वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

२६४ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
दद्युरितिशेषः ।
यथा फलेन युज्येत राजा कर्त्ता च कर्मणाम् ।
तथा वीक्ष्य नृपो राष्ट्रे कल्पयेत्सततं करान् ॥
इति पूर्वोदाहृतमनुवाक्ये करान् कल्पयेत्, लाभक्षती दृष्ट्वा
न्यूनाधिकभावमपि कुर्यादित्युकम् । तत्र कचित्कचिद्गौतमेन
वचनेनैव सा प्रतिपादितास्ति ।
सा यथा, विंशतिभागः शुल्कः पण्ये । इति ।
अस्यार्थः । वणिग्भिर्यच्चन्दनादि विक्रीयते तत्पण्यं, तस्य
मूलाधिक्याया वृद्धेर्विंशतितमो भागो राज्ञे देयः । तस्य दीयमा-
नस्य शुल्कसंज्ञा । अयं च विंशतितमो भागः परदेशपण्ये, स्व-
देशण्ये तु दशमोंऽशः । तथा च-
विष्णुः, स्वदेशपण्याच्च शुल्कांशं दशममादद्यात् । इति ।
यत्स्वदेशे क्रीत्वा स्वदेश एव विक्रीयते, तस्मात् लाभ-
द्रव्यदशांशम्, परदेशपण्याच्च विंशतितमम् । यत्पण्यं देशा-
न्तरे क्रीत्वा देशान्तरे विक्रीयते तस्माद्विंशतितमम् । अत्रापि
लाभस्यैव । यत्तु,
मनौ-
शुल्कस्थानेषु कुशलाः सर्वपण्यविचक्षणाः ।
कुर्युर्घं यथापण्यं ततो विंशं नृपो हरेत् ॥
इति मूलसहितस्य विंशांशः प्रतीयते । तथाप्यर्थे कृते
मूलाधिकस्यैव विंशांशो ग्राह्यः । मूलद्रव्यांशग्रहणे तु वाणिजां
लाभो न स्यात्, तदभावे च वाणिजां व्यवहारोच्छेद एव
स्यात् । विष्णुधर्मोत्तरे तु-
स्वराष्ट्रपण्यादादद्याद्राजा विंशतिमं द्विज ।
इति स्वदेशपण्येऽपि विंशतितमो भाग उक्तः, स तु क्लेश-