याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

आचाराध्यायः [१९]
भोजनप्रकारः—
कृताग्निकार्यो भुञ्जीत वाग्यतो गुर्वनुज्ञया ।
आपोशानक्रियापूर्वं सत्कृत्यान्नमकुत्सयन् ॥ ३१ ॥
पूर्वोक्तेन विधिना भिक्षामहृत्य गुरवे निवेद्य तदनुज्ञया कृताग्निकार्यो
वाग्यतो मौनी अन्नं सत्कृत्य संपूज्य अकुत्सयन्ननिन्दन् आपोशानक्रियां 'अमृतोप-
स्तरणमसि' इत्यादिकां पूर्वं कृत्वा भुञ्जीत । अत्र पुनः अग्निकार्यग्रहणं
संध्याकाले कथञ्चिदकृताग्निकार्यस्य ^१कालान्तरविधानार्थं न पुनस्तृतीय-
प्राप्त्यर्थम् ॥ ३१ ॥
भाषा--(हवनादि) अग्निकार्य करके गुरु की आज्ञा पाकर, आचमन
करके, अन्न का सत्कार करके और (अन्न की) निन्दा न करते हुए मौन
होकर भोजन करे ॥ ३१ ॥
ब्रह्मचर्ये स्थितो नैकमन्नमद्यादनापदि ।
ब्राह्मणः काममश्नीयाच्छ्राद्धे व्रतमपीडयन् ॥ ३२ ॥
ब्रह्मचर्ये स्थित ^२एकान्नं नाद्यादनापदि स्वास्थ्याभावे । ब्राह्मणः पुनः
श्राद्धेऽभ्यर्थितः सन् ^३काममश्नीयात् । व्रतमपीडयन् मधुमांसपरिहारेण ।
अत्र 'ब्राह्मण' ग्रहणं क्षत्रियादेः श्राद्धभोजनव्युदासार्थम् । 'राजन्यवैश्ययोश्चैव
नैतत्कर्म प्रचक्षते' इति स्मरणात् ॥ ३२ ॥
भाषा-ब्रह्मचर्याश्रम में रहते हुए, रोगादि विपत्ति से मुक्त दशा में किसी
एक ही (व्यक्ति के) अन्न का भोजन न करे; श्राद्ध भोजन के अवसर पर ब्राह्मण
अपने व्रत का उल्लंघन न करते हुए ऐसा कर सकता है ॥ ३२ ॥
मधुमांसादिवर्ज्यान्त्याह—
मधुमांसाञ्जनोच्छिष्टशुक्तस्त्रीप्राणिहिंसनम् ।
भास्करालोकनाश्लीलपरिवादादि वर्जयेत् ॥ ३३ ॥
मधु क्षौद्रं, न मद्यम्; तस्य 'नित्यं मद्यं ब्राह्मणो वर्जयेत्' इति निषेधात् ।
मांसं छागादेरपि । अञ्जनं घृतादिना गात्रस्य, कज्जलादिना चाक्ष्णोः । उच्छिष्ट-
मग्गुरोः । शुक्तं निष्ठुरवाक्यं, ^४नाम्लरसः, तस्या भक्ष्यप्रकरणे निषेधात् । स्त्रियसमुप-
भोगे । प्राणिहिंसनं जीववधः । ^५भास्करस्योदयास्तमयावलोकनम् । अश्लीलम-
सस्र्यंभाषणम् । परिवादः संवसद्रूपस्य परदोषस्य ख्यापनम् । 'आदि' शब्दात्
स्मृत्यन्तरोक्तं गन्धमाल्यादि गृह्यते । एतानि ब्रह्मचारी वर्जयेत् ॥ ३३ ॥
१. कालान्तरं मध्याह्नादि । २. एकान्नमेकस्वामिकम् । ३. कामं यथेष्टम् ।
४. न रसादि । ५. भास्करस्य चालोकनं । ६. गुह्यभाषणं ।