याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

व्यवहाराध्यायः ३०१
क्लीबादिदुहितॄणां विशेषमाह—
सुताश्चैषां प्रभर्तव्या यावद्वै भर्तृसात्कृताः ॥ १४१ ॥
एषां क्लीबादीनां सुता दुहितरो यावद्विवाहसंस्कृता भवन्ति, तावद्भ-
रणीयाः 'च'शब्दात्संस्कार्याश्च ॥ १४१ ॥
भाषा—इन ( नपुंसक आदि ) में यदि औरस या क्षेत्रज पुत्र निर्दोष
होते हैं तो अंशग्राही होते हैं । इन नपुंसक आदि पुत्रों का उस समय तक
भरण-पोषण करना चाहिए जब तक उनके पुत्रियों का विवाह न हो जाय ॥ १४१ ॥
क्लीबादिपत्नीनां विशेषमाह—
अपुत्रा योषितश्चैषां भर्तव्याः साधुवृत्तयः ।
निर्वास्या व्यभिचारिण्यः प्रतिकूलास्तथैव च ॥ १४२ ॥
एषां क्लीबादीनामपुत्राः पत्न्यः साधुवृत्तयः सदाचाराश्चेद्भर्तव्या भरणीयाः;
व्यभिचारिण्यस्तु निर्वास्याः । प्रतिकूलास्तथैव च निर्वास्या भवन्ति, भरणीया-
श्चाव्यभिचारिण्यश्चेत् । न पुनः प्रातिकूल्यमात्रेण भरणमपि न कर्तव्यम् ॥१४२॥
भाषा—इनकी पुत्रहीना पत्नियाँ यदि सदाचारिणी हों तो उनका
भरण करना चाहिए, यदि व्यभिचारिणी और प्रतिकूल आचरण करने वाली
होंवे तो उन्हें निर्वासित कर देना चाहिए ॥ १४२ ॥
‘विभजेरन्सुताः पित्रोः’ ( व्य० ११७ ) इत्यत्र स्त्रीपुंधनविभागं संक्षेपेणा-
भिधाय पुरुषधनविभागो विस्तरेणाभिहितः, इदानीं स्त्रीधनविभागं विस्तरेणाभि-
धास्यंस्तत्स्वरूपं तावदाह—
पितृमातृपतिभ्रातृदत्तमध्यग्न्युपागतम् ।
आधिवेदनिकाद्यं च स्त्रीधनं परिकीर्तितम् ॥ १४३ ॥
पित्रा मात्रा पत्या भ्रात्रा च यद्दत्तं, यच्च विवाहकालेऽग्नावधिकृत्य
मातुलादिभिर्दत्तम् , आधिवेदनिकं अधिवेदनानिमित्तं ‘अधिविन्नस्त्रियै दद्यात्’
( व्य० १४८ ) इति वक्ष्यमाणं । ‘आद्य’शब्देन रिक्थक्रयसंविभागपरिग्रहा-
धिगमप्राप्तमेतत्स्त्रीधनं मन्वादिभिरुक्तम् । ‘स्त्रीधन’शब्दश्च यौगिको न पारि-
भाषिकः । योगसंभवे परिभाषाया अयुक्तत्वात् । यत्पुनर्मनुनोक्तम् ( ९।१९४ )
—‘अध्यग्न्यध्यावहनिकं दत्तं च प्रीतिकर्मणि । भ्रातृमातृपितृप्राप्तं षड्विधं
स्त्रीधनं स्मृतम् ॥’ इति स्त्रीधनस्य षड्विधत्वं, तन्न्यूनसंख्याव्यवच्छेदार्थं नाधि-
कसंख्याव्यवच्छेदाय ॥ अध्यग्न्यादिस्वरूपं च कात्यायनेनाभिहितम्—‘विवाह-
काले यत्स्त्रीभ्यो दीयते ह्यग्निसंनिधौ । तदध्यग्निकृतं सद्भिः स्त्रीधनं परिकीर्ति-
१. वेदनिकं चैव ।