याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 183, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ेंएवं विघ्नस्य कारकहेतुमुक्त्वा ज्ञापकहेतुप्रदर्शनार्थमाह—
तेनोपसृष्टो यस्तस्य लक्षणानि निबोधत ।
स्वप्नेऽवगाहतेऽत्यर्थं जलं मुण्डांश्च पश्यति ॥ २७२ ॥
काषायवाससश्चैव क्रव्यादांश्चाधिरोहति ।
अन्त्यजैर्गर्दभैरूष्ट्रैः सहैकत्रावतिष्ठते ॥ २७३ ॥
१व्रजन्नपि तथात्मानं मन्यतेऽनुगतं परैः ।
तेन विनायकेनोपसृष्टो गृहीतो यस्तस्य लक्षणानि ज्ञापकानि निबोधत
जानीध्वं हे मुनयः ! पुनर्मुनीनां प्रत्यवमर्शः शान्तिकरणप्रारम्भार्थः । स्वप्ने
स्वप्नावस्थायां जलमत्यर्थमवगाहते स्रोतसा ह्रियते निमज्जति वा । मुण्डित-
शिरसः पुरुषान्पश्यति । काषायवाससो रक्तनीलादिवस्त्राप्रावरणांश्च । क्रव्यादा
नाम मांसाशिनः पक्षिणः गृध्रादीन्मृगांश्च व्याघ्रादीनधिरोहति । तथाऽन्त्यजै-
श्चण्डालादिभिः गर्दभैः खरैरूष्ट्रैः क्रमेलकैः सह परिवृतस्तिष्ठति । व्रजन्गच्छ-
न्नात्मानं परैः शत्रुभिः पृष्ठतो धावद्भिरनुगतमभिभूयमानं मन्यते ॥ २७२-२७३ ॥
भाषा—उस (विघ्नकारक) विनायक से जो ग्रस्त होते हैं उनके लक्षण
सुनिये । स्वप्न में जल में बहुत स्नान करता है (ऐसा स्वप्न देखता है),
सिर मुँडाए हुए पुरुषों को देखता है, गेरुआ वस्त्र धारण किये हुए पुरुषों को
देखता है; मांसभक्षी (गृध्र आदि पक्षी, व्याघ्र आदि पशु) की सवारी करने
का स्वप्न देखता है; चाण्डाल, गदहे और ऊँटों के साथ एकत्र निवास और
स्वयं चलते समय शत्रुओं द्वारा पीछा किये जाने का स्वप्न देखता है । (विना
यक द्वारा ग्रस्त व्यक्ति के प्रत्यक्ष चिह्न इस प्रकार होते हैं) वह खिन्न रहता
है अपना इच्छित फल नहीं पाता और बिना कारण ही दुःखी
रहता है ॥ २७२-२७४ ॥
एवं स्वप्नदर्शनान्युक्त्वा प्रत्यक्षलिङ्गान्याह—
विमना विफलारम्भः संसीदत्यनिमित्ततः ॥ २७४ ॥
तेनोपसृष्टो लभते न ३राज्यं राजनन्दनः ।
कुमारी च न भर्तारमपत्यं गर्भमङ्गना ॥ २७५ ॥
आचार्यत्वं श्रोत्रियश्च न शिष्योऽध्ययनं तथा ।
वणिग्लाभं न चाप्नोति कृषिं चापि४ कृषीवलः ॥ २७६ ॥
विमना विक्षिप्तचित्तः, विफलारम्भः विफला आरम्भा यस्य स तथोक्तः न
क्वचित्फलमाप्नोति । संसीदत्यनिमित्ततः विना कारणेन दीनमनाको भवति ।
१. व्रजन्तं च तथा । २. अनुमन्यते । ३. राष्ट्रं । ४. चैव ।