याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

३२२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
मनूक्तषड्भागादिग्रहणस्य द्रव्यविशेषेऽपवादमाह—
पणानेक शफे दद्याच्चतुरः पञ्च मानुषे ।
महिषोष्ट्रगवां द्वौ द्वौ पादं पादमजाविके ॥ १७४ ॥
एकशफे अश्वादौ प्रनष्टाधिगते तत्स्वामी राज्ञे रक्षणनिमित्तं चतुरः पणान्द-
द्यात् । मानुषे मनुष्यजातीये द्रव्ये पञ्च पणान्, महिषोष्ट्रगवां रक्षणनिमित्तं
प्रत्येकं द्वौ द्वौ पणौ, अजाविके पुनः प्रत्येकं पादं पादम् । 'दद्यात्' इति सर्वत्रा-
नुषज्यते । अजाविकमिति समासनिर्देशेऽपि 'पादं पादम्' इति वीप्साबला-
त्प्रत्येकं संबन्धोऽवगम्यते ॥ १७४ ॥
भाषा—एक खुरवाले घोड़े आदि पशुओं के खो जाने के बाद पुनः
मिलने पर चार, खोये हुए मनुष्य के मिलने पर पाँच, भैंस, ऊँट और गाय
के मिलने पर दो-दो पण और बकरा तथा भेड़ के मिलने पर चौथाई पण
राजा को देवे ॥ १७४ ॥
इत्यस्वामिविक्रयप्रकरणम् ।
अथ दत्ताप्रदानिकप्रकरणम् १२
अधुना विहिताविहितमार्गद्वयाश्रयतया दत्तानापकर्म दत्ताप्रदानिकमिति च
लब्धाभिधानद्वयं दानाख्यं व्यवहारपदमभिधीयते । तत्स्वरूपं च नारदेनोक्तम्
(४।१)—'दत्त्वा द्रव्यमसम्यग्यः पुनरादातुमिच्छति । दत्ताप्रदानिकं नाम व्यव-
हारपदं हि तत् ॥' इति । असम्यग्विहितमार्गाश्रयेण द्रव्यं दत्त्वा पुनरादातु-
मिच्छति यस्मिन्विवादपदे तद्दत्ताप्रदानिकम्-दत्तस्याप्रदानं पुनर्हरणं यस्मिन्दा-
नाख्ये तद्दत्ताप्रदानिकं नाम व्यवहारपदम् । विहितमार्गाश्रयत्वेन तत्प्रतिपक्षभूतं
तदेव व्यवहारपदं दत्तानापकर्मेत्यर्थादुक्तं भवति । दत्तस्यानपकर्म अपुनरादानाख्यं
यत्र दानाख्ये विवादपदे तद्दत्तानपकर्म । तच्च देयादेयादिभेदेन चतुर्विधम् ।
यथाऽऽह नारदः ( ४।२ )—'अथ देयमदेयं च दत्तं चाऽदत्तमेव च । व्यवहारेषु
विज्ञेयो दानमार्गश्चतुर्विधः ॥' इति । तत्र देयमित्यनिषिद्धदानक्रियायोग्यमुच्यते ।
अदेयमस्वतया निषिद्धतया वा दानानर्हम् । यत्पुनः प्रकृतिस्थेन दत्तमव्यावर्त्त-
नीयं तद्दत्तमुच्यते । अदत्तं तु यत्प्रत्याहरणीयं तत्कथ्यते । तदेतत्संक्षेपतो
निरूपयितुमाह—
स्वं कुटुम्बाविरोधेन देयं
स्वमात्मीयं कुटुम्बाविरोधेन कुटुम्बानुपरोधेन, कुटुम्बभरणावशिष्टमिति
यावत् । तद्दद्यात्; तद्भरणास्यावश्यकत्वात् । यथाऽऽह मनुः (११।१०)—
१. महिषोष्ट्र । २. दत्तानानपकर्म । ३. व्यवहारपदे । ४. रादानं ।