याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

१४८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
गूढभाषितमन्तर्वेश्मनि शस्त्रपाणिः शृणुयात् । उक्तं च मनुना (७।२२३) -
'संध्यां चोपास्य शृणुयादन्तर्वेश्मनि शस्त्रभृत् । रहस्याख्यायिनां चैव प्रणिधीनां
च चेष्टितम् ॥' इति । ततो नृत्यगीतादिभिः कंचित्कालं क्रीडित्वा कक्षान्तरं
प्रविश्य भुञ्जीत, 'गत्वा कक्षान्तरं त्वन्यत्समनुज्ञाप्य तं जनम् । प्रविशेद्वोजनार्थं
च स्त्रीभिरन्तःपुरं सह ॥' इति (मनुः ७।२२४) स्मरणात् । ततोऽविस्मरणार्थं
यथाशक्ति स्वाध्यायं पठेत् ॥ ३३० ॥
भाषा-(सायंकाल) सन्ध्योपासना करके गुप्तचरों के रहस्यमय वचनों
को (अकेले बैठकर) सुने । तब गीत और नृत्य का आनन्द ले, भोजन करे
और स्वाध्याय का अध्ययन करे ॥ ३३० ॥
संविशेत्तूर्यघोषेण प्रतिबुद्ध्येत्तथैव च ।
शास्त्राणि चिन्तयेद् बुद्ध्या सर्वकर्तव्यतास्तथा ॥ ३३१ ॥
तदनन्तरं तूर्यशङ्खघोषेण संविशेत्स्वप्यात् । तथैव तूर्यादिघोषेण
प्रतिबुद्ध्येत् । प्रतिबुद्ध्य च शास्त्रविद्भिर्विश्वासिभिः सह एकाकी वा पश्चिमे
यामे शास्त्राणि चिन्तयेत् सर्वकर्तव्यताश्च सर्वकार्याणि च । एतच्च स्वस्थं
प्रत्युच्यते । अस्वस्थः पुनः सर्वकार्येष्वन्यं नियोजयेत् । यथाह मनुः (७।२२५)
-'एतद्वृत्तं समातिष्ठेद्रेरोगः पृथिवीपतिः । अस्वस्थः सर्वमेवैतन्मन्त्रिसुख्ये
निवेशयेत् ॥' इति ॥ ३३१ ॥
भाषा-तदनन्तर तूर्य और शंख ध्वनि के साथ सोवे और इसी प्रकार
जागे । अपनी बुद्धि से शास्त्रों का और किये जाने वाले सभी कार्यों का
चिन्तन करे ॥ ३३१ ॥
प्रेषयेच्च ततश्चारान् स्वेष्वन्येषु च साँदरान् ।
ऋत्विक्पुरोहिताचार्यैराशीर्भिरभिनन्दितः ॥ ३३२ ॥
दृष्ट्वा ज्योतिर्विदो वैद्यान् दद्याद् गां काञ्चनं महीम् ।
नैवेशिकानि च तँतः श्रोत्रियेभ्यो गृहाणि च ॥ ३३३ ॥
अनन्तरं तत्रस्थ एव विश्वस्तान्स्वान् चारान् दानमानसत्कारैः पूजितान्
स्वेषु सामन्ताधिकारिषु अन्येषु च महीपतिषु प्रेषयेत्तत्तच्चिकीर्षितपरिज्ञानाय ।
ततः प्रातः संध्यामुपास्याऽग्निहोत्रं हुत्वा पुरोहितर्त्विगाचार्यादिभिराशीर्भिरभि-
नन्दितो ज्योतिर्विदो दृष्ट्वा तेभ्यश्च ग्रहादिस्थितिं विदित्वा शान्तिकादीनि च
१. स्त्रीवृत्तोऽन्तःपुरं पुनः । २. एतद्विधान । ३. सर्वमेतन्तु भृत्येषु
विनियोजयेत ४. सादरम् । ५. न्दृष्ट्वाङ्गाः । ६. तथा श्रोत्रियाणां ।