युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

मुक्तायुक्तिः । १०७
शुद्धस्य गोमेद मणेस्तु मूल्यं, सुवर्णतो द्वैगुणमाहुरेके ।
अन्ये तथा विद्रुमतुल्य-मूल्यं ; तथापरे चामरतुल्यमाहुः ॥ ४१ ॥
चतुर्विधानामेषान्तु धारणे परिसम्मतम् ॥ ४२ ॥
इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ गोमेद परीक्षा ॥
अथ मुक्ता परीक्षा ।
द्विपेन्द्र जीमूतवराहशङ्ख, मत्स्याहि-शुक्त्युद्भववेणुजानि ।
मुक्ताकलानि प्रथितानि लोके ; तेषान्तु शुक्त्युद्भवमेव भुरि * ॥ ४३ ॥
वेध्यन्तु शुक्त्युद्भवमेव तेषां, शेषान्यवेध्यानि वदन्ति तज्ज्ञाः ।
मतङ्गजा ये तु विशुद्धवंश्या ; स्तेमौक्तिकानां प्रभवाः प्रदिष्टाः ॥ ४४ ॥
उत्पद्यते मौक्तिकमेषु वृत्तम्, आपीतवर्णं प्रभया विहीनम् ॥ ४५ ॥
वक्ष्ये गजपरीक्षायां गजजातिर्चतुर्विधा ।
मौक्तिकं तेषु जातं हि चतुर्विधमुदीर्य्यते ॥ ४६ ॥
ब्राह्मणं पीतशुक्लन्तु क्षत्रियं पीतरक्तकम् ।
पीतश्यामन्तु वैश्यः स्यात् शूद्रं स्यात् पीतनीलकम् ॥ ४७ ॥
काम्बोज-कुम्भसम्भूतं धात्रीफलनिभं गुरु ।
अतिपिञ्जरसच्छायं मौक्तिकं मन्ददीधिति ॥ ४८ ॥
धाराधरेषु जायेत मौक्तिकं जल-विन्दुभिः ।
दुर्लभन्तन्मनुष्याणां देवैस्तत् ह्रियतेऽम्बरात् ॥ ४९ ॥
कुकुटाण्डसमं वृत्तं मौक्तिकं निविड़ं गुरु ।
घनजं भानुसंकाशं देवयोग्यममानुषम् ॥ ५० ॥

• “स्वात्यम्बु शुक्ति कुहरे पतदेवमुक्ता,
  मुक्तैव पङ्कजदले नरजःसु किञ्चित्” ॥ इति कवयः ।