याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

प्रायश्चित्ताध्यायः ५२१
भार्य्याया विक्रयः, 'च'शब्दान्मन्वाद्युक्ताभिचारामतिपूर्व्वलशुनादिभक्षणादेर्ग्रहणम् ।
एषां गोवधादीनां प्रत्येकमुपपातकसंज्ञा वेदितव्या । मनुना पुनरन्यान्द्यपि
निमित्तानि जातिभ्रंशकरसंकीरकरणापात्रीकरणमलिनीकरणसंज्ञानि परिगणि-
तानि । (मनुः ११ । ६७-७०) – 'ब्राह्मणस्य रजःकृत्या घ्रातिरघ्रेयमद्ययोः ।
जैह्यथं पुंसि¹ च मैथुन्यं जातिभ्रंशकरं स्मृतम् ॥ खराश्वोष्ट्रमृगेभानामजा-
विकवधस्तथा । संकरीकरणं ज्ञेयं मीनाहिमहिषस्य च ॥ निन्दितेभ्यो
धनादानं वाणिज्यं शूद्रसेवनम् । अपात्रीकरणं ज्ञेयमसत्यस्य च भाषणम् ।
कृमिकीटवयोहत्या मद्यानुगतभोजनम् । फलैधःकुसुमस्तेयमधैर्यं च मलावहम् ॥'
इति ॥ अतोऽन्यन्निमित्तजातं प्रकीर्णकं कथ्यते ॥ बृहद्विष्णुना च समस्तानि
प्रायश्चित्तनिमित्तान्युत्तरोत्तरलघीयांसि पृथक्संज्ञाभेदभिन्नानि दर्शितानि—
'ब्रह्महत्या सुरापानं ब्राह्मणसुवर्णापहरणं गुरुदारगमनमिति महापातकानि
तत्संयोगश्च । मातृगमनं दुहितृगमनं स्नुषागमनमित्यतिपातकानि । यागस्थक्ष-
त्रियवधो वैश्यस्य च रजस्वलायाश्चान्तर्वत्न्याश्चांन्निगोत्रायाश्चाविज्ञातस्य गर्भस्थ
शरणागतस्य च घातनं ब्रह्महत्यासमानि । कौटसाक्ष्यं सुहृद्वध इत्येतौ सुरापान-
समौ । ब्राह्मणभूमिहरणं सुवर्णस्तेयसमम् । पितृव्यमातामहमातुलनृपपत्त्यभि-
गमनं गुरुदारगमनसमम् । पितृष्वसृमातृष्वसृगमनं श्रोत्रियर्त्विगुपाध्यायमित्र-
पत्न्यभिगमनं च । स्वसुः सख्याः सगोत्राया उत्तमवर्णाया रजस्वलायाः शरणा-
गतायाः प्रब्रजितायाः निक्षिप्तायाश्च गमनमित्येतान्यनुपातकानि । अनृतवचनं
समुत्कर्षे राजगामि च पैशुनंम्³ । गुरोश्चालीकनिर्वन्धो वेदनिन्दा अधीतस्य
त्यागोऽग्निपितृमातृसुतदाराणां च अभोज्यान्नभक्षणं परस्वापहरणं परदारानुग-
मनमयाज्यानां च याजनं व्रात्यता भृतादध्यापनं भृतकादध्ययनादानं सर्वाकरेध्व-
धिकारो महायन्त्रप्रवर्त्तनं द्रुमगुल्मंवल्लीलतौषधीनां⁴ हिंसया जीवमभिचारमूलकर्मसु
च प्रवृत्तिरात्मार्थक्रियारम्भः अनाहिताग्निता देवर्षिपितृणामृणस्यानपाक्रिया⁵ अस-
च्छास्त्राधिगमनं नास्तिकता कुशीलतौ मद्यपस्त्रीनिषेवणमित्युपपातकानि । ब्राह्म-
णस्य रजःकरणमघ्रेयमद्ययोर्घ्रातिर्जैह्यथं पशुषु पुंसि च मैथुनाचरणमित्येतानि
जातिभ्रंशकराणि । ग्राम्यारण्यपशूनां हिंसनं संकरीकरणम् । निन्दितेभ्यो धना-
दानं, वाणिज्यं, कुसीदजीवनं, असत्यभाषणं, शूद्रसेवनमित्यपात्रीकरणानि ।
पक्षिणां जलचराणां जलजानां च वातनं कृमिकीटघातनं मद्यानुगतभोजनमिति
मलावहानि । यदनुक्तं तत्प्रकीर्णकम्' इति ॥ कात्यायनेन तु महापातकसमानां
विष्णुनाप्युपपातकत्वेनोक्तानां⁶ पातकसंज्ञा दर्शिता—'महापापं चातिपापं तथा
१. च मैथुनं पुंसि । २. श्चासगोत्रायाः । ३. पैशून्यम् । ४. गुल्म-
लतौषधीनां । ५. स्थानपक्रिया । ६. नुपातकतूवेन ।