याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

५३८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः

पहारित्वादेव । न च 'सृष्टश्चेद् ब्राह्मणवधे अहत्वाऽपी'तिवदत्रापि दोष इति वाच्यम्,
असुवर्णे प्रवृत्तत्वादेव । न ह्यब्राह्मणः सृष्टश्चेदित्यस्य विषयः । यच्चेदं 'मनसा
पापं ध्यात्वा प्रणवपूर्वकं व्याहतीर्मनसा जपेत् । व्याहृत्या प्राणायामं त्रिराच-
रेत् । प्रवृत्तौ कृच्छ्रं द्वादशरात्रं चरेत्' इति,-तदपि सम्यगर्थप्रवृत्तिविषयम् ।
अतो नेदृशमज्ञानतः स्वर्णापहारः प्रायश्चित्तस्य निमित्तं, किंतु रजतादिबुद्ध्या
पूर्वोक्त एव स्वर्णापहारः । अस्मिन्नेव विषये यदाऽपहर्ताऽत्यन्तमहाधनः तदात्म-
तुलितं सुवर्णं दद्यात् । अथ तावद्धनं नास्ति तपश्चर्यायां चाशक्तस्तदा विप्र-
तुष्टिकृद्विप्रस्य यात्रजीवं कुटुम्बभरणपर्याप्ततया तुष्टिकरं धनं दद्यात् । यदा तु
निर्गुणस्वामिकं द्रव्यमपहरति, तदा 'एतदेव व्रतं स्तेनः पादन्यूनं समाचरेत्'
इति व्यासेनोक्तं नववार्षिकं द्रष्टव्यम् । यदा पुनरीदृशमेव क्षुत्क्षामकुटुम्ब-
परिरक्षणार्थमपहरति तदा अत्रिप्रतिपादितं षड्वार्षिकं 'स्वर्जिदादि वा क्रतुं कुर्या-
त्तीर्थयात्रां वा', 'षडब्दं वाऽचरेत्कृच्छ्रं यजेद्वा क्रतुना द्विजः । तीर्थानि वा भ्रम-
न्विद्वांस्ततः स्तेयाद्विमुच्यते ॥' इति । यदा त्वपहारसमनन्तरमेव हा कष्टं मया
कृतमिति जातानुतापः प्रत्यर्पयति त्यजति वा तदापस्तम्बीयं चतुर्थकाल-
मिताशनेन त्रिवर्षमवस्थानमाग्निरसं वा वज्राख्यं त्रैवार्षिकं द्रष्टव्यम् । ननु
प्रत्यर्पणे त्यागे वाऽपहारधात्वर्थस्य निष्पन्नत्वात्कथं प्रायश्चित्तापत्त्वम् ? अथा-
निष्पन्नस्तदा प्रायश्चित्ताभाव एवं स्यान्नतु प्रायश्चित्ताल्पत्वम्,-मैवम् ; अपहार-
स्योपभोगादिफलपर्यन्तत्वादुपभोगात्प्राङ्निवृत्तौ च पुष्कलस्यापहारार्थस्याभावा-
द्युक्तमेव प्रायश्चित्ताल्पत्वं पीतवान्त इवापेयद्रव्ये । नन्वेवं सति चौरहस्ता-
द्बलादाकृष्य ग्रहणेऽपि तस्योपभोगलक्षणफलाभावात्प्रायश्चित्तापत्वप्रसङ्गः ।
मैवम् ; तस्य त्यागे स्वतःप्रवृत्त्यभावात्, फलपर्यन्तेऽपहारे स्वतः प्रवृत्तत्वाच्च ।
यस्तु रजतताम्रादिसंसृष्टसुवर्णपहारी, न तत्रेदं लघुप्रायश्चित्तम्; यतः संसर्गेऽपि
सुवर्णत्वं नापैति भाज्यत्वमिव पृथदाज्ये । अतस्तत्र द्वादशवार्षिकमेवेति युक्तम् ।
अथ सुवर्णसदृशं द्रव्यान्तरमेवेति लघुप्रायश्चित्तमुच्यते । तर्हि न तशं तत्र त्रैवार्षि-
कादिलघुप्रायश्चित्तादिविषयता असुवर्णत्वादेव, किंतूपपातकप्रायश्चित्तमेव । यदप्य-
परमापस्तम्बोक्तम्-'स्तेयं कृत्वा सुरां पीत्वा कृच्छ्रं सांवत्सरं चरेत्' इति,-
तत्सुवर्णपरिमाणादर्वाङ्माषाद्याधिकपरिमाणद्रव्यविषयम् । यत्तूक्तं सुमन्तुना-
'सुवर्णस्तेयी मासं सावित्र्याऽष्टसहस्रमाज्याहुतीर्जुहुयात् । प्रत्यहं त्रिरात्र-
मुपवासं तप्तकृच्छ्रेण च पूतो भवति' इति, तत्पूर्वोक्तमाषपरिमाणसुवर्णापहार-
प्रायश्चित्तेन सह विकल्प्यते । यदप्यपरं तेनैवोक्तम्-'सुवर्णस्तेयी द्वादशरात्रं
वायुभक्षः पूतो भवति'इति,-तन्मनसापहारे प्रवृत्तस्य स्वत एवोपरता पजिहीर्षस्य
वेदितव्यम् । अत्रापि स्त्रीबालवृद्धह्यादिवल्पवर्धमेव प्रायश्चित्तं वेदितव्यम् । यानि

१. न तद्यंनन्तरम् ।