वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

[पृष्ठ ४३६]

पवादः' इति (ऐ० आ० ३।१।३) । अथ उपासनानन्तरं निर्भुजं ब्रुवन्तं
संहितामधीयानमेनमुपासकं यद्यन्यः कश्चित् उपवदेत् उपासकेन
पठ्यमानायां संहितायां स्वर-वर्णादिवैकल्यदोषमुद्भावयेत्, तदानीमेनं
दोषोद्भावकमयमुपासक एव ब्रूयात्— हे उपवादिन् अवराभ्यामधो-
वर्तिभ्यां स्थानाभ्यां पृथिव्यन्तरिक्षलोकाभ्यामच्योष्ठा त्वं प्रच्युतोऽसीति ।
युक्तञ्चैतदुपासकस्य वचनम्, संहितायाः पृथिवीरूपत्वेनाध्येन परि-
हारात् । अतो निर्दोषायां संहितायां दोषमुद्भावयितुः पृथिवीलोकात्
तत्सहभाविनोऽन्तरिक्षलोकाच्च प्रच्युतिर्भवति ।
अथशब्दः पूर्ववैलक्षण्यार्थः । संहितायां दोषमनुक्त्वा प्रतृण्णं
ब्रुवन्तं पदमधीयानमेनमुपासकं यदि कश्चिदुपवदेत् । अधीयाने पदे
दोषोद्भावनमुपवादः । तदानीमेनमुपवादिनं प्रत्युपासक उत्तराभ्यां-
स्थानाभ्यामन्तरिक्षद्युलोकाभ्यामच्योष्ठा प्रच्युतोऽसीत्येवं ब्रूयात् ।
यस्तु उपासक उभयमन्तरेणाह क्रममधीते तस्योपासकस्य उपवादः
परेणोद्भावयितव्यः क्रमविषये दोषो नास्त्येव । संहितायां पदे च भ्रान्त-
दृष्ट्या दोषः सम्भाव्यते । तथाहि—'अग्निमीळे' इत्यस्यां संहिताया-
मुत्तरपदगत ईकारः स्वरितः । एकारः प्रचयः । पदकाले तु तदुभय-
मुदात्तम् । तथा सति पदवासनावासितस्य कस्याचिच्छ्रद्धाजडस्य
संहितायां स्वरान्यथात्वभ्रान्तिरुदियात् तथा संहितावासनावासितस्य
श्रद्धाजडस्य पदच्छेदकाले स्वरान्यथात्वभ्रान्तिः । क्रमकाले तु नोक्तभ्रम-
द्वयमस्ति, द्विविधस्वरस्य पठ्यमानत्वात् । 'अग्निमित्यनेन पूर्वपदेन
सह संहितायाम् ई इतिपदेन सह स्वरितप्रचयौ पठ्येते । 'पुरोहितम्'
इत्यनेन उत्तरपदेन सह संहितायामनुदात्ताद्वयं पठ्यते । तस्मान् क्रमे
स्वरान्यथात्वभ्रमो नोदेति । कथञ्चिदन्यथात्वेऽपि देवताध्यायेन दोषः
समाधीयते । तस्मात् उपासनं प्रशस्तमित्यर्थः ।
निर्भुजादिशब्दानां विवक्षितार्थे लोकप्रसिद्धयभावात् श्रुतिरेव
तमर्थं दर्शयति—'यदि सन्धि विवर्तयति तन्निर्भुजस्य रूपम् । अथ
यच्छुद्धे अक्षरे अभिव्याहरति, तत्प्रतृण्णस्याथ उ एवोभयमन्तरेणोभयं
व्याप्तं भवति' इति (ऐ० आ० ३।१।३) । यदुच्चारणसन्धि पदयोरुभयो-

---

[पृष्ठ ४३७]

रत्यन्तं सन्निकर्षं विवर्तयति विशेषेण सम्पादयति, तदुच्चारणं निर्भुज-
शब्दार्थस्य स्वरूपम् । निर्दिष्टौ भुजसदृशौ पूर्वोत्तरशब्दौ यस्मिन् संहिता-
रूप उच्चारणे तदुच्चारणं निर्भुजम् । अथशब्दः पूर्ववैलक्षण्यार्थः ।
शुद्धे विकाररहिते पूर्वोत्तरे उभे अक्षरे अभिव्याहरति स्पष्टमुच्चारयतीति
यदस्ति तत् प्रतृण्णशब्दाभिधेयस्य पदच्छेदस्य स्वरूपम् । तथा—
'इषे त्वोर्जे त्वा' इत्यत्र योऽयमोकारः सोऽयं संहितास्वरूपः यदा त्वाका-
रान्तं त्वेति पदम् उकारादिकम् ऊर्ज इति पदमुच्चारयति तदानीम्
आकार ऊकारश्चेत्युभे अक्षरे शुद्धे भवतः । तदानीं सन्निकर्षापायात्
संहिताया विच्छिन्नत्वात् विच्छेदरूपहिंसावाचिना प्रतृण्णशब्देन
विच्छिन्नं पदमभिधीयते । यदेतत् प्रतृण्णस्य स्वरूपं तदेतदग्र उ प्रथम-
भाव्येव । सिद्धे पदस्य स्वरूपे पश्चात् संहिता प्रवर्तते, संहितायाः सन्धी-
यमानपदद्वयधर्मत्वेन पदपूर्वकत्वस्य अवश्यंभावात् । येन क्रमेण
संहिता पदञ्चेत्युभयं व्याप्तं भवति, सोऽयं क्रम उभयमध्यवर्तित्वात्
उभयमन्तरेणेत्युच्यते ।”
इत्थमुपर्युक्तश्रुतिविद्वद्भाष्यैः स्पष्टं संहिता-पद-क्रमाणांम् उपास्यत्वं
तन्निन्दकानामानिष्टप्राप्तिश्च सिद्ध्यति । यथा छान्दोग्यादौ ऋचः पृथिवी-
रूपत्वम्, साम्नोऽग्निरूपत्वमुक्तम्, तथैव इहापि ध्येयम् । न च तेषां
पौरुषेयत्वेऽनित्यत्वे च नित्यापौरुषेये वेदे तदुपासनाविधानमाञ्जस्येन
युज्यते । न केवलं संहिता-पद-क्रमाणांमेव किन्तु जटा-माला-शिखा-रेखा-
ध्वज-दण्ड-रथ-घनाख्यानामष्टविकृतीनामपि नित्यत्वमपौरुषेयत्वञ्च,
शाखीयब्राह्मणप्रामाण्यात् । तथा हि—'सत्याषाढश्रौतसूत्रस्य रत्नमाला-
ख्यायां टीकायां गोपीनाथभट्टः— 'शाखीयब्राह्मण उक्तत्वादष्टौ विकृती-
रपि सति सामर्थ्ये पठेत् । तासां लक्षणानि तैत्तिरीय-बह्वृच-प्रातिशाख्यादि-
[