वरिवस्यारहस्य (भास्करराय मखी - सरोजिनी हिन्दी व्याख्या, कामकला व श्रीविद्या मन्त्र-दर्शन)
Varivasyarahasya of Bhaskararaya with Sarojini Hindi Commentary
भास्करराय मखी (टीकाकार: डॉ. श्यामकान्त द्विवेदी आनन्द) द्वारा
पृष्ठ 441, कुल 530 में से
संदर्भ में पढ़ेंद्वितीयोंऽशः ३३९
समस्त अभेद, भेदा-भेद एवं भेदात्मक शास्त्र तथा अवस्थायें प्रकाश में आती हैं
किन्तु आविर्भाव होने पर भी मध्यमा भूमि में ये अस्फुटावस्था में ही अवतीर्ण होते
हैं और वैखरी की भूमि पर वर्तमान रूप में शास्त्र का रूप धारण कर लेते हैं।
जिस प्रकार इच्छाशक्ति एवं वामाशक्ति के सामरस्य से ‘पश्यन्ती’ का
आविर्भाव होता है उसी प्रकार ज्ञानशक्ति एवं ज्येष्ठाशक्ति के सामरस्य से शृङ्गार-
रेखाकारा मध्यमा का आविर्भाव होता है—‘ज्येष्ठाशक्ति र्ज्ञानशक्तिर्यथा वामा
शक्तिरिच्छाशक्ति (सामरस्यमापन्ना सृष्ट्यात्मक शृङ्गार वामरेखासीत् तथा ज्येष्ठाशक्ति
रपि ज्ञानशक्ति सामरस्यमापन्ना)। ऋजुरेखामयी अत्र शृङ्गाटाग्रेरेखाकारा मध्यमा
वागुदीरिता ॥’१
वाक्चतुष्ट्य (वाग्देवता कुण्डलिनी)
↓
परा ———— पश्यन्ती ———— मध्यमा ———— वैखरी
(परावाक् में स्थित प्रकाशांश की ‘अम्बिका’ | हिरण्यगर्भ शब्द : ‘नाद’
है एवं विमर्शांश—‘शान्ता’ कही जाती है) | ‘मध्यमा’ = नादबिन्दुमयी-शा.ति.
‘मध्यमा’ = नादमयी-भास्कर
(मूलाधार से प्रथमोदित वाक : ‘मूलाधारात | ‘मध्यमा’ = बिन्दुमयी-पद्मपाद
प्रथम मुदितायश्च भावः पराख्यः ॥’ | ज्येष्ठा ज्ञानशक्ति
—शंकराचार्य) | ╲ ╱
मध्यमा
स्थूल पश्यन्ती | सूक्ष्म पश्यन्ती | पर पश्यन्ती | पश्यन्ती | महा पश्यन्ती | परम महा पश्यन्ती
(वर्णविभाग शून्य आलाप द्वारा आह्लादोत्पादिका एवं प्राथमिक नादस्वरूपा) | (जिज्ञासा-रूपा) | (परचिदात्मक एवं उपाधिशून्य) | (ग्राह्य ग्राहकगत अभिधानाभिधेयों का देशकालकृत क्रम यहाँ अस्फुट है) | (सदाशिव ईश्वरदशा) | (परावाक्)
मध्यमावाक्
सूक्ष्म (नवनादमयी, अश्रोत्रग्राह्य) | स्थूल (नववर्गात्मिका एवं भूतलिपि)
चिणि नाद | चिणि चिणि | घण्टा नाद | शंख नाद | तन्त्री नाद | ताल नाद | वेणु नाद | भेरी नाद | मृदंग नाद | ‘ज्ञानशक्ति’ का रूपान्तर ही पश्यन्ती है —आचार्य सोमानन्द
आचार्य पद्मपाद की दृष्टि में वाणी विभाग | ‘इच्छाशक्ति’ का रूपान्तर ही पश्यन्ती है —अभिनवभारती
सूक्ष्मा परा पश्यन्ती मध्यमा वैखरी
१. अमृतानन्द—‘दीपिका’ २. अभिनवगुप्त पादाचार्य
३. लक्ष्मीधर के अनुसार प्रकृति की परावाक् है—‘लक्ष्मीधरा’ तन्त्रमत में ‘प्रतिभा’
भी परावाक् का नामान्तर मानी गई है। परमेश्वर की विश्वरचना के प्रति अन्य निरपेक्षता
ही ‘प्रतिभा’ है। ‘परा’ स्वातन्त्र्य शक्ति का पर्याय है।