वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
भट्ट नारायण द्वारा
पृष्ठ 146, कुल 355 में से
संदर्भ में पढ़ेंतृतीयाेऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाशद्वयोपेतम् १२५
कृतं यद्रामेण श्रुतिमुपगतं तन्न भवताम् ।
किमद्याश्वत्थामा तदरिरुधिरासारविघसं
न कर्म क्रोधान्धः प्रभवति विधातुं रणमुखे ॥ २५ ॥
सूत ! गच्छ त्वं सर्वोपकरणैः साङ्ग्रामिकैः सर्वायुधैरुपेतं महाधवलक्षणं
नामास्मत्स्यन्दनमुपनय ।
सूतः-यदाज्ञापयति कुमारः ( इति निष्क्रान्तः । )
पितुः = परशुरामस्य पितुः जमदग्नेः, मूर्ध्नि-उत्तमाङ्गे स्पृष्टेः हैहयवंशजेति-
शेषः । ज्वलदनलभास्वत्परशुना=ज्वलन् योऽनलः अग्निः स इव परशुः तेन, करणेन,
रामेण=परशुरामेण यत्, कृतम्, तत् भवताम् = क्षत्रियाणाम्, श्रुतिम् = कर्णम्, न,
उपगतम्=प्राप्तम्, किम् । क्रोधान्धः=कोपनः, अश्वत्थामा=द्रोणपुत्रः, सद्यः, अरिरु-
धिरासारविघसं = अरीणां रुधिरस्य य आसारः धारासंपातः महावृष्टिरित्यर्थः स
विघस इव भोजनशेषसदृशः तृप्तिकरः, तत् कर्म = सर्वक्षत्रियहननरूपम्, रणमुखे =
प्रधानसङ्ग्रामे, विधातुम् = कर्तुम् किं न, प्रभवति । परशुरामेण पितृविनाशेन यथा
सर्वक्षत्रियवधः कृतः तथाऽहमपि पितृविनाशेन सर्व्वां पाण्डवचमूं वधं करि-
ष्यामीत्यर्थः । शिखरिणी छन्दः ॥ २५ ॥
साङ्ग्रामिकः=सङ्ग्रामे साधुः । स्यन्दनम् = रथम् ।
कुछ कर डाला है वह आप लोगों को श्रुतिगोचर नहीं हुआ है क्या ? अर्थात् सुन ही
चुके होंगे । आज क्या वह अश्वत्थामा क्रोध के आवेश में होकर समरस्थली में उन शत्रुओं
के रक्तधार से तर्पणरूप कार्यसम्पादन करने में समर्थ नहीं हो सकता ! अर्थात् अवश्य समर्थ
हो सकता है ॥ २५ ॥
ऐ सूत, जाओ युद्धसम्बन्धी सभी सामग्रियों से युक्त 'महाधवलक्षण' नामक मेरा रथ
लाओ ।
सूत-जो कुमार की आज्ञा । ( चला जाता है । )
हुआ । इनके पिता ने कामधेनु के प्रसाद से उसका राजोचित सत्कार किया । आश्चर्य
चकित होकर सहस्रबाहु ने इस प्रकार के ऐश्वर्य्य का कारण पूछा, उन्होंने कामधेनु को
बतलाया । उसने कामधेनु को लेना चाहा परन्तु ऋषि ने नहीं दिया, अत एव उस राज
ने उनका वध कर डाला । उस समय परशुराम आश्रम में नहीं थे । उनकी माता रेणुका
ने २१ बार छाती पीट कर उन्हें बुलाया था अतः उन्होंने २१ बार क्षत्रियों के नाश की
प्रतिज्ञा करके हैहयवंश के क्षत्रियों का वध किया था ।