याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 457, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ें[Page Header: प्रायश्चित्त्याध्यायः ४०१]
भाषा-पूर्वजन्म के शरीर द्वारा किये गये कर्मों का फल भोगने के लिए
(पृथ्वी आदि) पाँच तत्त्वों के संघात से निर्मित शरीर यदि पुनः पञ्चतत्त्वों
के रूप में आ गया तो इसमें शोक करने की क्या बात है ? ॥ ९ ॥
गन्त्री वसुमती नाशमुदधिर्दैवतानि च ।
फेनप्रख्यः कथं नाशं मर्त्यलोको न यास्यति ॥ १० ॥
अपि च, नेदमाश्चर्यं मरणं नाम; यतः पृथिव्यादीनि महान्त्यपि भूतानि
नाशं गच्छन्ति, तथा समुद्रा अपि जरामरणविरहिणः, अमरा अपि
प्रलयसमये अवसानं गच्छन्ति, कथमिवास्थिरतया फेनसंनिभो मरणधर्मा
भूतसंघो विनाशं न यास्यति ? उचितमेव हि मरणधर्मिणः प्रायणम् ।
अतो निष्प्रयोजनः शोकसमावेशः ॥ १० ॥
भाषा-पृथिवी, समुद्र और देवता भी नाश को प्राप्त होते हैं तो फेन के
समान मृत्युलोक क्यों नहीं नष्ट होगा ? ॥ १० ॥
अनिष्टापादकत्वादप्यनुशोचनं न कार्यमित्याह—
श्लेष्माञ्श्रु बान्धवैर्मुक्तं प्रेतो भुङ्क्ते यतोऽवशः ।
अतो न रोदितव्यं हि क्रियाः कार्याः स्वशक्तितः ॥ ११ ॥
यस्मादनुशोचद्भिर्बान्धवैर्वदननयननिर्गमितं श्लेष्माञ्श्रु वा यस्माद्वशोऽ-
कामोऽपि प्रेतो भुङ्क्ते, तस्मान्न रोदितव्यं; किंतु प्रेतहितेप्सुभिः स्वशक्त्य-
नुसारेण श्राद्धादिक्रियाः कार्याः ॥ ११ ॥
भाषा-बान्धवों द्वारा शोक में गिराये गये श्लेष्मा (खखार) और
अश्रु प्रेत को बाध्य होकर (न चाहते हुए भी) खाना पड़ता है; अतएव रोना
नहीं चाहिये, अपितु (प्रेत के हित के लिए) अपनी शक्ति के अनुसार (श्राद्ध)
क्रिया करनी चाहिए ॥ ११ ॥
इति संश्रुत्य गच्छेयुर्गृहं बालपुरःसराः ।
विदश्य निम्बपत्राणि नियता द्वारि वेश्मनः ॥ १२ ॥
^२आचम्याग्न्यादि सलिलं गोमयं गौरसर्षपान् ।
प्रविशेयुः समालभ्य कृत्वाऽश्मनि पदं शनैः ॥ १३ ॥
एवं कुलवृद्धवचांसि सम्यगाकर्ण्य त्यक्तशोकाः सन्तो बालानग्रतः
कृत्वा गृहं गच्छेयुः । गत्वा च वेश्मनो द्वारि स्थित्वा नियताः संयत-
मनस्काः निम्बपत्राणि विदश्य दशनैः खण्डयित्वा आचमनं च कृत्वाऽ-
ग्न्यादकगोमयगौरसर्षपानालभ्य, 'आदि' ग्रहणात् 'दूर्वाप्रवालमग्निवृषभौ
१. 'प्रयत्नतः' । २. 'आचम्याथाम्भिसमुदकं' ।