वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

२१८ . वेणीसंहारं नाटकं
( पुनर्मोहमुपगतः । सर्वे समाश्वासयन्ति । )
दुर्योधनः—
मम प्राणाधिके तस्मिन्नङ्गानामधिपे हते ।
उच्छ्वसन्नपि लज्जेऽहमाश्वासे तात ! का कथा ? ॥ १५ ॥
अपि च ।
शोचामि शोच्यमपि शत्रुहतं न वत्सं
दुःशासनं तमधुना न च बन्धुवर्गम् ।
गच्छसीति भावः । माम् = एतादृशं दुर्योधनम्, विहाय = त्यक्त्वा, यासि । अत्र प्रथमे
यमकं द्वितीये उपमा चतुर्थे पदार्थगतकाव्यलिङ्गमलङ्कारः । मञ्जुभाषिणी छन्दः ॥
अन्वयः—मम, प्राणाधिके, तस्मिन्, अङ्गानाम्, अधिपे हते ( सति ) अहम्,
उच्छ्वसन्, अपि, लज्जे, ( हे ) तात, आश्वासे, का कथा ॥ १५ ॥
कर्णाभावेऽहं जीवामीत्यपि महदाश्चर्यमित्याह—ममेति ।
मम, प्राणाधिके=प्राणेभ्योऽपि श्रेष्ठे, तस्मिन्, अङ्गानाम्=अङ्गदेशानाम्, ‘अङ्गं-
गात्रे प्रतीकोपाययोः पुंस्यम्नि नीवृति’ इति मेदिनी । नीवृत् देशः तदुक्तममरे-
‘नीवृज्जनपदो देशः ।’ अधिपे, हते ( सति ) अहम्, उच्छ्वसन् = श्वासं गृह्णन्,
अपि, लज्जे ( तया च हे ) तात आश्वासे = धैर्यधारणे, का, कथा = चर्चा, आश्वा-
सस्तु नैव सम्भवतीत्याशयः । अनुष्टुप् छन्दः ॥ १५ ॥
अन्वयः—शोच्यम्, अपि शत्रुहतम् वत्सम्, दुःशासनम्, न शोचामि, अधुना
न च, तम्, बन्धुवर्गम्, ( शोचामि ) येन, कर्ण, अतिदुःश्रवम्, असाधु, कृतम्, तस्य,
कुलस्य, निधनम्, समरे, कर्ता, अस्मि, ॥ १६ ॥
कर्णघातिनः कुलं विनाशयिष्यामीत्याह—शोचामीति ।
शोच्यम् = अवश्यशोचनीयम्, अपि अनुजत्वादवश्यशोचनीयत्वात् । शत्रुह-
तम्, वत्सम् = अनुजम्, दुःशासनम्, न शोचामि, अधुना, न च, बन्धुवर्गम्,
( यह कहकर फिर चेतनारहित हो जाता है और सब लोग धैर्य प्रदान करते हैं )
दुर्योधन—मेरे प्राणों से बढकर उस अङ्गनरेश [ कर्ण ] के मर जाने पर जीवित रहने में
भी मुझे लज्जा मालूम पड़ती है, धैर्य की बात तो दूर रही ॥ १५ ॥
और भी—
इस समय न तो शोक करने के योग्य शत्रु के द्वारा मारे गए, प्रिय दुःशासन का
शोक और न अपने बन्धु तथा गुरुवर्गों का शोक करता हूँ किन्तु जिसने कर्ण के विषय में