वेदान्तसार (सदानन्द योगीन्द्र - विद्वन्मनोरञ्जनी व हिन्दी व्याख्या सहित)
Vedantasara of Sadananda with Hindi Commentary
सदानन्द योगीन्द्र द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 246, कुल 314 में से
संदर्भ में पढ़ें२३२ वेदान्तसार
चित्र-४९
विशुद्ध सत्त्वप्रधान अज्ञान उपाधिरहित शुद्ध मलिनसत्त्व प्रधान अज्ञान
से उपहित समष्टि चैतन्य तुरीय से उपहित व्यष्टि
↓ ↓ ↓
ईश्वर जीव/प्राज्ञ
↓ ↓
हिरण्यगर्भ (सूत्रात्मा) तैजस
↓ ↓
वैश्वानर ← तत् तत्त्वमसि त्वम् → विश्व
वाच्यार्थ लक्ष्यार्थ
अभिन्नता की प्रतीति लोहपिण्डवत् भिन्नता की प्रतीति
अज्ञान की समष्टि
अवतरणिका-तत्पश्चात् वेदान्त प्रतिपादित महावाक्यों में से 'तत्त्वमसि'
इत्यादि उपदेशवाक्य का वर्णन करते हैं-
अथ महावाक्यार्थो वर्ण्यते। इदं तत्त्वमसीतिवाक्यं
सम्बन्धत्रयेणाखण्डार्थबोधकं भवति। सम्बन्धत्रयं नाम पदयोः
सामानाधिकरण्यं पदार्थयोर्विशेषणविशेष्यभावः प्रत्यगात्मलक्षणयो-
र्लक्ष्यलक्षणभावश्चेति। तदुक्तम्-
“सामानाधिकरण्यं च विशेषणविशेष्यता।
लक्ष्यलक्षणसम्बन्धः पदार्थप्रत्यगात्मनाम्” इति॥
सामानाधिकरण्यसम्बन्धस्तावद्यथा सोऽयं देवदत्त इत्यस्मिन्वाक्ये
तत्कालविशिष्टदेवदत्तवाचक स शब्दस्यैतत्कालविशिष्टदेवदत्तवाचकायं
शब्दस्य चैकस्मिन्पिण्डे तात्पर्यसम्बन्धः। तथा च तत्त्वमसीति वाक्येऽपि
परोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यवाचकतत्पदस्यापरोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यवाचकत्व
म्पदस्य चैकस्मिंश्चैतन्ये तात्पर्यसम्बन्धः।
विशेषणविशेष्यभावसम्बन्धस्तु यथा तत्रैव वाक्ये
सशब्दार्थतत्कालविशिष्टदेवदत्तस्यायं शब्दार्थैतत्कालविशिष्टदेवदत्तस्य
चान्योन्यभेदव्यावर्तकतया विशेषणविशेष्यभावः। तथात्रापि वाक्ये
तत्पदार्थपरोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यस्य त्वम्पदार्थापरोक्षत्वादिविशिष्टचैतन्यस्य
चान्योन्यभेदव्यावर्तकतया विशेषणविशेष्यभावः।