याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

आचाराध्यायः १४३
अलब्धलाभाय धर्मशास्त्रानुसारेण यतेत । यत्नेन लब्धं तत् परिपालयेत्
स्वयमवेक्ष्य रक्षेत् । पालितं ^१तत्परतया रक्षितं नीत्या ^२वणिक्पथादिकया
वृद्धिं नयेत् । वृद्धं च पात्रेषु त्रिविधेषु धर्मार्थकामयुक्तेषु निक्षिपेद्दद्यात् ॥ ३१७ ॥
भाषा-अप्राप्त लाभ की प्राप्ति के लिये ( धर्मानुसार ) प्रयत्न करना
चाहिए यत्न से प्राप्त वस्तु की रक्षा करना चाहिए । रक्षित वस्तु की नीतिपूर्वक
( वाणिज्यादि से ) वृद्धि करनी चाहिए और बढ़े हुए धनादि को ( धर्म अर्थ
और काम ) पात्रों में लगाना चाहिए ॥ ३१७ ॥
पात्रे निक्षिप्य किं कुर्यादित्याह-
दत्त्वा भूमिं निबन्धं वा कृत्वा लेख्यं तु^३ कारयेत् ।
आगामिभद्रनृपतिपरिज्ञानाय पार्थिवः ॥ ३१८ ॥
यथोक्तविधिना भूमिं दत्त्वा स्वत्वनिवृत्तिं कृत्वा निबन्धं वा एकस्य भाण्ड-
भरकस्येयन्तो रूपकाः, एकस्य पर्णभरकस्येयन्ति पर्णानीति वा निबन्धं कृत्वा
लेख्यं कारयेत् । किमर्थम् ? आगामिनः एष्यन्तो ये भद्राः साधवो नृपतयो
भूपास्तेषां 'अनेन दत्तम् , अनेन प्रतिगृहीतम्' इति परिज्ञानाय । पार्थिवो
भूपतिः । अनेन भूपतेरेव भूमिदाने निबन्धदाने वाऽधिकारो न भोगपतेरिति
दर्शितम् ॥ ३१८ ॥
भाषा-राजा भूमि देकर या उसका निर्धारण करके भविष्य के साधु-
वृत्ति वाले राजाओं के ज्ञान के लिये लिखवा दे ॥ ३१८ ॥
'लेख्यं कारयेत्' ( आ० ३१८ ) इत्युक्तं, कथं कारयेदित्याह-
पटे वा ताम्रपट्टे वा स्वमुद्रोपरिचिह्नितम् ।
अभिलेख्यात्मनो वंश्यानात्मानं च महीपतिः ॥ ३१९ ॥
प्रतिग्रहपरीमाणं दानच्छेदोपवर्णनम् ।
स्वहस्तकालसंपन्नं शासनं कारयेत्स्थिरम् ॥ ३२० ॥
कार्पासिके पटे ताम्रपट्टे^४ ताम्रफलके वा आत्मनो वंश्यान् प्रपितामहपि-
तामहपितॄन् बहुवचनस्यार्थवत्त्वात् वंशवीर्यश्रुतादिगुणोपवर्णनपूर्वकमभिलेख्य
आत्मानं च शब्दात् प्रतिग्रहीतारं, प्रतिग्रहपरिमाणं दानच्छेदोपवर्णनं चाभि-
लेख्य । प्रतिगृह्णात इति प्रतिग्रहो निबन्धस्तस्य रूपकादिपरिमाणम् । दीयत
इति दानं क्षेत्रादि तस्य छेदः छिद्यतेऽनेनेति छेदः ^५नद्याघाटौ ^६निवर्तनं तत्प-
१. तत्परतया रक्षेत् । २. वाणिज्यादिकया । ३. च । ४. पट्टे
फलके वा । ५. नद्याघाटौ । ६. निवर्त्तनंपरिमाणं च ।