वेणीसंहारम् (भट्ट नारायण - संस्कृत मूल एवं सान्वय हिन्दी व्याख्या)
Venisamhara Nataka of Bhatta Narayana with Commentary
भट्ट नारायण द्वारा
पृष्ठ 106, कुल 355 में से
संदर्भ में पढ़ेंद्वितीयोऽङ्कः ] प्रबोधिनी-प्रकाश-द्वयोपेतम् ८५
मुत्पादयितुम् ।
माता—जाद जाद, दे हि पुत्तवन्धुवहारमरि सुद्दीविदकोवाणला अण-
पेक्खिदसरीरा वीरा परिक्कामन्ति । ( जात, जात, ते हि पुत्रबन्धुवधामर्षोद्दी-
पितकोपानला अनपेक्षितशरीरा वीराः परिक्रामन्ति । )
राजा—( सोपहासम् ) एवमेतत् । सर्वजनप्रसिद्धैवार्मषिता पाण्डवा-
नाम् । पश्य—
हस्ताकृष्टविलोकेशवसना दुःशासनेनाज्ञया
पाञ्चाली मम राजचक्रपुरतो गौर्गौरिति व्याहृता ।
परिघ इव तेन रक्षितस्य पालितस्य, महारथस्य—
एको दशसहस्राणि यो योधयति धन्विनाम् । शस्त्रशास्त्रप्रवीणश्च विज्ञेयः स महारथः ॥
इति लक्षणलक्षितस्य, एतेन जयद्रथस्य अप्राभवः सूचितः ।
पाण्डवानाम्, सर्वजनप्रसिद्धा = अखिललोकवेद्या, एव अमर्षिता = क्रोधः ।
अन्वयः—मम, आज्ञया, दुःशासनेन, हस्ताकृष्टविलोकेशवसना, पाञ्चाली
राजचक्रसमितौ, गौर्गौः, इति, व्याहृता, तस्मिन्, एव, सः, गाण्डिवधरः पृथा-
नन्दनः, किमु, नु, न, आसीत्, तत्, क्षत्रियवंशजस्य, कृतिनः, यूनः, क्रोधास्पदम्,
किम्, न ॥ २५ ॥
क्रोधे सत्यपि पाण्डवानां कार्यकारणाभावमाह—हस्ताकृष्टविलोलेति । मम =
दुर्योधनस्य, आज्ञया, दुःशासनेन = मदीयानुजेन, हस्ताकृष्टविलोकेशवसना =
हस्तेन करणभूतेन आकृष्टे विलोलः चञ्चलः केशः वसनं वस्त्रं च यस्याः सा पाञ्चाली
= पाञ्चालराजनया, राजचक्रसमितौ = राजसमूहसभायाम्, एतेन राज्ञां सविधे न
तु एकान्ते इति सूचितम् । गौर्गौः इति, व्याहृता = व्याहारिता, वाचितेत्यर्थः । राज-
सभागतानां राजपत्नीनाम्, गौर्गौः, इति कथनम् अत्यन्तापमानसूचकं भवति, इति
परिघाकार ( लोहा मढी हुई लाठी के समान ) भुजा से रक्षित महारथी जयद्रथ को विपत्ति में
टाल सके ।
माता—वत्स, क्योंकि कुटुम्बियों के वध से क्रुद्ध होकर पाण्डववीर अपने प्राणों की
अपेक्षा न करके इधर-उधर घूम रहे हैं ।
राजा—( उपहास करते हुए ) ठीक है पाण्डवों की असहिष्णुता को सभी लोग जानते
हैं ? देखिए—
मेरो आज्ञा से दुःशासन के हाथों से केश और वस्त्रों के खींचे जाने पर द्रौपदी माण्डलिक
राजाओं से पूर्ण सभा में अपने को गाय गाय कहकर चिल्लाई । अर्थात् 'मैं गाय हूँ मेरी रक्षा