Asian Agri-History Foundation
47 ICRISAT Colony-I
Brig. Sayeed Road
Secunderabad 500 009
Andhra Pradesh
India
RS. 300/-
© Asian Agri-History Foundation 1996. All rights reserved. No part of this publication may be reproduced in any
form or by any means, electronically, mechanically, by photocopying, recording or otherwise, without the prior
permission of the copyright owners.
ISSN 0971-7722

Dedicated
to the memory of my husband
Late Shri Anand Sadhale
To Whom
Goodness was God
Rightness was Religion
Duty was Dogma
Work was Worship
And
Reading and Writing — a Ritual
— Nalini Sadhale

Contents
Preface vii
Vrikshayurveda by Surapala (In Sanskrit) 1
Surapala's Vrikshayurveda (Translated by Nalini Sadhale) 33
Introduction 35
The Science of Plant Life 43
Notes 63
About the Translator 67
Bibliography 68
Commentaries 69
Biodiversity Perspective
K L Mehra 71
Agronomic Aspects
S M Virmani 75
Ailments
Y L Nene 80
Plant Index 89

Preface
It is over two years now that Vrikshayurveda has kept
me occupied. Although I was not continuously engaged
in the work of translation in an active manner, it has
never been long absent from my thoughts. Practical
exigencies forced me to put aside the work again and
again, sometimes for even two or three months at a
stretch. These intervals, however, often proved fruitful
either by getting a clue to acquiring a book on a related
subject or getting important information on the subject
through conversations with scholars and friends sharing
my interest.
Generally, I have aimed at being faithful to the text of
the manuscript. However, when due to some defective
portions or lapses in the script, I was unable to
comprehend the meaning, I have taken recourse to the
texts and translations of Upavanavinoda or
Brhatsamhita dealing with identical topics. Yet, I cannot
say that I have invariably hit the true meaning. Repeated
study in the past few months has often proved that there
is room for improvement. It is a continuous process and
I do not grieve for it since after the publication of the
work, others too can participate in the process.
I am grateful to Dr Y L Nene for entrusting this work to
me and putting up with all the delay in a patient manner.
I deem it a great honor that the bulletin is being
published at the inaugural function of the Asian Agri-
History Foundation and express my gratitude to the
members of the Trust.
I am grateful to Prof. Shri Ramachandrudu for his
valuable suggestions in reading the manuscript. My
thanks are due to Shri Ramachari Ghanapathi for
making available to me his copies of Brhatsamhita and
Upavanavinoda during the entire period of this
translation. The well known ornithologist Shri Maruti
Chittampalli discussed some important issues of the text
with me and sent me a copy of Upavanavinoda for
which I thank him profusely. Dr Dadegaonkar, a close
family friend, had come to my rescue not only for
making available to me the computer printouts of the
manuscript but also for solving other practical
difficulties which I faced during the period. I greatly
value and appreciate his help. Dr Shakuntala Dave
(Govt. Ayurveda College, Hyderabad) is like a member
of my family and all the help she has rendered is beyond
verbal thanks.
I shall be failing in my duty if I do not place on record
the valuable help I have derived from the translations
of Upavanavinoda—one by Majumdar (1935) in
English and the other by Borkar in Marathi. Without
these translations the work would have taken much
longer time to be completed and would have to be
published with some more blank spaces. The metrical
composition provided many clues to the reading of
defective or incomplete portions of Vrikshayurveda
and the contents could be ascertained from these
translations.
vii

It is with a heavy heart that I lay down my pen. I have
developed deeper associations with Vrikshayurveda
which has helped me to forget the deep sorrow of my
husband's sudden and sad demise and also to
remember the happy days which we spent together in
the company of Vrikshayurveda. I will consider my
efforts amply rewarded if the agriculturists find it of
some use.
Nalini Sadhale
Hyderabad, India
31 May 1996

viii

Vrikshayurveda by Surapala
(In Sanskrit)

VRIKSHAYURVEDA

वृक्षायुर्वेदः

श्रीगणशाय नमः॥ ॥पुंसां सर्व्वसुखैकसाधनकथाः सौन्दर्यगर्वाङ्कुरक्रीडालोलविला
सिनीजनप्रणयीतप्रमोदावहाः। गुञ्जद्भृङ्गविनिद्रपंकजस्रवत्स्फारोल्लसद्धिकायु
क्ताः संति गृहेषु यस्य विपुला रामाः स पृथ्वीपतिः॥ ॥नर्ववयोहारिवधूनरांगनाः
सख्याः कलाविद्भूतक लवल्लुकीस्वनाः। वनानिसर्व्वं विफलं सुखंखिलो विना विहा
रोपवनानि भूपतेः १ शास्त्राणि तावद्वेलोक्य प्रयामुनीनामर्थः स एव गदि । १
तः परमात्मा एवं विलोक्य लिखितं च विचारयंतः संतः प्रसावसरं लभुतमाप्तु

पादटिप्पणी (Footnotes):

• 1. दृ
• 2. र्व
• 3. त्
• 4. षि
• 5. व
• 6. completed as परमात्मयुक्त्या

वंतु ३ अथादौरुक्षमहिमा वङ्लिः किं वने जातै १ वरमेकाप्यधितरुर्यत्र वि
श्राम्येते जनैः ४ वदंत्यपिकरुहाः पंच न तु कोप्यरुहा दनाः पत्रैः पुष्पैः फलैः
च्छायैः कुर्वंति पितृतर्पणं ५ दश कूपसमा वापी दशवापीसमो ह्रदः। दश
ह्रदसमः पुत्रो दशपुत्रसमो द्रुमः ६ क्रीडारामं च यः कुर्याद्दद्यात्फल स
कुलंदेवकव्याद्भरो यज्ञवेसेन व्युत्क्रमं ७ एतत्सत्यं परिज्ञाय वृक्षा रो
पणमाश्रयेत् धर्मार्थकाममोक्षाणां द्रुमेभ्यः साधनं यतः ८ यावद्दिनानि तुल

1. completed as जातैः पुत्रैर्धर्मार्थवर्जितैः। २. म्य ३. श ४. त्र
2. व्य ६. क्षं
   सी रोपिता पितृगेहे वसेत्। तावद्वर्षसहस्राणि वैकुंठेस महीयते ९ यस्तु सरोपयेद्दि
   त्यं शंकरप्रीतिकारकं । तत्कुले ऽविचला लक्ष्मीः संतिष्ठेत्पुत्रपौत्रकी १० एक
   मेव हि यो ऽश्वत्थं रोपयेद्विधिना नरः। यत्र कुत्रापि वा स्थले — — च्छेद्भवनं हरे
   ः ११ तेनेष्टा बहवो यज्ञास्तेन दत्ता वसुंधरा। स सदा ब्रह्मचारी स्याद्येन धात्री
   प्ररोपिता ॥ १२ वटमेकं च यंपकंतीरे रोपयेद्यथाविधिः। शिवलोके गमेत्सा
   धुिसेवित स्वप्सरोगणैः १३ निंबत्रयं समारोप्य नरो धर्मविचक्षणः। सूर्यलो
3. स्रा 2. सं 3. कं 4. त्कु 5. क्ष्मीः 6. योऽश्वत्थं
4. स्था 8. completed as स गच्छेद्वु 9. धि 10. निंब

कंसमासाद्य वसेदह्यायुतत्रयं १५ चतुर्लोललङ्घवज्ञानां रोपणात्रात्रनुंसायः।
राजसूयस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः १५ पंचाम्रणा धिलं षं लोपः कुर्यान्न(
तिरोयणं। गरुडंलोकमासाद्य मोदते देववत्सदा १६ पन्नान्नाशाखिनः सप्तरोप
येदेकमेववा। ब्रह्मलोकमवाप्नोति मोदते चापरैः सह १७ उडुंबरद्रुमान्नैशे
रोपयेत्स्वयमेव यः। र्पुत्येषेरपणाद्यापि चंद्रे लोके समोदते १८ पार्वतीतोरि
तातेन सर्व्वेच निरामयः। पूजिता देवता सर्व्वे प्रश्रको येन रोपितः १९ क्षीरिणी

1. संशयः 2. शाखिणाम् 3. कु 4. dropped 5. मा 6. खि
2. नां 8. न 9. प्रे 10. र 11. र्वाः
   दाडिमीरं सापियालपनसा विलाञ्जातरून्सरोपयेद्वः। खीजायते सप्तजन्मसु २० अज्ञा
   मा जानतो वापि जुह्वयेन प्ररोपितः। इहेपिस वसन्नित्यं यतिधर्मेण पूज्यते २१ अथा
   न्सर्व्वतरूं रोप्य फलपुष्पोपयोगिनाः। रत्नधेनुसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः २२ अश्वत्थ
   मेकं पिचुमर्द्दमकं च न्यो धमेकं दश चिंचां। कंकपित्थामलकत्रयं च पंचाम्रवा
   पीनरकं न पश्येत॥ २३ इतितरुमहिमा॥ अथ निवासासन्नतरुषु साध्वुलक्षणा
   नि॥ गृहस्य पूर्व्व दिग्भागे न्यग्रोधः सर्व्वकामिकाः। उदुंवर स्तथायाम्ये वारुण्यां पिप्पलः शु
3. प्य 2. नो 3. बु 4. र्ये 5. स 6. त्थ 7. मं
4. 'चि' added 9. उ 10. दुं 11. ब 12. प्प

नाः॥१४॥ प्लक्षश्चोत्तरतो वन्यौ विपरीतां सुवर्जयेत्॥ १५ वर्जयेत्सर्वतो वृक्षं प्लक्षं
दक्षिणेतो गृहात्पश्चिमे चैव न्यग्रोधं तथोदुंबरमुत्तरे १६ देवदानवगंधर्वाः पिशाचोरग
राक्षसाः। पशुपक्षिममुष्याश्च संपद्यंति सरात रून् १७ सर्वांसां ह्यजातीनां छायावर्ज्या
गृहे सदा। अपिसोवर्लिकं वृक्षं गृहद्वारे न रोपयेत् १८ वदरी कदली चैव दाडिमी वीज
पूरकं। प्ररोहंति गृहे यत्र तद्गृहं न प्ररोहति १९ एरंडो कांचनारश्च तथा श्लेष्मातकस्तथा।
र्जुनः। करंजश्चेत्यमी वृक्षाः न रोप्याः सुखिनो गृहे २० आसन्नाः कंटकिनो रिपुभ

1. र्त्या 2. त् 3. बी 4. कोड 5. रो 6. प्याः

यदा कीर्तिलोर्थनानाय [क] द्विनः प्रज्ञाक्षयदाशरुएपिविर्जनंचेष्टं २१ नीली ह
रिद्रां च नरः सदा। गृहेवेध नि[बं]श्चय प्रस्तुरूपेयाता एतासु सर्वोस्रुवमेव जाता स्निग्धा
वृक्षाणां वचनाद्धिद्विजः २२ न कुर्याद्यापने ऋत्यामाग्नेयेषु च वारिकां। अन्यथा क
लहोद्देगौ कष्टं बालते ऋते २३ तस्मादाज्ञाहि शुसलदं पुत्र संतति वर्द्धनं। पश्चिमोत्तर
पूर्वेषु सर्वदा उपवनं हितं २४ इति वृक्षायुस्वलक्षणानि॥ अथ भूमि निरूपणं॥
जांगला नूप सामान्या स्वलावा पिच मेदिनी। सैदैः सा सिद्यते यूरुङ्गिरैवे क्षितोरसतस्तथा॥

1. फलि 2. जा 3. कराः 4. प्त्वा 5. नै 6. य
2. dropped 8. ष्व 9. हि inserted 10. भ inserted 11. ष
3. इ inserted 13. भि 14. र्व

॥३९ असितविषां डुस्वेतृश्यामल लोहित सितपीततो द्विषः क्रमदोः॥ मधुरोम्ल लवण
तिक्तकटुक कषायासु वोरसतः ३६ विषपाषाणवल्मीकविल दुष्टातथोषण हरेदा
काशादै रिकातरुस्योन हिता मही ३७ इंदूनीलशुकपक्ष कोमला रोध कुंद कुमुदें
दुसनिस॥तप कांचन विकाशि चंपकस्पर्धिनी वसुमती प्रशस्यते ३८ संप्राप्तप्राप्त
प्रजला हरित तृणोंकुरा। तस्यां सर्वे यथास्थानं प्ररोहंति महीरुहाः ३६ न जांगूला
न वानूपा लृभिः साधारणाः भुसाः। तस्यां सर्वे पितरवः प्ररोहंति न संशयः ४० पन

1. dropped 2. रो 3. चि 4. शाः 5. रा 6. 'क' inserted
2. सि 8. प 9. ग 10. सं
   सलकुचताली वंश जंवीर जंबू तिलक वट कदंबाम्रात खर्जूर पूगाः। कदलितिनिशमृद्धी
   केतकी नालिकेरी प्रभृतय इति वाच्या प्रायशोनूपजास्तुः ४१ सो लांजनः श्रीफलसप्त
   पर्णीः सेफालिका शोक शमीकरीराः। कर्कोशुका केसर निष्पुत्रो का चहिंगलसंतेसु विजां
   गलायां ४२ बीजपूरक पुंनाग चंपुका म्राति मुक्नकाः। प्रियंगुदाडिमाद्या श्च सा
   धारणसमुद्भवाः ४३ नृपिदेव महीपानां प्रसावा भुतियत्नतः। असात्म्यतूपि र
   संपन्ना अपिसिध्यंति पादपाः ४४ इति स्तभिनिरूपणं॥ वनस्पतिद्रुमलताःगुल्मा
3. गाः 2. शो 3. शो 4. शे 5. शा 6. प 7. का
4. चा 9. रू

Below is the line-by-line transcription of the manuscript page:

[Upper Section]

[Left Margin Footnote Numbers]

1
2, 3
4, 5, 6, 7
8, 9, 10
11, 12
13

[Main Text]

ः पादपजातयः। वीजात्कांडात्तथा कंदाद्रूपंतं विविधं मतं ४५ तै वनस्पतयः प्रोक्ता
विना पुष्पैः फलंतिये। द्रुमाश्च ते निगदिता पुष्पैः सह फलं तिये ४६ प्रसरंति पद्या
नैर्या स्ता लताः परिकीर्त्तिताः। वहु संतापि विटपी सिगुल्मः परिकीर्तिताः ४७ जं
वू चंपक पुंनाग ताल के वार चिंचिणी। कपित्य बदरी विल्व कुंभाकारी प्रियंगवः
४८ पनसाम्रप्रभू काद्या करमर्द्दीपू वीजजा। तांदूली सिंधुवारश्च तग
रैद्यास्तु कांडजाः ४९ पाटला दाडिमी प्लक्ष करवीर वटादयः। प्रनिको डुंवरा कुं

[Upper Footnotes]

1. ते 2. श्च 3. ता 4. भा 5. dropped 6. पि
2. 'न' inserted 8. बू 9. ना 10. भ 11. श्च 12. dropped
3. रा

[Lower Section]

[Left Margin]

1, 2, 3 ६
4, 5
6
7
8

[Right Margin]

राम
६

[Main Text]

दो वीज कांडोद्भवोमूलाः ५० कुंकुमार्ड से नानकंदार्क दमुरुवाः। पुलापद्यो
त्यलादीनि वीज कंदोद्भवोनितु ५१ यथा र्हुपक्तात्फलतो विशोषिता हि रूषदी
जं पयसा निषिच्याथ विशोषितं पंच दिनानि सर्पिषा विडंग मिश्रेण च धूपये ततः
५२ क्षीरनिषिक्तं वीजं वृहतीतिलससर्षिपालिप्तां गोमय मृदित मथो प्रसद्योजा
येत धूपितं वसया ५३ पयसिनिषिक्तं वीजं गोमय परिमर्द्दितं दिनो व्यततः। माहिषं
विडंगवूर्सेव्वैड्डुसो मृदितं प्रजायते नूनं ५४ क्षीरेण सावितमनातप साधुशुष्कस

[Lower Footnotes]

1. ताः 2. कं 3. ए 4. थ 5. क्वा 6. क 7. शो

फेनिलिशिरूहहविभितनालस्त्या। आलोलितंपवरेमेतदपिकुर्वतिवीजंविषु
हृप्रतयोप्रदनायधीराः॥ ५५ माकंदजंबूपनसोट्टवमार्दमेवसेवीतर्मसकलपूर्ववि
धानयुक्तं। मुक्षं च शर्वपरिकर्मयुतं वरेण्याक्षीरिकावकुलयोर्हरुकान्वितायं॥
५६ ऐवीरूसंसवप्रनल्पगुडाविनांतुसिक्तंयहंप्रचुरपत्रपुटीनियंदंसंस्कृतलेम
ततवह्नि निवेशनान्मेसझोहृतंवपनयोगपदशामुपैति ५७ एवंविधेनविधिनापरि
संक्षितानिवीजानिसंतिसकलाचपि रोतनानि। तज्जाश्चनूनमचिरात्तरवो वहंतिपु

पादटिप्पणी (ऊपर):

1. र्पि 2. र्वि 3. व 4. प 5. स्यात्

पुष्पफलंप्रचुरमुत्तमयत्नमपुष्पावाढ्याः ५८ शुचिः स्नातो विस्रहसनमप्रसंपू
जितसुरोगुरुंनत्वा हत्वाविद्युवसुप्रतीवाण्यणध्येत्स्वयंवीजायादोषयतिक तिवि
द्यासुरुर्षनमुस्यंतारुत्यातदतूपरिताय्यापरिजनः ५९ वीजधानीतृणछीणाकृत्वा
सिचेतयोर्जुना। जातांकुराश्चतलिसैनिष्फलं शोषमानये ६० शुक्रप्रतिपदा
पूर्णी पंचमी च तृतीया द्विती। तिथयो गुरुशुकेंद्र सोम्पानां वाससः स्मृताः ६१ विशा
खावारुण मूलमृगचित्तोत्तरा त्रयं। प्राजापत्याश्व राधा व तथा ज्येष्ठाच कृतिका।

पादटिप्पणी (नीचे):

1. dropped 2. dropped 3. या 4. दत्त्वा 5. वसु 6. गुणवते
2. दौ 8. म 9. न 10. येत् 11. र्णी 12. त्र

दायाँ पार्श्वभाग:
राम
७
9

नक्षत्राणि वनाङ्गानि क्षिरं लभेव चोऽसनं ६१ इति बीजोप्तिविधिः॥ उर्षमुषध्यचा
कीर्त्ति तिलमाषाद्यवाहिते। भूप्रदेशे समे रम्ये दृढ्ज्ञाना रोपयेद्वपेत् ६२ सप्तवितस्तुर
न्थाषोऽशविंशतिहस्ते सदंतूला नि। क्रमशो निंदितप्रश्यप्रवर मितितरु संपद्दे नियतं
॥ पंचचतुष्ठयहस्तं प्रतिः स्याड लिनों तरालं च। विद्दिह हस्तैर्द्वतूणादीनां प्रयेनेनः
६५ अतो दूरे नि लोह्रीति रसंपत्सिस्य दूरतः। तस्मान्मात्रा यथार्थेत रु संपत्सिम्विच्छ
ता ६६ गर्ते चिरकृिते शुष्के सर्वतो हस्तसंमिते। सम्यग्दग्धे तु संपूर्णा गोकीकसक

1. उ 2. रा 3. दो 4. स्त 5. तं 6. चतु (?) 7. र्ह
2. dropped 9. dropped 10. त्ति 11. त्ति 12. कृ

रीषकेः ६७ तत्र मृत्सावसंशीते सर्वयत्नपहेते सति। सिक्ते कुणपतोयेन सारमृत्पारि पूरिते॥
६८ माकंददाडिमादीनां क्रूषां डालां डुकस्पवा वपनं कीर्त्तितं श्रेष्ठं रोपणं च विशेषत
ः ६९ उभिस्रमुद्रुसबीजानां स्थानके स्थानके स्थानके भुलो रोवेने सुसारे के सर्व शाका
नामिति वाहिनि ७० उभिमरुवकश्रावत्तथा दमनकस्य चा कल्पिता व्यक के दारेकी
र्त्तिता ह्युक्तक्रमस्यच ७१ एकैकं स्थूलबीजाने लघुबीजान्चनेक श्वा। श्रुङ्गायेणेव नारं
गबीजं वक्रेण निक्षिपेत् ७२ त्रिमिश्रितं बारुफलिपुकादीदीजं वपेद्गोमयप्रमिक्ति

1. dropped 2. म 3. शः 4. ह 5. मृ
   10

तेन ततो जलेन परिदत्ता पाणीनी तच्छूरैरंतर्निषिंचेत् १३ सहजपरिपक्व
कदलीफललिप्ताग्ररणिकिरणपरिशुष्काः॥ षष्टिकपलानरज्जुर्निहिता गतेह्नि तद-
न्तरिता १४ सेकजलैः परिसिक्ता निरंतरं शुचिरदिवसेषु। सूते तमालनीलप्र-
तिमांकुरसंचयं नियतं १५ अष्टादशांगुलप्रकोप्रलकर्णवाचंसरोपयेद्विद्वल
गोमयसंस्रुतं क्षी। कांडंत्रिलागमथतंत्ररिपूर्यगर्ते सिंचेज्जलेर्मृणसे कलवृष्टिका
सिः १६ अधपसाथोसांगंकुर्वन्शतपविकातलावाकांङाउद्याकार्तिकमासिके।

टिप्पणी (Footnotes for upper section):

1. dropped 2. ना 3. शनैः 4. शनैः 5. र्ते 6. सृ 7. त्ति 8. र्ध 9. डा

दारेप्ला नयेत्सलिलेः १७ यावन्मासदितयं पल्लवितुं शांततः समुद्धत्य। आषोढे च य
ष्ट्या दिगवां क्षित देशे निरूपयेन्निपुणः १८ आनम्रद्योतसयो कानुदाडिमीकरवीरयोः।
कांडाना रोपयेन्मूलेदत्वा गोप्रयधुत्तपं १९ निषिंचेज्जलिले नित्यं यावन्मासह्वयं स
वेताततप्ताम थतत्किंया द्विसंजातपल्लवान् २० मच्ची कंदा वपेङ्गर्ते सर्वतो ह।
स्रसंमिते। सांडे सैकत संप्रिप्रमृत्तिका परिपूरिते २१ कदली रोपयेन्मूले दत्वा गोप्रध
मुत्तपं रोपयेन्मृलितेोगर्ते दत्वा प्रचुरमंबुच २१ आरोपयेद्दालत रून्मनीषीच्छानां

टिप्पणी (Footnotes for lower section):

1. न्मा 2. ता 3. षा 4. रु 5. न् 6. त्स 7. ल

पार्श्व टिप्पणी (Margin Notes):

• दायाँ पार्श्व: राम ६
• पृष्ठ संख्या (दायाँ निचला कोना): 11

An exact transcription of the page (from an edition of the Upavanavinoda / Vṛkṣāyurveda):

[ऊर्ध्वभागः / Upper Section]

तरून्हस्तमितान्दिवाऽतः॥ सोऽथ मृणालाजविडंगलिप्तमूलांस्तुगर्ते[द्रि¹]मृदासमेतान्
७३ तथाप्रहांतोयमुगेयणी या [स्नलापिका²]वेष्टितमूलदेशाः। प्रदोषकाले परवा-
सरस्यसंस्नापुपुष्पैःक्वचिदंप्रमुंपेलत् ७४ हे [त्व⁴]हतात्[प्रि⁵]तःस्थाताने व्याप्यगृह्णोत-
रांतथासेकंपदास्याम्निनिर्हृतियैनयां स्यसि ७५ उद्दिणस्यसिलत्रत्वजादित्यव-
र्जिताः। तत्रैवपालपिष्यामिपिर्यंपुत्रमिवाचलं ७६ प्रावॄण्यङ्गीरिकांबूतदाडि-
मीवकुलादिकं। साद्देवराजकोचात्र लकुचादिवपेद्बुधः ७७ अश्विनोर्गोल-

पादटिप्पणी (Footnotes to Upper Section):

1. घ्रि (?)
2. ?
3. व्य
4. त्वं
5. त्रा

[अधोभागः / Lower Section]

[वाम-पार्श्वे:] १०

वार्त्ताकप्रक्षती निच कार्त्तिकेऽफणिञ्झातपत्रीकाधात्र्यर्कमूलकादिकं ७८ फाल्गु-
नेच पटोलादिवैत्रे कू[का¹]रुकादिकं। रोपयेत्कदलीकादिसुधीर्वैशाखशुक्रयोः ७९
आषाढे निर्वपेत्सधीन रोपये[च्च²]षकाप्रतः। सहःसहस्योर्माघेषु वपनादो विगर्हितः ८०
सर्वऋतुनिवेशानां सर्वदिक्षुधिरोपयेत्। सिन्धोर्त्यंन्नतः प्राज्ञः पादपारोपहेतवे ८१
फलिच्यशोकपुंनागशिरीषानिंद[पंचुकाः³] प्रगंत्याः प्रथमं रोप्याः सिंदंतिच गराप-
[दाः⁴] ८१ पूर्व्वस्यांकरमर्दंवंराविटपाः पा[रो⁵]वता दक्षिणे को चेर्यावदरीक पिकूथ तरुवोधा

[दक्षिण-पार्श्वे:]
राम
१०

पादटिप्पणी (Footnotes to Lower Section):

1. का
2. श्च
3. चंपकाः (according to Majumdar)
4. दः
5. बे

[पृष्ठसंख्या (Page Number)]: 12

वीचयश्चास्थिवा। अन्ये चोत्तममध्यमा हृषभशिखारोप्याश्च वयैः संभृताश्चांतरंकं
यथायथमपीपेतेषु पर्युष्टुप्ताः ६३ मंडपर्नद्यावर्तश्चष्टिकचतुरस्रसर्वतोभद्रैः। वी
थीनिकुंजपुंजक विन्यासैः पादपारोप्याः ६४ मध्ये ऽश्वपुष्पाः सफलावाद्येतत्परतो
परे। वृक्षाः कार्यायुतावृत्त्या सा चापि परिखावृताः ६५ इतिविदित विधानः वाधिवि
ता विधानः कृत सुर गुरुतोषः क्षालिताशेषदोषः। निजभविवरतोकं निर्वपत्याज
श्लोकंतदवनि विशेषा कामतो ज्ञानशेषात् ६६ इतिबुपवनविधिः सूलले

पादटिप्पण्यः / संशोधनानि (Top Section Notes):

• 1. प 2. dropped 3. स 4. र्य 5. स्पृ 6. स्ति 7. स
• 8. ष्पाः 9. व 10. ? 11. ? 12. ? 13. व 14. त

पादपा एव परत्रेह च शर्मणे यस्मादनंतदारिद्र्यात्तारणात्परमोधर्मी ६७ अतो धर्मा
र्थकामानां छायापुष्पफलादिसि। पसाधकतमा वृक्षाः पालनीयाः प्रयत्नतः ६८ नी
हाराच्चैव वाताच्च धूमाद्वैश्वानरादपि। जालकारात्प्रयत्नेनरक्षणीयाः क्षमारुहाः ६९
लेपनं तिलखलीस मिश्रा भुकल्केः सेकः पयोभिरथोकूणपोदुसिरवैः। शृगो घृतन
लिना प्रतिकर्म कुर्यादिलस्य कर्मकुरुवालः किल पादपस्य १०० वराहविद्वसाम मांसप्र
ज्ञुमशिङ्कत्रोणितांपङ्गस्थ्यं सजलंतूमो कुणपं परिकीर्तितं १०१ तुरंगसूकरमत्स्यानांमे

पादटिप्पण्यः / संशोधनानि (Bottom Section Notes):

• 1. द्रा 2. त्त 3. या 4. आ 5. पो 6. ज्ञा

यच्छागलशृंगिणं। सप्ताहांतियथालासंमेदोप्रजायतेतथा॥ १ तासर्वांनेलतूक
त्तावद्द्रोनीरेणपाचयेत्। सम्यक्पलांसुमनिषिपूसांडेस्निग्धिविधार्येत ३ दूर्वा
कृत्यखलिईयाकिलांना माहिंकंतथा। श्विनांमृगसरसांभाखांसूंनुदद्याहुतं-
उर्कंदमुनिपेत्तत्र मात्रानाज्ञीहकस्यचित्। एकेकं छा पये हांडे कोष्टस्थानेप्र-
षिण ५ कुणपमुसवेदेवंतरुलांवृष्टिकार्कभसंपतेनमयोः खातंमथोर्कं
षिसिःपुरा ६ इतिकुणपजलं १ बालस्पहृदयेदेया सप्तमेश्दिने मत्स्यमांसतिलैः
सिद्धाकृशराशीतलातरोः ७ नवारेपितवृक्षालांकार्यमातपवारणं। पावत्यवाल

1. म 2. क 3. तः 4. म्य 5. क् 6. प्य 7. चू
2. णी 9. ति 10. स्त 11. त्र 12. दृह् 13. तथा 14. त्
3. नी 16. या 17. मृ 18. सप्तमे सप्तमे 19. त्स्य

संकाश्चाजायतेपादपानवाः ८ प्रतिवासरमेवेषांसायंप्रातर्निषेचनं। दातव्यंत्रिपर्यंतं
पश्चाद्हंजांगलेवने ९ सकृद्देवाल्यप्राग्रूपेसेचनंपंचवासरं। सायंप्रातस्तथाह्यल्पंद्या
न्नाहमुत्पातके १० सेकश्चिरप्ररूढानांदिवसांतरितोहितः। वसंतेप्रत्यहंसाध्यं त्रिका
लंनित्यंप्रतातपे ११ वर्षाच्चारदिनोदेयोदेयोवान्नोद्भवोवने। ऋषधीफलसंतूयोरसोपू
र्नंवसापयः १२ कुणपांबुन्नारूंनांसा नी तिद्रव्याणि सेवने। मांसं किंचन्नितालोसिःकु
णपांलोविमिश्रितैः १३ सवंतिफलपुष्पाद्याः सर्वीत्तरुहजातयः १४ तृणान्युकंत
रोन्त्रासुसर्वतःपरिवोधयेत्। कुहालयेत्तरूणांउन्मूलोपांतंविवक्षणः १५ सिद्धार्थण

1. देयोऽदेयो 2. न्यु 3. शो

र्थकुसुमैः श्वाशमांसयुक्तैर्जेतांगूरहितनिशासहितेश्वरहाः॥ आधूपिता व्यपगताखि
लदोषशंका पुष्पेश्च फलैः परमतोष करा स्रवंति १६ कदलीदलसिद्धार्थसफरीधू
पहूपिताः। पुष्पेश्चफलैः सुसंपन्ना स्रवंति तरवोऽचिरात् १७ हरिणकोलवसामधुसर
र्पिषा निंबुलसंसवपल्लववारिणा। अचिंरमेव स्रवंति निषेचिताः कुसुमसंफलसार
रतो द्रुमाः १८ घृतविडंगपयोऽनुमधुप्लुतानंतकुठाजरजः परिधूपिताः। अविरमुद्ग
प्रपुष्फफलान्विता विटपिनः प्रसवेति पयोऽम्बुचः १९ महाजगरभक्ष्मीण वसासिंपर
रिखेचिताः। पुष्पेश्च फलैः सुसंपन्ना स्रवंति सकल्पलताः २० विद्दारश्चिककंटेन धूपिता श्वा
१. द्ध २. ? ३. शफरी ४. चि ५. ? ६. ला

१३ फरीद्यतैः। कोलशूकरवसा सिकाश्चते पुष्प्यफलंलताः २१ ताम्रचूडशूंरूक चूर्ण मूलेदत्तानि
षेविताः। प्रत्सप्रासोदकै दींज्ञानता पुष्पेश्च फलैः स्रवेत् २२ प्राक्काकोल्ह फलोदक सर्पिर्म
धुशूकरवसासिः। मधुरसाद्या महाफलनम्राः स्रता स्रवंति परितुष्टाः २३ गोकोलशिंशु
मारोक्षूमांस क्वाथांनुषेविताः। सफरीतिलसूंसीक्ताः फलंतितृणपादपाः २४ मैरेयकिण्व
तिलमाषमुरामवैश्व क्षोदावितैः सलवणैः कृमिशात्रुयुक्तैः। आलेपिता निशिप्रहत्फल
सारनश्राः स्युनालिकेरतरवो निरुपद्रवाश्च २५ क्षारोदकेन यवचूर्णयुतेन नालिकेरद्रु
माश्चूषजलेरथवा प्रतप्ताः। नित्यंवहंति घटपीन फलानि नूनंपाणपामलाः परिफलंतिच
१. क्ता २. ज्ञा ३. त्स्य ४. प ५. मधुररसाढ्य ६. श ७. ति ८. ?

हाशिया (Margin):
राम १३ (पृष्ठ १५)

Here is the line-by-line transcription of the text from the manuscript page:

Upper Section

Left Margin:

1,2,3
4,5
6
7

Main Text:
प्राज्ययूथैः २६ सितसिद्धार्थकतोयं यवतुषपिण्याकधारंण व तथा। खर्जूरीकप्रता
नुमलकुचानां पुष्टये सवति २७ माज्जरिदाबहुरिणद्दिपशूकरार्णा मांसेन सूरखिन्न्रा
या प्रहिवीययो सिः। स्याद्दाडिमी प्रधुरसूरदिरसा व्यविजगतीतिपीन फलसारन तानि तृ
प्ताः २८ स्याद्दाडिमी षाणुपलानितेफेरुमांसपिंडोपचारविधि सम्यग वाप्रटप्तिः। आ
म्रविलापिसित साधितवारिपूरैः प्रस्वाडुभूरिरसगर्मफला वनश्राः २९ वराव्यसफ
रीतोडलिप्ताः संधूपिताश्च ताः। स घृत त्रिफला चूर्णेद्दाडिमी स्यान्महत्फलैः ३० बृ
हतैक्षीरसं सिद्धैस्तथा शफरिकाजलैः। संतृप्ता दाडिमी स्याड्डुमहाफलन ता भवेत

Correction / Footnotes (Upper):
१. र्जा २. ण ३. स ४. प ५. प्रिः ६. शफ ७. त्ला

Lower Section

Left Margin:

1 २४
2
3,4
5
6,7,8
16

Right Margin:

राम
२४

Main Text:
३१ दाडिमीफलसाराध्यश्राघुषर्प्परमंडितान तथा। यानलरूः कुंतभुखालंकृतमल्ल
काः ३२ फल त्रिक क्वाथयेन सिक्तौ विल्ब प्रितस्याणुपला लकेन वह्निश्रिते पनसः फ
लानि ब्रा ह्यनक्षीणिनमहत्तराणि ३३ यष्टीमधूक तिलमाक्षिक मिश्रतोये सुवृष्टसथ
ङ्ग एणतर्पितमूल देनाः। पीयूषहृद्यसुरभीनिविल्व्यना नि मंजुलि फलानि वि
लर्तिकोलः ३४ कङ्केरु कालकुचवदरी धाविकाजंबूहह्या ले खिलोजपे। समञ्जु
क्रून्शारारोपंकैर्यवाद्गोः। सम्प्रलिप्ता तिलप्रक्षुयवैर्धूपिता द्वादशाहं नीरं प्रोसि
ङ्कञ्चप्रसप्रये सेविताः सत्फलाः स्युः ३५ तथैते सर्वदा सीधुः पूरसंसेकतर्षिताः। पीयूष

Correction / Footnotes (Lower):
१. ? २. णि ३. बहूनि to be inserted (?) ४. ल ५. बु
६. श ७. क्षी ८. भो