याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

श्वाज्यं जुहुयाद्धिरण्यं दद्याद्द्वां चाचार्याय । यस्य तु प्राणान्तिकं प्रायश्चित्तं स
मृतः शुद्धयेदेतदेव शान्त्युदकं सर्वेषूपपातकेषु' ( गौ० १९।१०।१७) इति । तत
एनं कृतप्रायश्चित्तं ते नैव कुत्सयेयुः । तथा सर्वकार्ये क्रयविक्रयादिषु तेन सह
संव्यवहरेयुः ॥ २९५ ॥
भाषा-प्रायश्चित्त का व्रत करके यदि बन्धु बान्धवों में मिलने के लिये आवे
तो सपिण्ड उसके साथ दूसरा जल से पूर्ण नया घड़ा ( किसी तालाब में
स्नान करके वहाँ से ) मँगवावें । तब उसको घृणित न समझें और उसे सब
प्रकार से अपने साथ सम्मिलित कर लें ॥ २९५ ॥
पूर्वोक्तस्य पतितपरित्यागादिविधेरतिदेशमाह-
पतितानामेष एव विधिः स्त्रीणां प्रकीर्तितः ।
वासो गृहान्तिके देयमन्नं वासः सरक्षणम् ॥ २९६ ॥
य एव पुरुषाणां परित्यागे पिण्डोदकदानविधिः कृतप्रायश्चित्तानां परिग्रह-
विधिश्च स एव पतितानां स्त्रीणामपि वेदितव्यः । इयांस्तु विशेषः-पति-
ताभ्योऽपि ताभ्यः स्त्रीभ्यः कृतोदकादिकर्मभ्यो वासस्तृणपर्णमयं कुटीगृहकं प्रधान-
गृहसमीपे देयम् । तथा प्राणधारणमात्रमन्नं मलिनं च वस्त्रं पुनः पुरुषान्त-
रोपभोगनिवारणसहितं सतिरस्कारं देयम् ॥ २९६ ॥
भाषा-यही विधि पतित स्त्रियों के लिए भी है; उन्हें घर के निकट
दूसरा निवासस्थान दे देना चाहिए और केवल जीवन चलाने भर अन्न और
वस्त्र देना चाहिए और उसकी रक्षा करनी चाहिए ॥ २९६ ॥
ननु काः पतितास्ता यासामयं परित्यागविधिरित्यत आह-
नीचाभिगमनं गर्भपातनं भर्तृहिंसनम् ।
विशेषपतनीयानि स्त्रीणामेतान्यपि ध्रुवम् ॥ २६७ ॥
हीनवर्णगमनं गर्भपातनमब्राह्मण्या अपि भर्तुः अब्राह्मणस्यापि हिंसन-
मित्येतानि स्त्रीणामसाधारणानि पतननिमित्तानि । 'अपि'शब्दात्पुरुषस्य
यानि पतननिमित्तानि महापातकातिपातकानुपपातकान्यभ्यस्तानि चोपपा-
तकादीनि तान्यपि स्त्रीणां ध्रुवं निश्चितं पतनकारणानि भवन्ति । अत एव
शौनकः- 'पुरुषस्य यानि पतननिमित्तानि स्त्रीणामपि तान्येव ब्राह्मणी हीन-
वर्णसेवायामधिकं पतति' इति । यत्तु वसिष्ठेनोक्तम्-( २८।७ ) 'त्रीणि
स्त्रियाः पातकानि लोके धर्मविदो विदुः । भर्तृवधो भ्रूणहत्या स्वस्य गर्भस्य
पातनम् ॥' इति 'भ्रूणहत्या' ग्रहणं कृतं तद् दृष्टान्तार्थं न पुनरितरेषां महा-
पातकादीनां पतनहेतुत्वनिरासार्थम् । यदपि तेनैव-( २१।१० ) 'चतस्रस्तु