वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

७२

वेदस्वरूप-विमर्शः

तदपि निःसारम्; 'एतत्सूक्तं प्रतिबभौ' इति सूक्तप्रतिभान-
स्यैव स्पष्टतया वर्णनात् । 'मन्त्रदृष्टयः', 'सूक्तं प्रतिबभौ', 'ऋषिर्दर्शनात्'
इत्यादीनि मन्त्र-सूक्त-दर्शन-प्रतिभानबोधकानि निरुक्तवचनानि
दृष्ट्वाऽपि येषां हृदि मन्त्राणां कृतकत्वशङ्का भवेत्, तेषां समाधान-
मपि दुश्शकमेव । अत्र सूक्तप्रतिभानं मन्त्रदर्शनञ्चोक्तम्, न तु
सूक्तार्थप्रतिभानम् मन्त्रार्थदर्शनं वोक्तं न वा सूक्तमन्त्रादिनिर्माणम् ।
न चेश्वरनिर्मिते अपौरुषेये वा सूक्ते तदितिहासगाथामिश्रणा
संभवात् तन्निर्मितत्वकल्पनं युक्तम् ; ईश्वरप्रदत्ते सूत्रार्थभानेऽपि
तत्सम्भवस्य तुल्यत्वात् । यदि च सूत्रार्थप्रतिभाने तत्सम्भवस्तदा
सूत्रेऽपि तत्सम्भवे बाधोभावः समान एव । सर्वत्र हि वेदे फलवन्नि-
श्चितार्थबोधकत्वेन प्रामाण्यम् । गाथेतिहासाख्यायिकादीनामपि तत्रैव
स्वारस्यात्, 'सर्वे वेदा यत्पदमामनन्ति', 'आम्नायस्य क्रियार्थत्वात्'
इत्यादिश्रुतिसूत्रेभ्यः ।
यदपि—"साक्षात्कृतधर्माण ऋषयो बभूवुस्तेऽवरेभ्योऽसाक्षात्कृत-
धर्मेभ्य उपदेशेन मन्त्रान् संप्रादुः, उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे बिल्म-
ग्रहणायेमं ग्रन्थं समाम्नासिषुर्वेदं वेदाङ्गानि च । विल्मं भिल्मं
भासनमिति निरुक्तबलेन ऋषीणां धर्मसाक्षात्कारः, तत्कृताश्च वेदमन्त्राः"
इति प्राहुः । तदपि न सम्यक् ; निरुक्तवचनस्य अन्यथाऽर्थोपपत्तेः ।
तदुक्तं तट्टीकाकृता दुर्गाचार्येण—'ऋषन्त्यमुष्मात् कर्मण एवमर्थवतः
मन्त्रेण युक्तादमुना प्रकारेण एवंलक्षणः फलादिपरिणामो भवतीत्यृषयः,
ऋषिर्दर्शनात् इति वक्ष्यति' (नि० २ । १ ।) । तदेतत्कर्मणः साक्षात् फल-
विपरिणामदर्शनमौपचारिक्या वृत्त्योक्तं साक्षात्कृतधर्माण इति । नहि
धर्मस्य दर्शनमस्ति । अत्यन्तापूर्वो हि धर्मः ।
ननु कथमेवं धर्मशब्दस्य वेदोऽर्थो गृह्यत इति चेत् ? यथा 'सूक्तं
प्रतिबभौ, मन्त्रदृष्टय' इत्यादिषु सूक्तमन्त्रादिशब्दानां सूक्तार्थ-मन्त्रार्थ-
ग्रहणं भवद्भिः क्रियते, तथैवेतद्वेहि । इह तु ब्राह्मणप्रामाण्यमपि वक्ष्यते
इत्यधिकम् । ननु साक्षात्कृतधर्माणं श्रवणमन्तरेणैव मन्त्राणां तपोबलेन

---

वेदस्वरूप-विमर्शः

७३

साक्षात्कारः, तेऽवरेभ्यः शक्तिहीनेभ्यः श्रुतर्षिभ्य उपदेशेन शिष्यो-
पाध्यायिकया वृत्त्या मन्त्रान् सम्प्रादुः सम्प्रत्तवन्तः ।
ऋषीणां तपोमाहात्म्यात् उपदेशमन्तरेव वेदादेव संशयविपर्ययादि-
राहित्येन कर्मतत्फलयोः कार्यकारणभावावबोधः । निश्चयाश्रयं साक्षा-
त्कारवदेव संशयादिरहितत्वेन साक्षात्कार उच्यते ।
अन्यैस्तु यागादिमात्रफलं सुखादिकमेव धर्मपदेन लक्षणया उच्यते ।
तस्यैव साक्षात्कारः संभवति, न धर्मस्य ।
अन्यैस्तु धर्मपदेन धर्मावबोधकस्य वेदस्यैव ग्रहणमिष्यते । अत्रार्थे
ब्राह्मणमपि—'तद्यदेनांस्तपस्यमानान् स्वयम्भु ब्रह्माम्यनार्षत् । तदृषीणा-
मृषित्वम् ' मन्त्रसाक्षात्कर्तृत्वेनैव ऋषित्वम् ।
एवं साक्षात्कृतधर्मभिरसाक्षात्कृतधर्मेभ्यो मन्त्रदानम् । अथ तेऽपि
उपदेशाय ग्लायन्तोऽवरे बिल्मग्रहणायेमं ग्रन्थं समाम्नासिषुर्वेदं
वेदाङ्गानि च कथं नामोपदिश्यमानमेते शक्नुयुर्ग्रहीतुमित्येवमर्थमधिकृत्य
ग्लायन्तः खिद्यमानास्तेष्वनुगृह्णन्तस्तदनुकम्पया तेषामायुषः सङ्कोच-
मवेक्ष्य कालानुरूपाञ्च ग्रहणशक्तिं बिल्मग्रहणाय इमं ग्रन्थं वेदं
वेदाङ्गानि समाम्नातवन्तः ।
कथं पुनः समाम्नासिषुरित्याह—वेदं तावदेकं सन्तमतिमहत्त्वाद् दुर-
ध्येयमनेकशाखाभेदेन समाम्नासिषुः सुखग्रहणाय व्यासेन समाम्नात-
वन्तः । तद्यथा—एकविंशतिधा बाह्वृच्यमेकशतमध्वर्यवं सहस्रधा साम
नवधा आथर्वणम् । वेदाङ्गानि च व्याकरणमष्टाधा निरुक्तं चतुर्दशधे-
त्येवमादि । एवं समाम्नासिषुर्भदेन ग्रहणार्थम् ।
कथं नाम भिन्नान्येतानि शाखान्तराणि लघूनि सुखं गृह्णीयुरेते
शक्तिहीना अल्पायुषो मनुष्या इत्येवमर्थं समाम्नासिषुः—बिल्मं भिल्मं
वेदानां भेदनम् । भेदो व्यासः भासनमिति । अथवा भासनमेव बिल्म-
शब्देनोच्यते । वेदाङ्गविज्ञानेन भासते प्रकाशते वेदार्थ इत्यत इदमुक्तं
बिल्ममिति ।
एवमेव 'ऋषिर्दर्शनात्' (२ । ११) इत्यत्राप्युक्तम् । पश्यति ह्यसौ
सूक्ष्मानप्यर्थान् स्तोमान् ददर्शेत्यौपमन्यव आचार्यो मन्यते । ब्राह्मणञ्चात्र