याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

आचाराध्यायः १६१
षाश्चव राजतः इति (८।१३६) मनुस्मरणात् । दशभिर्धरणैः शतमानं पलमिति
चाभिधीयते । पूर्वोक्ताश्चत्वारः सुवर्णा एको राजतो निष्को भवति ॥३६४॥
इदानीं ताम्रस्योन्मानमाह—
कार्षिकस्ताम्रिकः पणः ॥ ३६५ ॥
पलस्य चतुर्थोऽशः कर्ष इति लोकप्रसिद्धः । कर्षेणोन्मितः कार्षिका ।
ताम्रस्य विकारस्ताम्रिकः । कर्षसंमितस्ताम्रविकारः पणसंज्ञो भवति, कार्षा-
पणसंज्ञकश्च; 'कार्षापणस्तु विज्ञेयस्ताम्रिकः कार्षिकः पणः' इति । (८।१३६)
मनुवचनात् । पञ्चसुवर्णपलपक्षे विंशतिमाषः पणो भवति । तथा सति —
'माषो विंशतिमो भागः पणस्य परिकीर्तितः' इत्यादि व्यवहारः सिद्धो भवति ।
चतुःसुवर्णपलपक्षे तु षोडशमाषः पणो भवति । अस्मिंश्च पक्षे सुवर्ण-कार्षा-
पण-पणशब्दानां समानार्थत्वेऽपि पण-कार्षापणशब्दौ ताम्रविषयावेव । एवं
तावद्धेमरूप्यताम्राणामुन्मानमुक्तम् ; दण्डव्यवहारोपयोगित्वात् । कांस्यरी-
तिकादीनामपि लोकव्यवहाराङ्गभूतानामेवोन्मानं द्रष्टव्यम् ॥ ३६५ ॥
भाषा—दो कृष्णल का एक रूप्यमाष होता है । सोलह रूप्यमाष
का एक धरण होता है । दश धरणों का एक सौ मान वाला पल होता है ।
(पूर्वोक्त) चार सुवर्ण का एक निष्क कहलाता है । एक कर्ष
(पल के चतुर्थांश) के बराबर ताँबे के सिक्के या तोल को पण कहा
जाता है ॥ ३६४-३६५ ॥
स्वशास्त्रपरिभाषामाह—
साशीतिपणसाहस्रो दण्ड उत्तमसाहसः ।
तदर्धं मध्यमः प्रोक्तस्तदर्धमधमः स्मृतः ॥ ३६६ ॥
पणानां सहस्त्र पणसहस्रम्; तत्परिमाणमस्येति पणसाहस्त्रः । अशीत्या
सह वर्तत इति साशीतिः । अशीत्यधिकपणसहस्रपरिमितो यो दण्डः स
'उत्तमसाहस'संज्ञो वेदितव्यः । तदर्धं मध्यमः तस्य साशीतिपणसहस्रस्यार्ध-
चत्वारिंशदधिकपणपञ्चशतपरिमितो दण्डो 'मध्यमसाहस' संज्ञः । तदर्धमधमः
तस्य चत्वारिंशदधिकपञ्चशतपणस्यार्धं सप्तत्यधिकपणशतद्वयपरिमितो दण्डः
'अधमसाहस' संज्ञः स्मृत उक्तो मन्वादिभिः । यत्त—'पणानां द्वे शते सार्धे
प्रथमः साहसः स्मृतः । मध्यमं पञ्च विज्ञेयः सहस्रं चैव चोत्तमः' इति
(८।१३८) मनुनावक्तं तत्पक्षान्तरमसंपतिपूर्वापराधविषयं द्रष्टव्यम् ॥ ३६६ ॥
भाषा—एक हजार अस्सी पण का दण्ड उत्तम साहस में होता है, उससे
भी आधा मध्यम साहस में दण्ड होता है । मध्यम साहस के आधा दण्ड अधम
या प्रथम साहस के लिये होता है ॥ ३६६ ॥
११ या०