याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 74, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ें१८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
तपसश्चान्द्रायणादेर्यत्फलं तदपि नित्यं स्वाध्यायवानाप्नोति । 'नित्य' ग्रहणं
काम्यस्यापि सतो नित्यत्वज्ञापनार्थम् ॥ ४७-४८ ॥
भाषा—वह जिस-जिस यज्ञ का अध्ययन करता है, उस-उस यज्ञ का
फलप्राप्त करता है । धनधान्य से पूर्ण पृथिवी का तीन बार दान करने से एवं
(चान्द्रायणादि) उत्कृष्ट तपस्याओं से जो फल होता है उसी का भोग
नित्य स्वाध्यायरत द्विज करता है ॥ ४७-४८ ॥
एवं सामान्येन ब्रह्मचारिधर्मानभिधायाधुना नैष्ठिकस्य विशेषमाह—
नैष्ठिको ब्रह्मचारी तु वसेदाचार्यसन्निधौ ।
तदभावेऽस्य तनये पत्न्यां वैश्वानरेऽपि वा ॥ ४९ ॥
अनेन विधिना देहं सादयन्विजितेन्द्रियः ।
ब्रह्मलोकमवाप्नोति न२ चेहाजायते पुनः ॥ ५० ॥
अनेनोक्तेन३ प्रकारेणात्मानं निष्ठां उत्क्रान्तिकालं नयतीति नैष्ठिकः स याव-
ज्जीवमाचार्यसमीपे वसेत् । न ४वेदग्रहणोत्तरकालं स्वतन्त्रो भवेत् । तदभावे
तत्पुत्रसमीपे, तद्भावे तद्भार्यासमीपे, तदभावे वैश्वानरेऽपि५ । अनेनोक्तविधिना
देहं १सादयन् क्षपयन् विजितेन्द्रियः इन्द्रियजये विशेषप्रयत्नवान्ब्रह्मचारी ब्रह्म-
लोकममृतत्वमाप्नोति । न कदाचिदिह पुनराजायते ॥ ४९-५० ॥
भाषा—नैष्ठिक ब्रह्मचारी आचार्य के समीप निवास करे; उनके न होने
पर उनके पुत्र के समीप अथवा (पुत्र के अभाव में) उनकी पत्नी के या
(गुरु पत्नी के न होने पर) अग्निहोत्र की अग्नि के निकट निवास करे ।
इस विधि द्वारा शरीर की साधना करते हुए और विशेष प्रयत्नपूर्वक इन्द्रियों
पर विजय कर वह ब्रह्मलोक प्राप्त करता है और इस संसार में पुनः जन्म
नहीं लेता ॥ ४९-५० ॥
इति ब्रह्मचारिप्रकरणम् ।
विवाहप्रकरणम्
यः पुनर्वैवाह्यस्तस्य विवाहार्थं स्नानमाह—
गुरवे तु वरं दत्त्वा स्नायाद्वा तदनुज्ञया ।
वेदं६ व्रतानि वा पारं नीत्वा ह्युभयमेव वा ॥ ५१ ॥
१. साधयन् [ अस्मिन्पाठे विपरीतलक्षणा बोध्या । ] २. न चेह जायते ।
३. उक्तप्रकारेण । ४. ग्रहणकालोत्तरं । ५. स्त्रोपास्याग्निसंनिधौ ।
६. र्नायीत ।