्ति । तादृशेभ्यो मन्त्रान्देहीत्यर्थः । ते च साम्नः समत्वादाजर्वाद्वत्परः श्रेयोहेतुर्नास्तीत्येवं विदुर्जानन्ति । अतस्ते मन्त्रोपदेशयोग्याः । अत्र यँथा शिष्याणां व्यवहारे समत्वं प्रशस्तमेवं संहितायामपि सँममात्रोच्चारणं प्रशस्तमित्यर्थः ।

एतस्य मन्त्रस्य प्रदर्शनार्थं चतुर्थं पादं पठति—

बृहस्पते न परः साम्नो विदुरिति, इति ।

पूर्ववत्फलवाक्यमनुस्मारयति—

स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति, इति ।

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके प्रथमाध्याये
पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये तृतीयारण्यके प्रथमाध्याये पञ्चमः खण्डः ॥ ५ ॥

---

बृहस्पते न परः०—ऋ० सं० म० २ सू० २४ ऋ० १६ ।

---

१ घ. ङ. च सं° । २ ग. ˚द्याचौरा । ३ घ. ङ. ˚षु दृ° । ४ क. ख. ग. मन्त्रो दातव्य इ° । ५ ग चेत्तदु° । ६ क. ख. ननु । ग. एव । ७ घ. ङ. यदा । ८ घ. ङ. समं मा° । ९ क. ख. ङ. ˚तुर्यपा° ।

अध्या० १। ख० ६] ऐतरेयारण्यकम् । १९९

अथ षष्ठः खण्डः ।

---

पुनरप्युपासनान्तरं वक्तुं प्रस्तौति—

बृहद्रथंतरयो रूपेण संहिता संधीयत इति तार्क्ष्यः, इति ।

तैरुक(तृक्ष)नामकस्य पुत्रः कश्चिन्महर्षिरेवं मन्यते । बृहन्नामकं यत्साम “त्वामिद्धि हवामहे” [ऋ० सं० म० ६ सू० ४६ ऋ० १] इत्यस्यामृच्युत्पन्नमस्ति यच्च रथंतराख्यं साम “अभि त्वा शूर नोनुमः” [ऋ० सं० म० ७ सू० ३२ ऋ० २२] इत्यस्यामृच्युत्पन्नं तयोरुभयोः साम्नोः स्वरूपेण संहिता संपद्यते । सामद्वयसंबन्धित्वेन संहिताध्यानं कर्तव्यमित्यर्थः ।

तमेव विवक्षितं ध्यानप्रकारं दर्शयति—

वाग्वै रथंतरस्य रूपं प्राणो बृहत उभाभ्यामु
खलु संहिता संधीयते वाचा च प्राणेन च, इति ।

अत्र बृहद्रथंतरशब्दाभ्यां सामगानरूपो वाक्यार्थो न विवक्षितः । किं तर्हि प्रशस्तत्वसाम्येन ताभ्यां शब्दाभ्यां वाक्प्राणावुपलक्ष्येते । यथा बृहद्रथंतरसामनी सोमयागप्रकृतिरूपेऽग्निष्टोमे पृष्ठस्तोत्रस्य निष्पादके संती प्रशस्तत्वाभिप्रायेण सर्वत्र श्रुतिभिराद्रियेते तथा वाक्प्राणावपि देहव्यवहारनिष्पादकत्वेन प्रशस्तौ । तस्माद्वागेवात्र रथंतरस्य स्वरूपत्वेन विवक्षिता । प्राणो बृहतः स्वरूपत्वेन विवक्षितः । वाचा च प्राणेन चेत्येताभ्यामुभाभ्यामेव संहिता संपादनीया । वाक्प्राणरूपा संहितेत्येवं ध्यायेदित्यर्थः ।

उक्तसंहिताध्यानस्य गुरुशुश्रूषालभ्यत्वेन प्राशस्त्यं दर्शयति—

एतस्यां ह स्मोपनिषदि संवत्सरं गा रक्षयते तार्क्ष्यः, इति ।

येयमुपनिषद्वाक्प्राणरूपसंहिताविद्ये तस्यामेव निमित्तभूतायां सत्यामाचार्यप्रसादार्थं लौकिकगोपालवत्तरु(तृ)क्षस्य पुत्रो निरन्तरं संवत्सरमाचार्यसंबन्धिनीर्गा रक्षितवान् ।

न चात्र प्रयोजनान्तरमुद्दिश्य गोरक्षायां क्रियमाणायां प्रसङ्गादियं विद्या लब्धेति शङ्कनीयमित्येतद्दर्शयति—

एतस्यां ह स्म मात्रायां संवत्सरं गा रक्षयते तार्क्ष्यः, इति ।

मात्राशब्देन प्रयोजनान्तरं निवार्यते । एतस्यां मात्रायां केवलायां वाक्प्राणविद्या-

---

१ ग. °सनां व° । २ क. ख. °रं प्र° । ३ क. ग. घ. ङ. तारुक्ष्यः । ४ घ. °ति । तारुक्षुना° ।
५ ङ. तरुक्षुना° । ६ घ. ङ. °क्षितध्या°। ७ ग. °त्वपठनसा°। ८ क. ख. घ. ङ. °मनि सो° । ९ क. °स्तोमस्य । १० क. ख. ङ. सति । ११ ग. घ. ङ. तारुक्ष्यः । १२ ग. घ. ङ. छ. झ. तारुक्ष्यः ।

२०० श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम् - [३तृतीयारण्यके-

यामेव निमित्तभूतायां सत्यां गोरक्षा कृता । तस्मादेतावता प्रयासेन लभ्यत्वादतिप्रश-
स्तेयं विद्येत्यर्थः ।

वाक्प्राणयोर्बृहद्रथंतररूपत्वेन प्राशस्त्यमभिप्रेत्य बृहद्रथंतरप्रतिपादकं मन्त्रद्वय-
मुदाहरति—

तदप्येतदृषिणोक्तम् , इति ।

तदेतन्मन्त्रद्वयं संहितायामेवमाम्नातम्—

“ प्रथश्च यस्य सप्रथश्च नामाऽऽनुष्टुभस्य हविषो हविर्यत् ।
धातुर्युतानात्संवितुश्च विष्णो रथंतरमाजभारा वसिष्ठः ।
अविन्दन्ते अतिहितं यदासीद्यज्ञस्य धाम परमं गुहा यत् ।
धातुर्युतानात्संवितुश्च विष्णोर्भरद्वाजो बृहदाचक्रे अग्नेः ” ।
[ ऋ० सं० म० १० सू० १८२ ऋ० १–२ ] इति ।

तदेतन्मन्त्रद्वयं प्रवर्गाभिषेवे सूक्ते समाम्नातम् । आनुष्टुभस्यानुष्टुप्छन्दोयुक्तैर्मन्त्रैः
संस्तुतस्य यस्य प्रवर्ग्यहविषो नाम घर्म इत्यादिकं प्रथादयो जानन्तीति शेषः । प्रथ-
सप्रथनामकावुभावृषी । चकारादनुक्तमहर्षिसमुच्चयार्थो । ते सर्वेऽपि यस्य हविषः
प्रसिद्धस्य नाम जानन्ति । यच्च प्रवर्ग्यार्थं द्रव्यं हविषोऽपि हविर्भवति । उत्तमं हवि-
रित्यर्थः । यथा राज्ञोऽपि राजेत्यत्रोत्तमत्वमुक्तं भवति तद्वत् । तादृशं हविः स्तोतुं
वसिष्ठाख्यो महर्षी रथंतराख्यं सामाऽऽजभाराऽऽहृतवान् । तेन साम्ना तस्य हविषः
स्तुतिरपि किंनिमित्तेत्याशङ्क्य धात्रादिदेवतानिमित्तेत्युच्यते । धात्रादिशब्देषु चतु-
र्थ्यर्थे पञ्चमी । धात्रादीनां परितोषार्थं हविःस्तुतिरित्यर्थः । ते प्रथादयो महर्षयः प्रव-
र्ग्यरूपं हविरतिहितं धात्रादिदेवेभ्योऽतिशयेनोपयुक्तमित्यविन्दल्लब्धवन्तो ज्ञातवन्त
इत्यर्थः । यद्धविर्यज्ञस्य सोमयागस्य धाम स्थानमासीत् । सति हि प्रवर्ये सोमयागस्ते-
जस्वीव भासते । तस्मादस्य हविषो धामत्वम् । तथा यद्धविः परमं गुहाऽत्यन्तं गोप्यं
यज्ञस्य शिरोरूपत्वात् । तथा चान्यत्र श्रूयते— “शिरो वा एतद्यज्ञस्य । यत्प्रवर्ग्यः”
[ तै० आ० प्र० ५ अ० १० ] इति । अग्निसहितानां धात्रादीनां परितोषं निमि-
त्तीकृत्य तद्धविः स्तोतुं भरद्वाजाख्यो महर्षिर्बृहदाख्यं सामाऽऽचक्र आनीतवान् ।
सर्वेषु सोमयागेषु प्रशस्तं यत्प्रवर्ग्यहविस्तादृशं हविः स्तोतुं वसिष्ठभरद्वाजौ महता
प्रयासेन रथंतरं बृहच्च संपादितवन्तौ । तदुभयसामरूपत्वेन प्रशस्तौ वाक्प्राणौ । तस्मा-
द्वाक्प्राणरूपत्वेन संहिताध्यानमुत्तममिति मन्त्रद्वयोदाहरणस्य तात्पर्यार्थः ।

---

१ ग. ˚मेवाऽऽम्ना˚ । २ घ. ङ. ˚ष्टवम् । ३ ग. संकृतं । ४ घ. ङ. ˚तस्यार्थस्य । ५ ग. घ. ङ. ˚तुर्ष्वपि निमित्तार्थे पं˚ । ६ ग. घ. ङ. ˚य तद्बविः । ७ क. ख. ˚र्थः । प्र˚ ।

अध्या० १। ख० ६ ] ऐतरेयारण्यकम् । २०१

तस्यैतस्य मन्त्रद्वयस्य प्रतीकत्वेन चतुर्थपादौ पठति—

रथंतरमाजभारा वसिष्ठः । भरद्वाजो बृहदाचक्रे अग्रेरिति, इति ।

उपासनस्य फलं दर्शयति—

स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्य-
शसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति, इति ।

पुनरपि गुणान्तरविशिष्टत्वेन वाक्प्राणरूपायाः संहिताया उपासनान्तरं विधत्ते—

वाक्प्राणेन संहितेति कौण्ठरव्यः प्राणः पवमानेन
पवमानो विश्वैर्देवैर्विश्वे देवाः स्वर्गेण लोकेन
स्वर्गो लोको ब्रह्मणा सैषाऽवरपरा संहिता, इति ।

कुण्ठरवस्य पुत्रो महर्षिः संहितोपासनामेवमुवाच । येयं वागस्ति सा प्राणेन संहिता संयुक्ता, वाचः प्राणेन प्रेर्यमाणत्वात् । स च प्राणो देहमध्यवर्ती पवमानेन बाह्यवायुना संहितः, बाह्यवायोः प्राणानुग्राहकत्वात् । स च पवमानो बाह्यवायुर्विश्वैर्देवैः संहितः, सर्वेषां देवानां बाह्याधीनक्रियोपेतत्वात् । ते च विश्वे देवाः स्वर्गेण लोकेन संहिताः, तल्लोकनिवासित्वात् । स च स्वर्गो लोको ब्रह्मणा वेदेन संहितः, वेदोक्तकर्मानुष्ठानलभ्यत्वात् । सैषा वागादिका ब्रह्मान्ता संहितोपासकैरवरपरेत्युच्यते । अवरैः पूर्वपूर्वमभिहितैः परैरुत्तरोत्तरमभिहितैश्च पदार्थैर्युक्तत्वात् । एवंरूपा संहिता ध्यातव्येत्यर्थः ।

तस्य ध्यानस्य फलं विधत्ते—

स यो हैतामवरपरां संहितां वेदौवं हैव स
प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण
लोकेन संधीयते यथैषा संहिता, इति ।

एषा ध्यातव्यत्वेनोक्ता संहिता बहुविधपदार्थपरम्परयोपेता । एवमेव स उपासकः प्रजादिपरम्परया संयुज्यते ।

यथोक्तपरम्परारहितेऽप्युपासने प्रमादिफलं समानमित्याशङ्कयात्र विशेषं दर्शयति—

स यदि परेण वोपसृतः स्वेन वाऽर्थेनाभिव्याह-
रेदभिव्याहार्षेन्नेव विद्याद्दिवं संहिताऽगमदित्युषां

---

रथंतरमाजभारा व०—ऋ० सं० म० १० सू० १८२ ऋ० १ । भरद्वाजो बृहदाचक्रे०—ऋ० सं० म० १० सू० १८२ ऋ० २ ।

---

१ ख. ˚तुर्थौ पा˚ । २ ग. ˚क्तमार्गानुं ।

२६

२०२ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [३तृतीयारण्यके-

देवानामेव भविष्यतीति शश्वत्तथा स्यात् , इति ।

स उपासको यदि कदाचित्परकीयप्रयोजनेन वा स्वकीयप्रयोजनेन वोपसृतः प्रेरितः सन्नभिव्याहरेत्संहितां पठेत्तदानीमभिव्याहारार्थमेव संहितां पठितुमिच्छन्नेव विद्यादेवं मनसा संकल्पयेत् । कथमिति तदुच्यते—इयं मयोपास्यमाना संहिता दिवमगमत् । द्युलोकपर्यन्तं पदार्थजातं प्राप्तवती “विश्वे देवाः स्वर्गेण लोकेन स्वर्गो लोको ब्रह्मणा” इत्येवमुक्तत्वात् । तस्मात्कारणाद्विदुषां संहितोपासकानामत एव देवानां देवतारूपाणामेतेषां पुरुषाणामेवं भविष्यत्यैहिकमामुष्मिकं वाऽपेक्षितं श्रेयः सर्वदा भविष्यतीत्येवं मनसा संकल्पिते सति शश्वत्तथा स्यादवश्यं तत्फलं सिध्येत् ।

एवं सत्यस्या उपासनायाः संकल्पाधीनमिदमेव फलं न तु पूर्वोक्तं प्रजादिकमित्याशङ्क्य तदुभयसमुच्चयमाभिप्रेत्य पूर्वोक्तमेव पुनः पठति—

स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते
प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन
स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति, इति ।

केवलवाग्रूपेण संहिताया उपासनन्तरं विधत्ते—

वाक्संहितेति पाञ्चालचण्डः, इति ।

पञ्चालाख्ये देशे समुत्पन्नश्चण्डस्तेजस्वी तन्नामको वा कश्चिन्महर्षिर्वाग्रूपेण संहिता ध्यातव्येत्याह ।

तदेतत्संहिताया वाग्रूपत्वं स एव महर्षिरुपपादयति—

वाचा वै वेदाः संधीयन्ते वाचा छन्दांसि
वाचा मित्राणि संदधति वाचा सर्वाणि
भूतान्यथो वागेवेदं सर्वमिति, इति ।

वेदाः सर्वेऽपि वाचैव संधीयन्ते पठ्यन्ते । छन्दांसि गायत्र्यादीन्यपि वाचा प्रयुज्यन्ते । मित्राणि स्निग्धाः पुरुषा वाचा प्रियोक्त्या संदधति संयुक्ता भवन्ति । न केवलं मित्राणि किंतु सर्वेऽपि प्राणिनः प्रियोक्त्या स्निग्धा भवन्ति । अपि च वागेवेदं सर्वमैहिकमामुष्मिकं च फलजातं संपादयति । राजसेवादौ प्रियभाषणेन धनलाभात् । मन्त्रजपादिना स्वर्गादिसिद्धेश्च ।

ननु वाचः प्राणप्रेरितत्वात्प्राणध्यानमेव प्रशस्तमित्याशङ्क्य वस्तुतत्त्वविचारेण तथात्वेऽपि संहितायां वाचः प्रत्यासत्तिमन्वयव्यतिरेकाभ्यां दर्शयति—

तद्यत्रैतदधीते वा भाषते वा वाचि तदा

---

१ क. ख. 'धेन्तप' । २ क. ख. 'र्थज्ञानं प्रा' । ३ घ. ङ. प्राणेन संस्कृत' । ४ घ. ङ. 'ध्यानं प्र' ।

अध्या० १। ख० (६)] ऐतरेयारण्यकम् । २०३

प्राणो भवति वाक्तदा प्राणं रेळ्ह्यथ यत्र
तूष्णीं वा भवति स्वपिति वा प्राणे तदा
वाग्भवति प्राणस्तदा वाचं रेळ्हि ताव-
न्योन्यं रीळ्हो वाग्वै माता प्राणः पुत्रः, इति ।

तत्तस्यां वाक्संहितायामियमुपपत्तिरुच्यत इति शेषः । यत्र यदा पुमानेतद्वेद-वाक्यमधीते लौकिकीं वा भाषां कथयति तदानीं प्राणो वाच्यन्तर्भूतो भवति वाच एव व्यापार उच्चारणलक्षणो दृश्यते न तूच्छ्वासनिःश्वासरूपः प्राणव्यापारः, अतस्तदानीमियं वाक्प्राणं रेळ्हि रेडि ग्रसति । एतावता संहितापाठकाले वाग्व्यापाररूपोऽन्वयोऽभिहितः । अथशब्देन वैलक्षण्यवाचिना व्यतिरेक उपक्रम्यते । यत्र यदा तूष्णीं वा भवति वाग्व्यापारं परित्यज्य मौनी सन्नवतिष्ठते चक्षुरादिव्यापारमपि परित्यज्य स्वापं वा प्राप्नोति तदानीमियं वाक्प्राणेऽन्तर्भवति, वाग्व्यापारो न दृश्यते प्राणव्यापारस्तु दृश्यते । तस्मात्तदानीं प्राणो वाचं रेळ्हि ग्रसति । न च तूष्णींभावे स्वापे वा संहितापाठोऽनुगच्छति । तथा सति यत्र वाग्व्यापारो नास्ति तत्र संहिता नास्तीत्येवं व्यतिरेकः प्रदर्शितो भवति । तावेतौ वाक्प्राणावन्योन्यं रीळ्हः कालभेदेन ग्रसतो यद्यपि तथाऽपि वागेव माता प्राणः पुत्रः । तस्माद्वाग्भ्यानं प्रशस्तमित्यर्थः ।

वाचो मातृत्वे प्राणस्य पुत्रत्वे च संवादकं मन्त्रमुदाहरति—

तदप्येतदृषिणोक्तम् , इति ।

तमेतं मन्त्रं पठति—

एकः सुपर्णः स समुद्रमाविवेश स इदं विश्वं भुवनं विचष्टे ।
तं पाकेन मनसाऽपश्यमन्तितस्तं माता रेळ्हि स उ रेळ्हि मातरमिति, इति ।

योऽयमेकः प्राणवायुः सुपर्णः पक्षिवन्नि²राधारसंचारी स प्राणवायुर्बाह्यवायुरूपेण समुद्रं समुद्रवद्विस्तृतमन्तरिक्षमाविवेश प्रविष्टवान् । स प्राणदेव इदं विश्वं भुवनं सर्वमपि लोकं विचष्टे¹ विशेषेण ख्या³पयति । सति हि प्राणे जीवन्तः पुरुषा लोकं⁴ विख्यातं⁵ कुर्वन्ति । न तु प्राणरहिता मृताः । तं तादृशं प्राणदेवं⁶महमुपासकः पाकेन मनसा परिपाकेन⁷(ण) ज्ञानेनान्तितोऽन्तिके स्वहृदयेऽपश्यं दृष्टवानस्मि । केन प्रकारेण तद्दर्शनमिति तदुच्यते—तं प्राणं माता रेळ्हि। अध्ययनकाले लौकिकभाषा-

---

एकः सुपर्णः स०—ऋ० सं० म० १० सू० ११४ ऋ० ४ ।

---

¹ घ. ङ. उपलक्ष्यते । ² ग. ॰वदम्बरा॰ । ३ घ. ङ. स्थापयति । ४ घ. ङ. लोकविं
५ घ. ङ. ॰तं कर्म कुं । ६ क. ख. प्राणं दे॰ । ७ घ. ङ. ॰पक्त्वा॰ ।

२०४ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्- [३तृतीयारण्यके-

काले च वाक्प्राणं ग्रसति । स उ सोऽपि प्राणो मातरं रेळ्हि तूष्णींभावकाले स्वापकाले च वाचं ग्रसति । इतिशब्दो मन्त्रसमाप्त्यर्थः ।

उपास्तिफलं दर्शयति—
स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्मवर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति, इति ।

उपासनान्तरं प्रतिजानीते—
अथातः प्रजापतिसंहिता, इति ।

अथ पञ्चालचण्डकौण्ठरव्यादिमहर्षिप्रणीतसंहिताध्यानकथनानन्तरं यतः प्रजापतिप्रणीता संहिता कृत्स्नकुटुम्बविषयत्वात्प्रशस्ता, अतः कारणात्साऽभिधीयते ।

तामेतां¹ संहितां दर्शयति—
जाया पूर्वरूपं पतिरुत्तररूपं पुत्रः संधिः
प्रजननं संधानं सैषाऽदितिः संहिता, इति ।

संभोगकालेऽधोवर्तित्वाज्जायायाः² पूर्ववर्णरूपत्वम् । उत्तरदेशवर्तित्वात्पत्युरुत्तरवर्णरूपत्वम् । उभयमेलनजत्वात्पुत्रः संधिः । प्रजननं पुत्रोत्पादनं संधानं संहिताया निमित्तम् । “इको यणचि” [पा० सू० अ० ६ पा० १ सू० ७७] इत्यादावच्परत्वं यथा संधिकार्यनिमित्तं तद्वत् । येयं ध्यातव्या संहितोक्ता सैषाऽदितिरखण्डनीया, जायापतिपुत्रतदुपयुक्तव्यापारैः कृत्स्नस्य संसारधर्मस्य³ पूरितत्वात् ।

तमेतमर्थं विस्पष्टं दर्शयति—
अदितिर्हीदं सर्वं यदिदं किंच पिता
च माता च पुत्रश्च प्रजननं च, इति ।

पित्रादिकमपेक्षितं लोके यत्किंचिदस्ति तदिदं सर्वमदितिर्ह्यखण्डमन्यूनमित्यर्थः⁴ । यथेयं संहिता पित्रादिभिरपेक्षितैः पूर्णत्वाददितिरेवमदितिनामयुक्ता देवमाता सर्वदेवपूर्णत्वेन⁵ साम्येन, अदितिदेवताप्रतिपादकं मन्त्रं प्रकृतसंहिताप्रशंसार्थमुदाहरति—

तदप्येतदृषिणोक्तम्, इति ।

स च मन्त्रः संहितायामेवमाम्नातः⁶—

“अदितिर्द्यौरदितिरन्तरिक्षमदितिर्माता स पिता स पुत्रः।
विश्वे देवा अदितिः पञ्च जना अदितिर्जातमदितिर्जनित्वम्” ॥
[ ऋ० सं० म० १ सू० ८९ ऋ० १० ] इति ॥

---

¹ घ. ङ. ॰तां दं । ² क. ख. ॰धोभागव॰ । ³ ग. ॰रस्य । ४ क. ख. ग. ॰ण्डनम॰ । ५ क. ख. ग. ॰नत्वमि॰ । ६ घ. ङ. ॰मेवाऽऽम्ना॰ ।

अध्या० १।ख०६] ऐतरेयारण्यकम् । २०५

द्युलोकाद्यभिमानिदेवतानां सर्वासामदितिकार्यत्वे सति कारणव्यतिरेकेण कार्याभावा-
ददितेः सर्वात्मकत्वं युक्तम् । गन्धर्वाः पितरो देवा असुरा रक्षांसीत्येते पञ्च जनाः ।
यद्वा निषादपञ्चमा ब्राह्मणादिवर्णाः पञ्च जनाः । किंच यज्जातं पूर्वमुत्पन्नं यज्जनि-
त्वमितः परं जनयितव्यं तत्सर्वमदितिरेव । तादृगदितिदेवतानामसाम्यादियं संहिताऽपि
प्रशस्तेत्यर्थः ।

एतंस्य मन्त्रस्य प्रतीकत्वेन द्वितीयं पादं पठति—
अदितिर्माता स पिता स पुत्र इति, इति ।
उपासनस्य फलं दर्शयति—
स य एवमेतां संहितां वेद संधीयते प्रजया पशुभिर्यशसा ब्रह्म-
वर्चसेन स्वर्गेण लोकेन सर्वमायुरेति सर्वमायुरेति, इति ॥

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके प्रथमाध्याये
षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥

इति बह्वृचब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके
प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

अभ्यासोऽध्यायसमाप्त्यर्थः ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यक-
भाष्ये तृतीयारण्यके प्रथमाध्याये षष्ठः खण्डः ॥ ६ ॥
इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाशे बह्वृचब्राह्म-
णारण्यककाण्डभाष्ये तृतीयारण्यके प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥

---

अदितिर्माता स पिता०—ऋ० सं० म० १ सू० ८९ ऋ० १ ।
१ घ. ङ. 'तन्मन्त्र' ।

अथ तृतीयारण्यके द्वितीयोऽध्यायः।

तत्र प्रथमः खण्डः। (सप्तमः)

प्रथमेऽध्याये संहितापद्क्रमाणां नानाविधं ध्यानमुक्तम्। द्वितीयेऽक्षरादिबहुविधध्यानान्युच्यन्ते। तत्राऽऽदौ तावत्सिंहावलोकनन्यायेन “अथातोऽनुव्याहाराः प्राणो वंश इति विद्यात्” [ ऐ० आ० ३ अ० १ ख० ४ ] इत्युक्तं तदेतदनूद्योपपादयति—

प्राणो वंश इति स्थविरः शाकल्यस्तद्यथा शालावंशे
सर्वेऽन्ये वंशाः समाहिताः स्युरेवमस्मिन्प्राणे चक्षुः श्रोत्रं
मनो वागिन्द्रियाणि शरीरं सर्व आत्मा समाहितः, इति।

शकलस्य पुत्रः शाकल्यः स तु बालोऽपि कश्चिदस्तीति स्थविरशब्देन विशेष्यते। तेन प्रोक्तं प्राणस्य वंशत्वध्यानं साम्यसद्भावादुपपद्यते। यथा लोके शालाया आधारभूतस्तम्भाग्रेषु दण्डायमानस्थापिते प्रौढे वंशे स्यूता अन्ये सर्वे वंशाः सम्यक्प्रतिष्ठिताः स्युरेवमस्मिन्प्राणवायौ चक्षुरादिकं शरीरान्तमवयवजातं तत्संघस्वरूपः सर्व आत्मा च सम्यगाश्रितः।

इत्थं बुद्धिस्थं वंशत्वमुपपादितम्, अथाक्षरध्यानं विधत्ते—

तस्यैतस्याऽऽत्मनः प्राण ऊष्मरूपमस्थीनि स्पर्शरूपं
मज्जानः स्वररूपं मांसं लोहितमित्येतदन्यच्चतुर्थम-
न्तस्था रूपमिति ह स्माऽऽह ह्रस्वो माण्डूकेयः, इति।

योऽयं “प्राणो वंशः” इति स्तुतिप्रसङ्गेन देहेन्द्रियादिसंघातरूपः सर्व आत्मोक्तस्तस्यैतस्य संघरूपस्याऽऽत्मनो यः प्राणोऽस्ति तदेतदूष्मणां स्वरूपम्। शषसहाख्या अक्षरविशेषा ऊष्माणस्तेष्वक्षरविशेषेषु प्राणदृष्टिं कुर्यात्। मातृकापाठे ककारादयो मकारान्ता वर्णाः स्पर्शसंज्ञकास्तेष्वस्थिदृष्टिः। अकारादयः, अकारान्ता वर्णाः स्वरसंज्ञकास्तेषु मज्जदृष्टिः। यरलवाश्चत्वारो वर्णा अन्तस्थासंज्ञकास्तेषु मांसलोहितरूपं पूर्वोक्तत्रयापेक्षया चतुर्थमङ्गमन्यद्ध्यातव्यम्।

---

१ घ. ङ. °थमाध्या°। २ ग. घ. ङ. °विधध्या°। ३ घ. ङ. °दिध्या°। ४ क. ख. ग. °लोकि-तन्या°। ५ घ. ङ. °णवं°। ६ क. ख. घ. ङ. °शस्य ध्या°। ७ घ. ङ. सोऽयं । ८ क. ख. ग. °रूपं सर्वमात्मो°। ९ क. ख. मज्जादृ°। १० घ. ङ. °हितं रू°।

अध्या० २ ख० १(७)] ऐतरेयारण्यकम् । २०७

तदेतच्चतुर्थाङ्गध्यानं माण्डूकेय उक्तवान् । शाकल्यस्य तु मते न चतुर्थध्यानं किंतु पूर्वोक्ताङ्गत्रयध्यानमेवेत्येतद्दर्शयति—

त्रयं त्वेव न एतत्प्रोक्तम्, इति ।

नोऽस्माञ्छिष्यान्प्रति शाकल्येन प्राण ऊष्मरूपमित्यादि त्रयमेवोक्तं न तु मांसमित्यादिकं चतुर्थम् । एवं सति शाकल्यमाण्डूकेयमतद्वयानुसारेण ध्याने विकल्पो द्रष्टव्यः ।

तत्र शाकल्यमाश्रित्य ध्यातव्यं¹ गुणान्तरं विधत्ते—

तस्यैतस्य त्रयस्यास्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणामिति त्रीणीतः
षष्टि शतानि त्रीणीतस्तानि सप्तविंशतिशतानि
भवन्ति सप्त च वै शतानि विंशतिश्च संवत्सरस्या-
होरात्राः स एषोऽह्नःसंमानश्चक्षुर्मयः श्रोत्रमयश्छ-
न्दोमयो मनोमयो वाङ्मय आत्मा, इति ।

यान्यस्थीनि स्पर्शेषु ध्येयत्वेनोक्तानि, ये मज्जानः स्वरेषु ध्येयत्वेनोक्ताः, यानि च पर्वाण्यूष्मसु ध्येयत्वेनोक्तानि, यद्यप्यूष्मसु प्राण एव ध्येयत्वेनोक्तो न तु पर्वाणि तथाऽपि तस्य प्राणस्य तेषु पर्वसु संचारादभेदविवक्षा द्रष्टव्या । अस्थ्नां मज्ज्ञां पर्वणामिति यदुक्तं तदेव तस्यैतस्य त्रयस्येति संगृह्योच्यते । अस्थिमज्जपर्वरूपस्य त्रयस्यै² शकलविशेषाः पुरुषशरीरस्येतो दक्षिणपार्श्वे त्रीणि शतानि षष्टिश्च भवन्ति । पुनरपीतो वामपार्श्वे त्रीणि शतानि षष्टिश्च भवन्ति । तानि मिलित्वा सप्त शतानि विंशतिश्च संपद्यन्ते । संवत्सरस्याप्यहानि रात्रयश्च मिलित्वा विंशत्यधिकसप्तशतसंख्या गण्यन्ते । तथा सति स एष पुरुषोऽह्नःसंमानः संख्यया³ संवत्सरगताहोरात्रपरिमितः । तथा चक्षुःश्रोत्रादिभिरुपेतत्वात्तत्तन्मय आत्मा । तमेतमह्नःसमानत्वादिगुणविशिष्टमात्मानं ध्यायेदित्यर्थः ।

उक्तोपासनस्य फलं दर्शयति—

स य एवमेतमह्नःसंमानं चक्षुर्मयं श्रोत्रमयं छन्दोमयं मनो-
मयं वाङ्मयमात्मानं वेदाह्नां सायुज्यं सरूपतां सलो-
कतामश्नुते पुत्री पशुमान्भवति सर्वमायुरेति, इति⁴ ।

इत्यैतरेयब्राह्मणारण्यककाण्डे तृतीयारण्यके द्वितीयाध्याये
प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ (७)

---

¹ घ. ङ. 'तव्यगु' ।
² क. ख. घ. ङ. 'स्य सक' ।
³ ग. घ. ङ. संख्यायाः ।
⁴ क. ख 'ति । सोऽह्ना' ।

२०८ श्रीमत्सायणाचार्यविरचितभाष्यसमेतम्— [३तृतीयारण्यके-

स ब्रह्माऽहामहरभिमानिदेवतानां सायुज्यं तादात्म्यं सरूपतां पृथक्त्वे सति समानरूपत्वं सलोकतां समानलोकवासित्वमश्नुते प्राप्नोति । भावनायामत्यन्तमुत्कर्षे सायुज्यं मध्यमत्वे सारूप्यं मन्दत्वे सालोक्यमिति व्यवस्था द्रष्टव्या । तदेतत्सर्वमामुष्मिकं फलं पुत्रित्वादिकं चैहिकं द्रष्टव्यम् ॥

इति श्रीमत्सायणाचार्यविरचिते माधवीये वेदार्थप्रकाश ऐतरेयब्राह्मणारण्यकभाष्ये तृतीयारण्यके द्वितीयाध्याये प्रथमः खण्डः ॥ १ ॥ (७)

---

अथ द्वितीयः खण्डः । ( अष्टमः )

---

उपासनान्तरं प्रतिजानीते—
अथ कौण्ठरव्यः, इति ।
कौण्ठरव्यनामा महर्षिः कांचिदुपासनां वक्तीति शेषः ।
तामुपासनामाह—
त्रीणि षष्टि शतान्यक्षराणां त्रीणि षष्टि शता-
न्यूष्मणां त्रीणि षष्टि शतानि संधीनाम्, इति ।

अकारादयः स्वरा अक्षरशब्देन विवक्षिताः । ऊष्मशब्देन शकारादिवाचकेन सर्वाणि व्यञ्जनानि ककारादीन्युपलक्ष्यन्ते । संधिशब्देन स्वराणां व्यञ्जनानां च परस्परसंयोगोऽभिधीयते । *षष्टीत्येतदत्र पृथक्पदम् । तथा सति स्वराणां त्रीणि शतानि षष्टिश्चाधिकेत्युक्तं भवति । एकस्य संवत्सरस्य षष्ट्युत्तरं शतत्रयं दिवसाः, तेषु दिवसेषूच्चार्यमाणाः स्वरास्तत्संख्ययैव गण्यन्ते । एवं व्यञ्जनेषु स्वरव्यञ्जनसंयोगेष्वपि योजनीयम् । अयं न्यायः पूर्वस्यामुपासनायामप्येकैकपार्श्वगतास्थिमज्जैपर्वसु द्रष्टव्यः । तथा सति त्रीणीतः षष्टि शतानि त्रीणीत इत्येषा संख्योपपद्यते ।

उपास्यत्वेनाभिहितेष्वक्षरोष्मसंधिष्वहोरात्रादिदृष्टिं विधत्ते—
यान्यक्षराण्येवोचामाहानि तानि यानूष्म-
णोऽवोचाम रात्रयस्ता यान्संधीनवोचा-
माहोरात्राणां ते संधय इत्यधिदैवतम्, इति ।
कालात्मानमहोरात्रतत्संधिरूपं दैवतमधिकृत्य वर्तत इत्यधिदैवतम् ।

---

* एतच्च पूर्वमपि “तस्यैतस्य” [ऐ० आ० ३ अ० २ ख. १] इत्यादिवाक्यव्याख्यानावसरे वक्तुमुचितम् । तत्रापि षष्टिशतानीति पदद्वयस्य कर्तुमत्रेवोचितत्वात् ।

---

१ घ. ङ. °रूप्यमघमत्वे । २ घ. ङ. °मज्जाप° । ३ ग. °ऽज्जमु ।

अध्या० २ ख० २] ऐतरेयारण्यकम् । २०९

देवतावयवानामहारादीनां दृष्टिरर्थाऽभिहिता तथा पुरुषशरीरावयवानामस्थ्यादीनां दृष्टिमपि विधत्ते—

अथाध्यात्मं यान्यक्षराण्यधिदैवतमवोचामास्थीनि तान्यध्यात्मं यानूष्मणोऽधिदैवतमवोचाम मज्जानस्तेऽध्यात्मम् , इति ।

अथ देवतावयवानामहारादीनां दृष्टिविधानान्तरमध्यात्ममुपासकशरीरावयवदृष्टि-रपि विधीयते । तत्र स्वरेष्वस्थिव्यष्टिर्व्यञ्जनेषु मैज्जदृष्टिश्च कर्तव्या ।

तामेतां मैज्जदृष्टिं प्रशंसति—

एष ह वै संप्रति प्राणो यन्मज्जैतद्रेतो न ह वा ऋते प्राणा-द्रेतः सिच्यते यद्वा ऋते प्राणाद्रेतः सिच्येत पूयेन्न संभवेत् , इति ।

मज्जेति यदस्त्येष एव संप्रति प्राणः समीचीनो मुख्यः प्राणवायुः । तत्कथमित्याशङ्क्य तदेव स्पष्टी क्रियते—मज्जाकार्यभूतमेतद्रेत उत्पत्स्यमानजन्तुप्राणतादात्म्यं प्राप्य प्राणरूपेण वर्तते । अत उत्पादकेन पितुर्तुकाले जनिष्यमाणजन्तोः प्राणाहते गर्भाशये रेतो न सिच्यते किंतु तदीयप्राणसहितमेव रेतः सिच्यते । यदि कदाचिदुत्पत्स्यमानजन्तोः प्राणाहते केवलं रेतः सिच्येत तदानीं तद्रेतः पूयेन्नश्येन्न तु पुत्ररूपेण संभवेत् । अतः प्राणसँहितरेतःकारणभूतैर्मज्जध्यानं प्रशस्तमित्यर्थः ।

स्वराणां व्यञ्जनानां च संधिषु शरीरावयवसंधिध्यानं विधत्ते—

यान्तसंधीनधिदैवतमवोचाम पर्वाणि तान्यध्यात्मम् , इति ।

यथोक्तमस्थ्यादिध्यानं संख्याद्वारेण प्रशंसति—

तस्यैतस्य त्रयस्यास्थां मज्ज्ञां पर्वणामिति पञ्चैतश्च-त्वारिंशच्छतानि पञ्चैतस्तदशीतिसहस्रं भवत्यशीतिस-हस्रं वा अर्कलिनो बृहतीरहरभिसंपादद्यन्ति , इति ।

अस्थिमैज्जपर्वणां यदेतत्रयमस्ति तस्यैतस्य त्रयस्य गणनार्थां कृतायामशीत्यधिकं सहस्रं संपद्यते । तद्यथाऽस्थिमज्जपर्वणां प्रत्येकं षष्ट्यधिकशतत्रये सति तानि त्रीणि शतत्रयाणि मिलित्वा नव शतानि संपद्यन्ते । षष्टीनां त्रयं मिलित्वाऽशीत्यधिकं शतं भवति । तदेवमशीत्युत्तरं सहस्रम् । एतच्च शरीरस्य पार्श्वद्वये विभज्य योजनीयम् । तथा योजनायामितो दक्षिणपार्श्वे पञ्च शतानि चत्वारिंशच्च भवन्ति । इत उत्तर-पार्श्वेऽपि पञ्च शतानि चत्वारिंशच्च भवन्ति । एवमशीत्यधिकसहस्रसंपत्तौ सत्यां

---

१ क. ख. घ. ङ. मज्जाहृ° । २ क. ख. घ. ङ. °मज्जाहृ° । ३ क. ख. ग. °जन्तुप्रा° ।
४ क. ख. °हितं रे° । ५ क. °भूतं म° । ६ क. ख. घ. ङ. मज्जाध्या° । ७ घ. ङ. 'मन्नाप' ।
८ घ. ङ. °यां क्रियमाणायां ।