वीरमित्रोदय: राजनीतिप्रकाश (महामहोपाध्याय मित्रमिश्र - प्राचीन भारतीय राजनीति एवं शासन कोष)

१८८ वीरमित्रोदयस्य राजनीतिप्रकाशे
तथा.
दूतं चैव प्रकुर्वीत सर्वशास्त्रविशारदम् ।
इङ्गिताकारचेष्टाज्ञं शुचिं दक्षं कुलोद्गतम् ॥
अनुरक्तः शुचिर्दक्षः स्मृतिमान् देशकालवित् ।
वपुष्मान् वीतभीर्वाग्मी दूतो राज्ञः प्रशस्यते ॥
अमात्ये दण्ड आयत्तो दण्डे वैनयिकी क्रिया ।
नृपतौ कोशराष्ट्रे तु दूते सन्धिविपर्ययौ ॥
दूत एव हि सन्धत्ते भिनत्त्येव च संहतान् ।
दूतस्तत्कुरुते कर्म येन भिद्येत बान्धवः ॥
स विद्यादस्य कृत्येषु निगूढेङ्गितचेष्टितैः ।
आकारमिङ्गितं चेष्टां भृत्येषु च चिकीर्षितम् ॥
बुद्ध्वा च सर्वं तत्त्वेन परराजाचिकीर्षितम् ।
तथा प्रयत्नमातिष्ठेद्यथात्मानं न पीडयेत् ॥ इति ।
सर्वशास्त्रविशारदं, दृष्टादृष्टार्थबहुशास्त्रार्थकुशलम् । इङ्गितम्,
अभिप्रायसूचकं वचनस्वरादि । आकारो, देहधर्मो मुखप्र-
सादवैवर्ण्यादिरूपः प्रीत्यप्रीतिसूचकः । चेष्टा, करास्फालनादि-
क्रिया कोपादिसूचिका तां जानाति तादृशम् । अनुरक्तः, ज-
नेष्वनुरागवान् । तेन प्रतिराजादेरप्यद्वेषविषयः । शुचिः, स्त्रीध-
नविषयकशौचयुक्तः । दक्षः, कार्यकालं यो नातिक्रामति । स्मृ-
तिमान्, राजाऽऽज्ञार्थपरसन्देशयोरविस्मरणशीलः । देश-
कालवित् , देशकालाद्यनुरोधेन राजाज्ञार्थं परसन्दिष्ट-
मर्थं च योऽन्यथा वदति करोति च तादृशः । वपुष्मान्,
प्रशस्तशरीरावयवरूपवान् । वीतभीः, राज्ञो हितार्थमप्रिय-
स्यापि सन्देशादेर्वक्ता । अयं च दूतः परराज्ये सन्धिविग्रहप्र-
सक्तौ तत्र प्रेषणाय । मत्स्यपुराणे पूर्वमुक्तस्तु राजनकट-