वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

६६ वेदस्वरूप-विमर्शः
रित्कायाः कस्याञ्चित्सुन्दतौ अनुपयोगात् । ‘वागेवेदं सर्वम्’ इत्यादिकमपि
वाच्यवाचकभेदाभिप्रायेण द्रष्टव्यम् । ‘ओमित्येतदक्षरमिदं सर्वं
तस्योपव्याख्यानं भूतं भवद्भविव्यदिति सर्वमोङ्कार एव । यच्चान्यत्
त्रिकालातीतं तदप्योङ्कार एवे’ति माण्डूक्यश्रुतेः, ‘यदिदमर्थजातमभि-
धेयभूतं तस्याभिधानाव्यतिरेकात्, अभिधानञ्च ओंकाराइयतिरेका-
दोङ्कार एवेदं सर्वमिति शाङ्करभाष्याच्च ।
यदुक्तम्-“रूपिद्रव्यस्य चक्षुषा यावत् स्वरूपमुपलभ्यते सा ऋक् ।
यावद् दूरं तद् द्रष्टुं शक्यते, तदन्तिमं मण्डलं साम । अनयोर्मध्ये यावन्त-
स्तद्द्रव्यसंसक्ताः प्राणास्तद् यजुः । एवमेव इन्द्रियान्तरग्राह्येषु पदार्थे-
ष्वप्यनुसन्धेयमिति वितानवेदा” इति । तन्न; अस्याः कल्पनाया
निर्मूलत्वस्य उक्तत्वात्, रसस्पर्शादीनामिन्द्रियग्राह्याणां दूरत्वाभावेन
तत्र साम-यजुषोरभावापत्तेश्च ।
‘प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत् । तेभ्योऽभितप्तेभ्यस्त्रयीविद्या संप्रा-
स्रवत् । तामभ्यतपत् । तस्या अभितप्ताया एतान्यक्षराणि संप्रा-
स्रवन्त भूर्भुवः स्वरिति । तान्यभ्यतपत् । तेभ्योऽभितप्तेभ्य
ओंकारः संप्रास्रवत् । तद्यथा शङ्कुना सर्वाणि पर्णानि सन्तृ-
ण्णानि एवमोङ्कारेण सर्वा वाक् सन्तृण्णा । ओंकार एवेदं सर्वम् ।’
( छान्दोग्य० २ । २३ । २ )
अत्र सर्वसारत्वेन ओङ्कारस्य सर्वरूपत्वमुक्तम् । तस्यापि वागभि-
व्यङ्ग्यत्वात् वाग् रूपत्वाच्च वागेवेदं सर्वं सुपपद्यते । प्रजापतिर्विराट्
कश्यपो वा लोकानुद्दिश्य तेषु सारजिघृक्षया अभ्यतपत् ध्यानं
कृतवान् । ततः सारभूता त्रयीविद्या संप्रास्रवत् प्रजापतेर्मनसि
प्रत्यभात् । तस्यास्तिस्रो व्याहृतयः, ताभ्यः प्रणव इति श्रुत्यर्थः ।
‘एषां भूतानां पृथिवी रसः, पृथिव्या आपो रसः, अपामोषधयो रसः,
ओषधीनां पुरुषो रसः, पुरुषस्य वाग् रसः, वाच ऋग् रसः, ऋचः साम
रसः, साम्नो वाक्ः’ इत्यादि सर्वरसरूपत्वमुक्तम्, सर्वभूतरसरूपत्वा-
दपि सर्वरूपत्वं वाचः सङ्गच्छते ।

---

वेदस्वरूप-विमर्शः ८७
'प्रजापतिर्लोकानभ्यतपत् । तेषां तप्यमानानां रसान् प्रावृह-
दग्निं पृथिव्याः वायुमन्तरिक्षादादित्यं दिवः ।' छा० ४।१७।१ )
अत्रापि सारजिघृक्षया ध्यानलक्षणं तपश्चचार, तेषां रसान् सार-
रूपान् प्रावृहत् उद्धृतवानित्यर्थः ।
'एतास्तिस्रो देवता अभ्यतपत् । तासां तप्यमानानां रसान्
प्रावृहदग्नेऋचो वायोर्यजूंषि सामान्यादित्यात् ।'
ततोऽपि सारं रसं त्रयीं विद्यां जग्राह इत्यर्थः । अग्निवाय्वादित्यसार-
रूपत्वादेव ऋगादीनामग्न्यादिभ्य उत्पत्तिर्वर्णिता ।
'अग्निवायुरविभ्यस्तु त्रयं ब्रह्म सनातनम् ।
दुदोह यज्ञसिद्ध्यर्थमृग्यजुःसामलक्षणम् ॥'
इत्यस्य मनुवचनस्याप्ययमेवार्थः । एतेन "ऋक्प्रतिपाद्यत्वेन अग्ने-
ऋग्जनकत्वमित्युक्तिः परास्ता; प्रत्यक्षातिरिक्तस्थले विषयस्य प्रमा-
हेतुत्वानुपपत्तेः ।
'त्रयी वै विद्या-ऋचो यजूंषि सामानि । इयमेवर्गाऽस्याः ह्यर्चति
योऽर्चति स वागेवर्ची वाचा ह्यर्चति योऽर्चति सोऽन्तरिक्षमेव
यजूंषि द्यौः सामानि । सैषा त्रयी विद्या सोम्येऽध्वरे प्रयुज्यते ।'
( शतपथ ४ । ५ । ६ । ७ )
अत्रापि 'अस्या ह्यर्चति' इत्यर्चत्कारणत्वात् इमा ऋच उक्ताः ।
ऋक्शब्दे पृथिव्याञ्च शब्दस्य व्युत्पत्तिं दर्शयति । पृथिव्यां कारणत्वा-
नुपपत्तेरधिकरणत्वं दर्शितम् । शब्दात्मिकायामस्यां ह्यर्चतीति पृथिवी-
त्वेन स्तूयते । एवं वाचार्चति । अत्र सर्वत्र केनचिद्योगेन पृथिव्यां
वाचि ऋग्दृष्टिः, अन्तरिक्षे यजुर्दृष्टिः, दिवि च सामदृष्टिः क्रियते ।
'तद्वा एतत्सहस्रं वाचः प्रजातं द्वे इन्द्रस्तुतीये तृतीयं विष्णु-
र्ऋक्च सामानि चेन्द्रो यजूंषि विष्णुः । तस्मात् सदस्पृक्-
सामाभ्यां कुर्वन्ति । ऐन्द्रं हि सदः ।'
एतदर्थस्तु हरिस्वामिभिरुक्तः — तदेतत् त्रयीविद्यात्मकं सहस्रं बहु-
त्वं वाच आध्यात्मिकायाः प्रजातम् = वागिन्द्रियाणामग्न्यादीनामभि