विक्रमाङ्कदेवचरितम् (कल्याणी चालुक्य साम्राज्य इतिहास - सटीक)
Vikramankadeva Charitam of Bilhana with Commentary
महाकवि बिल्हण / पं. विश्वनाथ शास्त्री द्वारा
पृष्ठ 250, कुल 493 में से
संदर्भ में पढ़ें( २३० )
भाषा
अप्रिय बात कहने को जीभ प्रस्तुत नहीं है ऐसा समझ कर मानो जोर २
से सास भर कर अनिष्ट बात कहने वाले (दूत को राजपुत्र ने पूछा ।) यह
४२ वे श्लोक से सम्बन्धित है ।
निर्यद्द्भिरतिमात्रोष्णै-र्मुखनिश्वासवायुभिः ।
निवेदयन्तं दुर्वार्ता-वज्रानलमुपस्थितम् ॥३९॥
अन्वयः
निर्यद्भिः अतिमात्रोष्णैः मुखनिश्वासवायुभिः उपस्थितं दुर्वार्तावज्रानलं
निवेदयन्तम् (दूतं पप्रच्छेत्यन्वयः ।)
व्याख्या
निर्यद्भिर्निगच्छद्भिरतिमात्रोष्णैः प्रकामोष्णैर्मुखस्य वदनस्य निश्वासवा-
युभिः श्वसनपवनैरुपस्थितं विद्यमानं दुर्वार्ताऽशुभवृत्तान्त एव वज्राग्निः कुलिश-
वह्निस्तं निवेदयन्तं प्रकटयन्तम् (दूतं पप्रच्छेति सम्बन्धः ।) मुखनिश्वासवायु-
करणकदुर्वार्तारूपवज्राग्निप्रकटनक्रियाया दूते उत्प्रेक्षितत्वादुत्प्रेक्षा रूपकानु-
प्राणिता ।
भाषा
विद्यमान दुर्वार्ता रूपी वज्राग्नि को अपने मुख से हांपने में निकलने वाले
अत्यन्त गरम २ श्वास रूपी वायु से प्रकट करने वाले (राजदूत को पूछा ।)
अग्नि के संसर्ग से श्वासवायु का गरम हो जाना स्वाभाविक है ।
ककुभां भर्तृभक्तानां पृच्छन्तीनां नृपस्थितिम् ।
विद्रवन्तमिवाभान्तमत्यन्तत्वरितैः पदैः ॥४०॥
अन्वयः
नृपस्थितिं पृच्छन्तीनां भर्तृभक्तानां ककुभाम् अत्यन्तत्वरितैः पदैः
विद्रवन्तम् इव आभान्तम् (दूतं पप्रच्छ ।)
व्याख्या
नृपस्य राज्ञः स्थितिमवस्थां पृच्छन्तीनां जिज्ञासमानानां भर्तृभक्तानां स्वामि-