विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 455, कुल 493 में से
संदर्भ में पढ़ें( ४५२ )
स्थितोऽसि विद्यमानोऽसि । घोरसङ्कटे त्यक्तसङ्गस्य कामस्य पुनः सम्मुखे
समागमस्ते निर्लज्जत्वमेव द्योतयतीति भावः ।
भाषा
क्षत्रियधर्म से विमुख तुम, शिव के साथ भये हुए युद्ध में कामदेव को
छोड़कर भाग गये थे । हे नीच चैत्र ! इस समय, इस स्थान पर भग्न शरीर
कामदेव के सम्मुख हाय ! कैसे उपस्थित हो सके हो । अर्थात् घोर संकट
में कामदेव का साथ छोड़कर भाग जाने वाले तुम, इस समय यहाँ कामदेव के
सम्मुख कैसे उपस्थित होकर निर्लज्जता प्रकट कर रहे हो ।
इहैव सङ्गः फलवान्बभूव त्वया महापातकिना पिकानाम् ।
यदर्थदग्धोल्मुककश्मलेन देहेन लोकस्य बहिश्चरन्ति ॥५६॥
अन्वयः
महापातकिना त्वया पिकानां सङ्गः इह एव फलवान् बभूव । यत्
(ते) अर्धदग्धोल्मुककश्मलेन देहेन लोकस्य बहिः चरन्ति ।
व्याख्या
महापातकिनाऽत्युग्रपापिना त्वया वसन्तेन पिकानां कोकिलानां सङ्गस्सहवास
इहैवाऽस्मिन्नेव जन्मनि फलवान् फलसंयुक्तो बभूव जात । 'अत्युग्रपुण्यपापा-
नामिहैव फलमश्नुते' इति वचनात् । यद्यस्मात्कारणात् ते पिका अर्धं दग्धं
ज्वलितमुल्मुकमलातम् 'अङ्गारोऽलातमुल्मुकम्' इत्यमरः । तद्वत्कश्मलेन
कृष्णवर्णेन देहेन शरीरेण लोकस्य जनस्थानस्य जनसमुदायस्य वा बहिर्वाह्यदेशे
वने इत्यर्थ । चरन्ति भ्रमन्ति । महापातकिना वसन्तेन सह पिकानां संसर्गात्
तेषामपि पापसम्बन्धात्कृष्णवर्णत्वं लोकाद्वहिर्निष्कासनञ्च जातमिति भावः ।
भाषा
महापापी तुम्हारे साथ कोयलो का साथ होने से कोयलो को उसका फल
इसी जन्म म मिल गया । क्योकि कोयल अधजली मशाल के समान काले रंग
के शरीर से जन समूह के बाहर जंगलो में भटकने लगी । अर्थात् पापी थे
संसर्ग के पाप से काली पड़ कर नगर से दूर जंगलो में रहने लगी ।