याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

कनककस्तूरीकुङ्कुमादि, मेयं शाल्यादि, क्रियया वाहदोहादिरूपयोपलक्षितमश्व-
महिष्यादि । रूपतः पण्याङ्गनादि, श्रिया दीप्त्या मरकतपद्मरागादीति ॥
एतत्षट्प्रकारकमपि पण्यं विक्रीयाऽसं प्रयच्छतो दण्डमाह—
गृहीतमूल्यं यः पण्यं क्रेतुर्नैव प्रयच्छति ।
सोदयं तस्य दाप्योऽसौ दिग्लाभं वा दिगागते ॥ २५४ ॥
गृहीतं मूल्यं यस्य पण्यस्य विक्रेत्रा तद्गृहीतमूल्यं, तद्यदि विक्रेता प्रार्थ्य-
मानाय स्वदेशवणिजे क्रेत्रे न समर्पयति, तच्च पण्यं यदि क्रयकाले बहुमूल्यं
तत्कालान्तरेऽल्पमूल्ये नैव लभ्यते तदार्घह्रासकृतो य उदयो वृद्धिः पण्यस्य
स्थावरजङ्गमात्मकस्य तेन सहितं पण्यं विक्रेता क्रेत्रे दापनीयः । यदा
मूल्यह्रासकृतः पण्यस्योद्यो नास्ति, किं तु क्रयकाले यावदेवेयतो मूल्यस्ये-
यत्पण्यमिति प्रतिपन्नं तावदेव तदा तत्पण्यमादाय तस्मिन्देशे विक्रीणानस्य यो
लाभस्तेनोदयेन सहितं द्विकं त्रिकमित्यादिप्रतिपादितवृद्धिरूपोदयेन वा सहितं
क्रेतृवाञ्छावशाद्दापनीयः; यथाह नारदः ( ८।५ )—'अर्घश्चेद्वहीयेत सोदयं
पण्यमावहेत् । स्थानिनामेष नियमो दिग्लाभं दिग्विचारिणाम् ॥' इति । यदा
स्वधर्मह्रस्वेन पण्यस्य न्यूनभावस्तदा तस्मिन्पण्ये वस्त्रगृहादिकेय उपभोगस्तदा-
च्छादनसुखनिवासा दिरूपो विक्रेतुस्तत्सहितं पण्यमसौ दाप्यः; यथाह नारदः
( ८।४ )—'विक्रीय पण्यं मूल्येन यः क्रेतुर्न प्रयच्छति । स्थावरस्य क्षयं दाप्यो
जङ्गमस्य क्रियाफलम् ॥' इति । विक्रेतुरुपभोगः क्षय उच्यते; क्रेतृसंबन्धित्वेन
ज्ञीयमानत्वात् , न पुनः कुड्यपोतसस्यघातादिरूपः । तस्य तु—'उपहन्येत वा
पण्यं दद्येतापह्रियेत वा । विक्रेतुरेव सोऽनर्थो विक्रीयासं प्रयच्छतः ॥' (ना० ८।६)
इत्यत्रोक्तत्वात् ॥ यदा त्वसौ क्रेता देशान्तरात्पण्यग्रहणार्थमागतस्तदा तत्पण्य-
मादाय देशान्तरे विक्रीणानस्य यो लाभस्तेन सहितं पण्यं विक्रेता क्रेत्रे दाप-
यितव्यः । अयं च क्रीतपण्यसमर्पणनियमोऽनुशयाभावे द्रष्टव्यः ॥ सति त्वनुशये
“क्रीत्वा विक्रीय वा किंचिदि'त्यादि ( ८।२२२ ) मन्तूक्तं वेदितव्यम् ॥ २५४ ॥
भाषा—जो विक्रेता सौदे का मूल्य लेकर सौदा खरीदने वाले को नहीं
देता उससे राजा ब्याज के साथ सौदा ( खरीदने वाले को ) दिलावे; और
यदि क्रेता दूसरे देश में आकर सौदा खरीद रहा हो तो उसे ले जाकर
अपने देश में बेचने पर जितना लाभ उसे मिलता वह भी दिलावे ॥ २५४ ॥
विक्रीतमपि विक्रेयं पूर्वक्रेतर्यगृह्णति ।
हानिश्चेत्क्रेतृदोषेण क्रेतुरेव हि सा भवेत् ॥ २५५ ॥
१. 'इचेदत्र' । २. कुंडयपास्यघातादि ।