वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

दुर्गलक्षणम् । १९९
अथ दुर्गम् ।
तत्र याज्ञवल्क्यः,
तत्र दुर्गाणि कुर्वीत जनकोशात्मगुप्तये । इति ।
तत्र, पूर्वोक्तदेशे ।
मत्स्यपुराणे,
तत्र दुर्गं नृपः कुर्यात्षण्णामेकतमं बुधः ।
तानि च षड्विधानि—
स एवाह,
धन्वदुर्गं महीदुर्गं नरदुर्गं तथैव च ।
वार्क्षं चैवाम्बुदुर्गं च गिरिदुर्गं च पार्थिव ॥ इति ।
धन्वदुर्गं, निवासस्थानरूपाया राजधान्याः समन्तत एक-
द्विदिनसाध्ये मार्गे मरुभूमिरूपं दुर्गम् । तच्च द्विविधं, स्वतःसिद्ध-
मरुभूमिरूपं, समन्ततो वापीकूपतडागादिजलस्थानानां वृक्षाणां
च विनाशनेन निर्जलतां निर्वृक्षतां च सम्पाद्य कृत्रिममरुभूमिरूपं
च । तत्राद्यमुक्तम्—
औशनसे धनुर्वेदे,
सलिलवर्जितमतिशर्कराचितं रूक्षं निराश्रयं विषमैर्विषकी-
टैश्चितं विषमप्रदेशे दुःसञ्चरं बलवद्भिः पालकैरुपेतं रोगविनि-
र्मुक्तं धान्वनदुर्गं श्रेयसे भवेत् । इति ।
द्वितीयं तूक्तम्—
महाभारते,
यदा तु पीडितो राजा भवेद्राज्ञा बलीयसा ।
तदाभिसंश्रयेत् दुर्गं बुद्धिमान् पृथिवीपतिः ॥
इत्युपक्रम्य—
सस्याभिहारं कुर्याच्च स्वयमेव नराधिपः ।