वेद स्वरूप विमर्श (स्वामी करपात्री जी महाराज - अपौरुषेय वेद-प्रामाण्य एवं वैदिक समन्वय)

२६२ वेदस्वरूप-विमर्शः
व्याख्यातत्वात् । तदेतत्सर्वं येन स्वप्नं पश्यति अथ योऽयं शरीर उपद्रष्टा
स क्षेत्रज्ञास्तावेतो सत्त्वक्षेत्रज्ञाविति सर्वमेतच्छङ्करभाष्ये समुद्धतमिति
तत्रैव कण्हेत्यालोचनीयम् । रुचं ब्राह्ममित्यादिमंत्रस्य त्वयमर्थः- देवा
दीप्यमानाः प्राणाः योगिनो वा रुचं शोभनं देदीप्यमानं वा ब्राह्मं ब्रह्मण
उत्पन्नमादित्यं जनयन्तः सृष्ट्यर्थं अग्रे प्रथमं तत् वचो अब्रुवन् तकिमत
आह-यो ब्राह्मणः हे आदित्य त्वां त्वामेवमुक्तविधिना उत्पन्नं विद्यात्
जानीयात् तस्य ब्राह्मणस्य देवा वशे असन् वश्या भवन्ति । आदित्यो-
पासिता जगत्पूज्यो भवतीत्यर्थः । यत्तु 'तस्य देवा असन् वशे' इत्यने-
नेन्द्रियरूपाणां देवानां वशीकारो मनोरूपेण सम्भृताया ब्राह्मयाविज्ञानेन
महति'त्युच्यते तन्न तस्यार्थस्य मन्त्रार्थबाह्यत्वात् । ब्रह्मणोऽपत्यभूतस्या-
दित्यस्यैव ब्राह्मणरुत्वोक्तेः । नहीन्द्रियलक्षणैर्देवैर्मनोरूपेण काचिद् ब्राह्मी-
रुक् प्रसिद्धा, यस्यां चिदात्मनो विकासो भवेत् । किञ्च विकासो नामा-
भिव्यक्तिरुत्पत्तिर्वा ? नान्त्यः चिदात्मनो नित्यत्वान्निर्विकारत्वाच्च ।
नाद्यः चिदात्मनो मनस्यभिव्यक्तेरङ्गीकारेऽपि मनस इन्द्रियरूपैर्देवैः
संभृतत्वाभावात् तस्माद्यथोक्त एव मन्त्रार्थः ।
यच्चोक्तम्-चिदात्मनः परमात्मनः सम्बन्धे च श्रीश्च लक्ष्मीश्च
जीवे प्रादुर्भबत इति षष्ठी सप्तमी च श्रिया लक्ष्म्याश्चाहुती षष्ठेन
मंत्रेणाऽम्नायेते-
'श्रीश्च लक्ष्मीश्च पत्न्यावहोरात्रे पार्श्वे नक्षत्राणि रूपमश्विनौ व्यात्तम् ।
इष्णन्निषाण । मुं म इषाण । सर्वलोकम्म इषाण । ३१।२२ इति ।
ताभ्यामाहुतिभ्यां श्रीमदूर्जितञ्च जीवात्मनः स्वरूपं सम्पद्यते ।
अनयोरेवोत्कर्षे विभूतिरूपता अंशावतारता च तेषां व्याख्याता ।
'यद् यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा ।
तत्तदेवावगच्छ त्वं मम तेजोऽशसंभवम् ।।'
इत्थं सप्तभिराहुतिभिर्जीवसम्पत्तिरुक्ता ।” इति तदपि न,
मंत्रेऽस्मिन्नाहुतेरवर्णनात् । चिदात्मनः परमात्मनः सबन्धे श्रिया
लक्ष्म्या जीवे प्रादुर्भाव इत्यस्य मंत्रार्थत्वाभावात् । महीधररी-
त्यात्वयं मन्त्रार्थः- 'ऋषिरादित्यं श्रुत्वा प्रार्थयते हे आदित्य

---

वेदस्वरूप-विमर्शः २६३
श्रीश्च लक्ष्मीश्च ते जायास्थानीये त्वद्भार्ये, यया सर्वजनाश्रयोयो भवति
सा श्रीः । श्रीयतेऽनया श्रीः संपदित्यर्थः । यया लक्ष्यते दृश्यते जनैः सा
लक्ष्मीः सौन्दर्यमित्यर्थः । आदित्यवश्यत्वादुभे भार्या स्थानीये तस्य । यद्वा
सवितृमण्डलमध्यवर्तिनः सरसिजासनसंनिविष्टस्य नारायणस्य द्वे अपि ते
पत्न्यौ, पुराणादिषु तत्पोपक्रमणास्य बाहुल्योपलब्धेः । नक्षत्राणि गगन-
तारास्तव रूपम् । तवैव तेजसा भासमानत्वात् । 'तेजसो गोलकः सूर्य्यः,
नक्षत्राण्यम्बुगोलकाः' इति ज्योतिःशास्त्रोक्तेः' । अश्विनौ द्यावापृथिव्यौ
तव व्यात्तं विकसितमुखस्थानीये । अश्नुवात व्याप्नुवतौ अश्विनौ द्यावा
पृथिव्यौ 'इमे ही तैः सर्वमश्नुवाताम्' इति श्रुतेः । य ईदृशस्तं त्वां
याचे । इष्णन् कर्मफलमिच्छन् सन् । इषाण इच्छ किमेषणीयं तत्राह-
अमुं परलोकं मे मम इषाण मम परलोकः समीचीनोऽस्त्वितीच्छ ।
अमोधेच्छत्वाद्विष्टं भवतीत्यर्थः । सर्वं मे मम इषाण सर्वलोकात्मकोऽहं
भवेयमितीच्छेत्यर्थः । मुक्तो भवेयमित्यर्थः । 'सर्वं खल्विदं ब्रह्म'ति
श्रुतेः ।
यदुक्तम् “सृष्ट्यादौ पुरुषत्रयप्रादुर्भावः संसारमूलभूतानां मनः
प्राणवाचां परस्परमुत्तरोत्तरीभावश्च सर्वं एव यज्ञकृतः तत्र तत्र व्याख्या-
यते । क्षरपुरुषकलानाञ्च प्राणवागन्नान्नानां परस्परं पञ्चीकरणं पुरुषसूक्ते
सर्वहुद्यज्ञनाम्ना विवृतम् । आदौ च सामग्र्यभावे पुरुषावयवैरेव यज्ञः
सम्पादित इत्यपि तत्रोक्तम् । देवा यज्ञं तन्वाना अवध्नन् पुरुषं पशु-
मिति” । तत्रोच्यते यद्यपि यज्ञस्य प्रपञ्चहेतुत्वमुपपद्यते तथापि वेदविहित-
यज्ञस्यैव मानसत्वादि भेदेन तत्तद्धेतुत्वोपपत्तेः । पुरुषमेधाख्यो यज्ञोऽपि
तादृश एव । सर्वहुदाख्यो यज्ञोऽपि तादृश एव । निरुक्तपरिशिष्टा-
नुसारेणानुप्रेरतपसस्तेमन्त्रार्थाज्ञानं दुष्करमिति श्रेयोऽविद्वातकामैर्ऋषि-
निर्दिष्टीत्येव मन्त्रार्थः कर्तव्य इति श्रौतसूत्रकारैरनुक्रमणीकारैर्येषां
मंत्राणां नारायणदृष्टयोर्द्वयोस्त्रैशैस्त्रिंशयोरध्याययोः पुरुषमेधयज्ञ
उक्तः, तस्य निर्वचनम् । अथ यस्मात् पुरुषमेधो नानेमे वै लोकाः पूरणमेव
पुरुषः योऽयं पवते सोऽस्यां पुरि शेते तस्मात्पुरुषः तस्य यदेषु लोकेष्वन्नं
मेधः तस्मात्पुरुषमेधः । 'नारायणपुरुषद्दष्टा जगद्वीजपुरुषदेवत्या षोडश