वेदान्तसार (सदानन्द योगीन्द्र - विद्वन्मनोरञ्जनी व हिन्दी व्याख्या सहित)
Vedantasara of Sadananda with Hindi Commentary
सदानन्द योगीन्द्र द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 178, कुल 314 में से
संदर्भ में पढ़ें१६४ वेदान्तसार
(४) पूर्ववत् प्रस्तुत गद्यखण्ड के अभिप्राय को भी इसप्रकार प्रदर्शित कर
सकते हैं।
चित्र-३१
अज्ञान की व्यष्टि
जीव $\leftarrow$ शुद्ध चैतन्य $\rightarrow$ जीव $\rightarrow$ प्राज्ञ
अल्पज्ञत्व $\leftarrow$ $\uparrow$ मलिन सत्त्वप्रधान अज्ञान की निकृष्ट उपाधि
अनीश्वरत्व $\leftarrow$
प्राज्ञः $\leftarrow$ अस्पष्ट उपाधितया
( अत्यधिक $\rightarrow$ प्रकर्षेण अज्ञः स्थूल सूक्ष्म शरीर प्रपञ्च लयात्
अज्ञानी) अनतिप्रकाशकत्वात् सर्वोपरमत्वात् लयस्थानम्
एक अज्ञान अहंकारादिकारणत्वात् आनन्दप्रचुरत्वात् कोषवदाच्छादकत्वात्
का अवभासक $\leftarrow$ आदि से अभिप्राय
व्यक्त $\leftarrow$ कारण शरीरम्
व्यष्टि $\leftarrow$ सुषुप्ति आनन्दमयकोशः
अवतरणिका-समष्टि, व्यष्टिविषयक अज्ञान का निरूपण करने के
पश्चात् इन दोनों में उदाहरणपूर्वक अभेद का प्रतिपादन करते हैं-
तदानीमेतावीश्वरप्राज्ञौ चैतन्यप्रदीप्ताभिरतिसूक्ष्माभिरज्ञान-
वृत्तिभिरानन्दमनुभवत “आनन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञ” इति श्रुतेः
सुखमहमस्वाप्सं न किञ्चिदवेदिषमित्युत्थितस्य परामर्शोपपत्तेश्च। अनयोः
समष्टिव्यष्ट्योर्वनवृक्षयोरिव जलाशयजलयोरिव वाभेदः। एतदुपहित-
योरीश्वरप्राज्ञयोरपि वनवृक्षावच्छिन्नाकाशयोरिव जलाशयजलगत्प्रति-
बिम्बाकाशयोरिव वाभेद “एष सर्वेश्वर” इत्यादि श्रुतेः॥८॥
पदच्छेद- तदानीम् एतौ ईश्वरप्राज्ञौ चैतन्यप्रदीप्ताभिः अतिसूक्ष्माभिः
अज्ञानवृत्तिभिः आनन्दम् अनुभवतः ‘आनन्दभुक् चेतोमुखः प्राज्ञः” इति श्रुतेः।
सुखम् अहम् अस्वाप्सम्, न किञ्चिद् अवेदिषम् इति, उत्थितस्य
परामर्श-उपपत्तेः अनयोः समष्टिव्यष्ट्योः वन-वृक्षयोः इव जलाशयजलयोः
इव वा अभेदः। एतत् उपहितयोः ईश्वरप्राज्ञयोः अपि वनवृक्ष-
अवच्छिन्न-आकाशयोः इव, जलाशयजलगत्प्रतिबिम्बित-आकाशयोः इव वा
अभेदः।” एषः सर्वेश्वरः इत्यादि श्रुतेः॥८॥