याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

२३८ \qquad\qquad\qquad\qquad\qquad\qquad याज्ञवल्क्यस्मृतिः

सांप्रतं स्वकृतं लेख्यमाह—
विनापि साक्षिभिर्लेख्यं स्वहस्तलिखितं तु यत् ।
तत्प्रमाणं स्मृतं लेख्यं बलोपधिकृतादृते ॥ ८९ ॥

यल्लेख्यं स्वहस्तेन लिखितमधमर्णेन तत्साक्षिभिर्विनापि प्रमाणं स्मृतं
मन्वादिभिः । बलोपधिकृतादृते बलेन बलात्कारेण उपधिना छललोभक्रोधभय-
मदादिलक्षणेन यत्कृतं तस्माद्विना । नारदोऽप्याह ( १।१३७)—'मत्ताभि-
युक्तस्त्रीबालबलात्कारकृतं च यत् । तदप्रमाणं लिखितं भयोपधिकृतं तथा ॥' इति
तँच्चैतत्स्वहस्तकृतं^३ परहस्तकृतं परहस्तकृतं च यल्लेख्यं देशाचारानुसारेण ^४सम्बन्धक
व्यवहारेऽवन्धकव्यवहारे च युक्तमर्थक्रमापरिलोपेन लिप्यक्षरापरिलोपेन च लेख्य-
मित्येतावत् न पुनः साधुशब्दैरेव, प्रातिस्विकदेशभाषयापि लेखनीयम् । यथाह
नारदः ( १।१३६)—'देशाचाराविरुद्धं यद्व्यक्ताधिविधिलक्षणम् । तत्प्रमाणं
स्मृतं लेख्यमविलुप्तक्रमाक्षरम् ॥'इति । विधानं विधिः, आधर्विधिराधिविधिराधी-
करणं तस्य लक्षणं गोप्योग्निभोग्याधिकालकृतमित्यादितद् व्यक्तं विस्पष्टं यस्मिं-
स्तद्व्यक्ताधिविधिलक्षणम् । अविलुप्तक्रमाक्षरम् । अर्थानां क्रमः क्रमश्चाक्षराणि च
क्रमाक्षराणि अविलुप्तानि क्रमाक्षराणि यस्मिंस्तदविलुप्तक्रमाक्षरं । तदेवंभूतं लेख्यं
प्रमाणम् । राजशासनवन्न साधुशब्दनियमोऽत्रेत्यभिप्रायः ॥ ८९ ॥

भाषा—जो लेख अपने हाथ से लिखा होता है वह साक्षियों के विना
भी प्रमाण होता है; बशर्ते वह बलपूर्वक या छल या लोभ से न लिखा
गया हो ॥ ८९ ॥

लेख्यप्रसङ्गेन लेख्यारूढमप्यूणं त्रिभिरेव देयमित्याह—
ऋणं लेख्यकृतं देयं पुरुषैस्त्रिभिरेव तु ।

यथा साक्ष्यादिकृतमृणं त्रिभिरेव देयं, तथा लेख्यकृतमप्याहर्तुं^५स्तत्पुत्रतत्पुत्रै-
स्त्रिभिरेव देयं, न चतुर्थादिभिरिति नियम्यते । ननु 'पुत्रपौत्रैर्ऋणं देयम्' ( व्य०
५० ) इत्यविशेषेण ऋणमात्रं त्रिभिरेव देयमिति नियतमेव । बाढम् । अस्यैवो-
त्सर्गस्य पत्रारूढर्णविषये स्मृत्यन्तरप्रभवामपवादशङ्कामपनेतुमिदं वचनमारब्धं ।
तथा हि—पत्रलक्षणमभिधाय कात्यायनेनाभिहितम्—'एवं कालमतिक्रान्तं
पितॄणां दाप्यते ऋणम्' इति । इत्थं पत्रारूढमृणमतिक्रान्तकालमपि पितॄणां
संबन्धि दाप्यते । अत्र 'पितॄणाम्' इति बहुवचननिर्देशात्कालमतिक्रान्तमिति

---

१. विना तु । २. तन्नेतत् । ३. कृतं च लेख्यं । ४. संबन्धव्यवहारे च ।
५. तत्पुत्रपौत्रैः ।