युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

१७२ युक्तिकल्पतरौ—
यत्र हंसरवस्येव खङ्गे नखहत (१) ध्वनिः ।
हंसध्वनिरयं खङ्गः सकलार्थ प्रसाधनः ॥ ३९ ॥
कांस्यशब्द इवाभाति यस्मिन् खङ्गे हते ध्वनिः ।
कांस्यध्वनिरयं खङ्गः प्राह नागार्ज्जुने मुनिः ॥ ४० ॥
अभ्रस्य लक्षणं पतितम् ।
ढकाशब्द इवाभाति यस्मिन् खङ्गे हते ध्वनिः ।
ढकाध्वनिरयं खङ्गः सर्व्वशत्रुनिसूदनः ॥ ४१ ॥
काकस्वर इवाभाति यस्मिन् खड्गे हते ध्वनिः ।
काकस्वरोऽयं खङ्गः स्यात् स्त्रीयशः कुलनाशनः ॥ ४२ ॥
तन्त्रीस्वरसमो यस्मिन् भवेत् खङ्गे हते ध्वनिः ।
तन्त्रीध्वनिरयं खङ्गः कुलस्त्रीधननाशनः ॥ ४३ ॥
खरस्येव ध्वनिर्यस्मिन् खरध्वनिरयं मतः ।
स्त्रीयशो-ज्ञान-विज्ञान-जयतेजो विनाशनः ॥ ४४ ॥
प्रस्तरस्येव यः खङ्गः स निन्द्यः खङ्ग लक्षणे ॥ ४५ ॥
गभीरतार ध्वनिता खङ्गस्य शुभलक्षणम् ।
उत्तानमन्द्रध्वनिता खङ्गस्याशुभलक्षणम् ॥ ४६ ॥
अपाङ्ग नेत्रहीनोऽपि खङ्गः सुध्वनिरुत्तमः (२) ।
अन्धः कुरूपो मनुजो यथा भुवि सुगायनः (३) ॥ ४७ ॥
सर्व्वलक्षणसम्पन्नः खङ्गो यो ध्वनि-वर्ज्जितः ।
स निन्द्यः सुन्दराङ्गोऽपि यथा वाक्यविवर्ज्जितः ॥ ४८ ॥
( १ ) खड्गेन खहते इति (क) पुस्तकपाठः ।
( २ ) खड्गेषु ध्वनिरुच्यते इति (ख) पुस्तक पाठः ।
( ३ ) यदा भुवि युगायनः इति (ग) पुस्तक पाठः