सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary

महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा

स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)

DevanagariSanskritpublished782 पृष्ठ

पृष्ठ 705, कुल 782 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 705

टिप्पणी (नोट्स) ६४६
श्लो० २५—सन्ध्यामिति—अविद्यमानार्द्धाधिकमार्त्तण्डमण्डलः स्पृष्टलक्ष्य-
नक्षत्त्रगणः कालविशेषः सन्ध्या—वीरमित्रोदय । सन्ध्या का लक्षण योगि-याज्ञ-
वल्क्य ने बतलाया है :—
त्रयाणां चैव देवानां ब्रह्मादीनां समागमः ।
सन्धिः सर्वसुराणां च सन्ध्या तेन प्रकीर्तिता ॥
सन्ध्या-फल का निर्देश मनु ने किया है :—
पूर्वा सन्ध्यां जपंस्तिष्ठेन्नैशमेनो व्यपोहति ।
पश्चिमान्तु समासीनो मलं हन्ति दिवाकृतम् ॥
यहां अनध्यायादिप्रतिबन्ध नहीं है। अत एव मनु का कथन है:—
वेदोपकरणे चैव स्वाध्याये चैव नैत्यके ।
नानुरोधोऽस्त्यनध्याये होममन्त्रेषु चैव हि ॥
अग्निकार्यम्—यह उपलक्षण है :—
अग्नीन्धनं भैक्षचर्यामधः शय्यां गुरोर्हितम् ।
आसमावर्त्तनात् कुर्यात् कृतोपनयनो द्विजः ॥
अधःशय्याम् = अखट्‌वाशयनम् , न तु स्थण्डिलशायित्वमेव—कुल्लूक-
भट्ट ।
श्लो० २६—अभिवादयेत् इति । अभिवादन का प्रकार मनु ने
बतलाया है:—
व्यत्यस्तपाणिना कार्यमुपसंग्रहणं गुरोः ।
सव्येन सव्यः स्प्रष्टव्यो दक्षिणेन च दक्षिणः ॥
अभिवादन-वाक्य-प्रयोग के विषय में मनु का कथन है :—
अभिवादात्परं विप्रो ज्यायांसमभिवादयन् ।
असौ नामाहमस्मीति स्वं नाम परिकीर्तयेत् ॥
नामधेयस्य ये के चिदभिवादं न जानते ।
तान्प्राज्ञोऽहमिति ब्रूयात् स्त्रियः सर्वास्तथैव च ॥
भोः शब्दं कीर्त्तयेदन्ते स्वस्य नाम्नोऽभिवादने ।
और प्रत्यभिवादन-प्रकार भी मनु ने ही बतलाया है :—
आयुष्मान् भव सौम्येति वाच्यो विप्रोऽभिवादने ।
अकारश्चास्य नाम्नोऽन्ते वाच्यः पूर्वाक्षरः प्लुतः ॥
यहाँ अकार स्वरमात्र का उपलक्षक है, क्यों कि नाम में अकारान्तत्व
का नियम नहीं है ।