वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

राजप्रशंसा । १५
तथा, नृप इति न क्षत्रियमात्रस्यायं धर्मः किन्तु
प्रजापालनेऽधिकृतस्यान्यस्यापि । तदेवमुक्तदिशा वक्ष्यमाणवै-
दिकाभिषेकानधिकृतस्य पौराणोऽमन्त्रको वाऽभिषेको विधेयः ।
तथा चाभिषेकार्द्रशिरसेत्यादि सङ्गच्छते ।
अपरार्कस्तु-प्रजापालनादि क्षत्रियस्य राज्यं कुर्वतो वि-
हितम् । यदा पुनरक्षत्रियोऽपि क्षत्रियकार्यं करोति तेनाप्ये-
तत्सर्वमनुष्ठेयम् । तत्कार्यापत्त्या तद्धर्मलाभात् इति वदन् प्रजा-
पालनादिविधिषु राजशब्दोऽभिषिक्तक्षत्रियवचन इति मन्यते ।
तच्च पूर्वोक्तयुक्तिनिचयबलादयुक्तम् ।
तदेवं राजधर्मान् प्रवक्ष्यामीत्यत्र राजशब्दः प्रजापाल-
नाधिकृतपरो, धर्मशब्दः कर्त्तव्यतावचनः यद्राज्ञा कर्त्तव्यं
दृष्टादृष्टार्थरूपं षाड्गुण्याद्यग्निहोत्रादि तद्वक्ष्यामि । तत्र प्राधा-
न्येनासाधारणं दृष्टार्थमुपदिश्यते । अदृष्टार्थस्य साधारणधर्मे-
षूक्तत्वात् । अत एवोक्तम्-
मनुव्याख्यायाम्, “साधारणं वेदोक्तसंस्कारं प्राप्यासा-
धारणं प्रजापालनादि कर्त्तव्यम्” इति। “स यथावृत्तो यथाचारो
भवेत् तानाचारान्, यथा च तस्य सम्भवः राजानमसृजत्प्रभु-
रित्यादिना उत्पत्तिस्तत्, यथा च तस्योत्कृष्टा ऐकाधिपत्यल-
क्षणा सिद्धिस्तत्सर्वं वक्ष्यामि” इति च ।
अथ राजप्रशंसा ।
तत्र मनुः,
अराजके हि लोकेऽस्मिन् सर्वतोऽभिद्रुते भयात् ।
रक्षार्थमस्य सर्वस्य राजानमसृजत्प्रभुः ॥
अराजके राजरहिते । सर्वतः पञ्चम्यन्तात्तसिः सर्व-
स्माद्बलवतः । अभिद्रुते पीडिते । अस्य लोकस्य । प्रभुर्ब्रह्मा ।