वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

करग्रहणस्यावश्यकत्वम् । २७१
कात्यायनः,
भूस्वामी तु स्मृतो राजा नान्यद्रव्यस्य सर्वदा ।
तत्फलस्य हि षड्भागं प्राप्नुयान्नान्यथैव तु ॥
भूतानां तन्निवासित्वात्स्वामित्वं तेन कीर्त्तितम् ।
तत्क्रियाबलिषड्भागं शुभाशुभनिमित्तजम् ॥ इति ।
अस्यार्थः। राजा, भुवः स्वामी स्मृतः । अन्यद्रव्यस्य, भू-
मिसम्बद्धद्रव्यस्य, न स्वामी । अन्यथा, भूमिसाम्याभावे । भूता-
नां, प्राणिनाम् । तन्निवासित्वात्, भूनिवासित्वात्। स्वामित्वं, राज्ञ
इति शेषः । इत्यतः तत्क्रियाबलिषड्भागं प्राप्नुयात् ।
विष्णुरपि,
राजा च प्रजाभ्यः सुकृतदुष्कृतेभ्यः षष्ठांशभाक् । इति ।
तथा च मनुः,
पुण्यात्षड्भागमादत्ते न्यायेन परिपालयन् ।
अधर्मादपि षड्भागो भवत्यस्य ह्यरक्षतः ॥ इति ।
यत्तु—
अरक्ष्यमाणाः कुर्वन्ति यत्किञ्चित्किल्बिषं प्रजाः ।
तस्मात्तु नृपतेरर्धं यस्माद्गृह्णात्यसौ करान् ॥
इति याज्ञवल्क्यस्मरणं, तदत्यन्तारक्षणविषयम् । तस्मात्क-
रादानं दृष्टादृष्टार्थत्वेनावश्यकम् । तेनैव च राज्ञो वृत्तिः । तथाच-
गौतमः, राज्ञोऽधिकं रक्षणं सर्वभूतानाम् ।
सर्वग्रहणादश्वत्थच्छेदाद्यपि परिहार्यम् ।
अधिकेन वृत्तिः ।
अधिकं रक्षणमित्युक्तं, तद्वारेण यदधिगतं करादिद्रव्यं
तदधिकं, तेन वृत्तिः, पोष्यवर्गस्य हस्त्यश्वादीनां च पोषणम् ।
अनेन आपदोऽन्यत्र पूर्वसञ्चितेन न जीवेदित्युक्तम् । तथा च-