वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)

२१२ वेणीसंहारं नाटकं
धृतराष्ट्रः-वत्स सञ्जय, ज्ञायतामति भैरवः खलु विस्तारी हाहारवः ।
कारणेनास्य महता भवितव्यम् ।
दुर्योधनः-तात प्रसीद । पराङ्मुखं खलु दैवमस्माकम् । यावदपरमपि
किञ्चिदत्याहितं न श्रावयति तावदेवाज्ञापय मां सङ्ग्रामावतरणाय ।
गान्धारी-जाद, मुहुत्तं दाव मं मन्दभाइणीं समस्ससिहि । (जात,
मुहूर्तं तावन्मां मन्दभाग्यां समाश्वासय ।)
धृतराष्ट्रः-वत्स, यद्यपि भवान्समराय कृतनिश्चयस्तथापि रहः परप्रती-
घातोपायश्चिन्त्यताम् ।
दुर्योधनः -
प्रत्यक्षं हतबान्धवा मम परे हन्तुं न योग्या रहः
जननी = भीतजनोद्वेगोत्पादिका, इयम्, भूमिरित्यन्वयः । क्वचित्तु अभूमिरियमेवं-
विधानां भीरुजनानामिति पाठः । तत्र अभूमिः = अस्थानम् ।
कारणेनेति-महत्कारणमस्य भवेदित्यर्थः । भवितव्यमिति भावे तव्यप्रत्ययः ।
पराङ्मुखम् = विपरीतम् अनिष्टकारकमित्यर्थः । अत्याहितम् = महाभीतिः
अनर्थमित्यर्थः । 'अत्याहितं महाभीति'रित्यमरः ।
रहः प्रतिघातोपायः = 'एकान्ते विनाशोपायः छद्मना हन्यतामित्यर्थः ।
अन्वयः - मम, प्रत्यक्षम्, हतबान्धवाः, परे, रहः, हन्तुम्, योग्याः, न, इह, रणे,
यत्, कृतम्, (कर्म] तैः, प्रकाश्यम्, न (भवति) तेन, कृतेन, किं वा, (हे)
मात:, अहम् , भवतीसुतक्षयकरः, एकः, अरयः, कियन्तः केवलम्, दैवम्, साम्यम्
एतु, अधुना मेदिनी, निष्पाण्डवा, (भविष्यति) ॥ ९ ॥
वीरजनयोग्योऽयं विचारो नेत्याह-प्रत्यक्षमिति ।
धृतराष्ट्र-बेटा संजय ! अत्यन्त प्रचण्ड तथा शीघ्रता से बढ़ते चले आते हुए हाहाकार
का पता लगाओ । इसमें कोई प्रधान कारण अवश्य होगा ।
दुर्योधन-पिताजी; क्षमा कीजिए विधाता हम लोगों के विपरीत अवश्य है । जब तक
और कोई दूसरी विपत्ति नहीं श्रुतिगोचर होती तब तक ही मुझे युद्ध में उतरने के लिए आज्ञा
प्रदान कीजिए ।
गान्धारी-क्षण मात्र तो मुझ अभागिनी को आश्वासित करो ?
धृतराष्ट्र-पुत्र ! यद्यपि तुमने, युद्ध का विचार दृढ़ कर लिया है तथापि गुप्त रूप से
शत्रुविनाश का उपाय सोचते रहो ।
दुर्योधन-मेरे कुटुम्ब का वध प्रत्यक्ष रूप से किया गया है अतः अप्रत्यक्ष रूप से शत्रुओं